Al in 1953 voorzag de Amerikaanse schrijver Ray Bradbury met zijn dystopische roman Fahrenheit 451 de aanvallen van de Amerikaanse regering op universiteiten, met name Harvard. In het verhaal maken brandweermannen jacht op boeken die ze verbranden bij een temperatuur van 451 graden Fahrenheit. Wetenschappers hebben zich aangesloten in ‘dwaalkampen’: ‘ze zeggen dat er een aantal oude Harvarddiploma’s rondloopt op de sporen tussen hier en Los Angeles. De meesten van hen zijn voortvluchtig en worden opgejaagd in de steden. Ze overleven, denk ik’, zegt boekenliefhebber Faber tegen een voormalig brandweerman die boeken achterhoudt. Sommige professoren hebben ieder een boek uit het hoofd geleerd, ‘zwervers aan de buitenkant, bibliotheken vanbinnen.’
Anti-intellectuele en anti-science-sentimenten zijn van alle tijden, in de hele wereld, en weer helemaal hip. Vorige maand beschuldigde Trump Harvard, net als vorig jaar in een verloren rechtszaak, van antisemitisme en eiste een schadevergoeding van een miljard dollar. Ook andere universiteiten worden doorgelicht op vermeende ‘woke’, antisemitische en anti-nationalistische sympathieën.
In Nederland haalde de academie opgelucht adem, nu door het nieuwe kabinet Jetten hedendaagse boekverbrandingen, book bans en straf tegen universiteiten niet aan de orde zijn.
Maar zoals Bradbury al liet zien, bestaat er een brede anti-intellectualistische stroming van diverse pluimage in de wereld die haar pijlen vooral richt op de academische vrijheid en de onafhankelijkheid van universiteiten. Vanwege het feit dat ze autonoom zijn, zich niet naar de macht schikken. Vanwege hun autoriteit, die onaantastbaar is en jaloersmakend onbereikbaar voor de meesten. Vanwege het ongeloof dat vooringenomenheid geen deel uitmaakt van het rationele onderzoeksproces dat voortbouwt op kennis van eeuwen. Vanwege de suggestie dat wetenschap strijdig is met religie. Vanwege de aanname dat politieke en economische belangen universiteiten leiden. En omdat zij elitair zouden zijn, een ongrijpbare entiteit die zich niet bekommert om de kleine luyden, maar wel veel geld binnenharkt.
In onze tijd is wetenschap onder druk komen te staan vanwege samenzweringstheorieën rond klimaatscepsis en antivaccinatie
Deze anti-sciencebeweging heeft diepe wortels in het verleden. Zij werd een factor van betekenis als tegenhanger van de Verlichting, waarin ratio en empirisch onderzoek belangrijke pijlers aan de wetenschap toevoegden. Geloof was een belangrijk wapen in de strijd tegen wetenschap. Paus Urbanus VIII deed Galilei en zijn boeken in de ban in 1616 en de excommunicatie bleef gelden tot 1992. Sommige romantische denkers zagen geen heil in wetenschappen: kunstenaar William Blake maakte Isaac Newton belachelijk op een schilderij waarin de geleerde zich in zijn blootje op de bodem van de zee vooroverbuigt over een experiment met een passer en geen oog heeft voor het natuurschoon. Nietzsche schreef dat waarheid en wetenschap voortkomen uit een ‘geloof’ en dus niet objectief zijn.
Dictators als Stalin, Hitler, Mao en Pol Pot meenden dat onafhankelijke wetenschappers een dusdanig grote bedreiging vormden dat ze hen lieten arresteren, hun brillen afnamen, te werk stelden, naar de goelag stuurden of direct executeerden.
En in onze tijd is wetenschap onder druk komen te staan vanwege samenzweringstheorieën rond klimaatscepsis en antivaccinatie. Tezamen met aantijgingen over antisemitisme en woke zijn dat prachtige stokken om de wetenschappelijke hond mee te slaan. De grap is natuurlijk dat de antiwetenschappelijke stroming zelf ideologisch en politiek gemotiveerd is.
De Amerikaanse terminologie tref je ook in de Kamer en in het kabinet, zoals bij de VVD: minister van Defensie Yesilgoz sprak in 2022 tijdens de Schoo-lezing van ‘wokisten’ op universiteiten die de vrijheid van meningsuiting en de academische vrijheid bedreigen. Regeringspartner VVD was het afgelopen jaar deel van een kabinet dat het mes zette in de wetenschappen.
Helaas stelt de inhoud van het coalitieakkoord ook niet gerust. De onafhankelijkheid van de wetenschap wordt nergens vastgelegd. En de wetenschap blijkt daarin een vehikel van de markt en het neoliberalisme: ‘campussen worden versterkt als motoren van start-ups, scale-ups en samenwerking tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven.’ (letterlijk uit het VVD-partijprogramma) Onderzoek naar duurzaamheid wordt niet gefinancierd. Maar het kabinet wil wel nog eens nauwere samenwerking tussen universiteiten en defensie met extra geld. Stel je even voor wat wij zeggen over Rusland als dit verklaart dat wetenschap zich dienstbaar hoort op te stellen voor defensie-industrie en economie.
Ook het nieuwe kabinet wil de academie sturen. Bestuurders, bijt van je af. Laat de academie dus een voorbeeld nemen aan Harvard-rector magnificus Alan Garber, die vorig jaar Trump ferm trotseerde: ‘geen enkele regering mag dicteren wat particuliere universiteiten mogen onderwijzen, wie zij toelaten, in dienst nemen en welke studie- en onderzoeksgebieden ze mogen nastreven.’
