16.8 C
Amsterdam
Home Blog

De koloniale spagaat van Bronbeek

Bas Kok
-
0
De koloniale spagaat van Bronbeek

De lome zomerwarmte is neergedaald op het Arnhemse landgoed Bronbeek. Twee bronzen KNIL-soldaten met het geweer in de aanslag houden de wacht voor het hoofdgebouw. Ze geven geen sjoege als ik hen passeer zonder te groeten. De honingkleurige gevel, met zijn ritmisch geplaatste rondboogvensters en rijke kroonlijst, torent boven de bamboehaag uit. Op het terras naast de ingang drinken bejaarde bewoners een kop koffie in de schaduw. Ze zijn oud, maar niet zó oud dat ze nog gediend kunnen hebben bij het KNIL.

Het hoofdgebouw is tegenwoordig een museum. Hier vertelt Nederland het verhaal van Nederlands-Indië, de koloniale periode, inclusief de Japanse bezetting en de strijd om zelfstandigheid. Koning Willem III schonk dit paleis halverwege de negentiende eeuw aan de staat om er een koloniaal militair invalidenhuis van te maken. Dat is het tot op de dag van vandaag deels nog. Daar zit meteen de contradictie van deze publieke instelling. Ze ontstond midden in de koloniale tijd als eerbetoon aan de militairen die het Nederlandse koloniale gezag dienden. Inderdaad leken we hun veel dank verschuldigd. Specerijen en andere lucratieve handelswaar bezorgden Amsterdam en de rest van het land na 1600 een ‘gouden’ eeuw. Of eigenlijk: eeuwen. Onze welvaart is gebouwd op de rijkdom van de koloniën. Dat Indonesië op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid had uitgeroepen, kwam ons slecht uit. In 1949 erkende Nederland, na jaren van bloedige oorlog en met tegenzin, de ‘merdeka’. Pas de afgelopen jaren maakten regering en koning excuses – ruim zestig jaar na dato – voor de wrede oorlog die we destijds eufemistisch ‘politionele acties’ noemden.

Wie in Bronbeek een expositie verwacht waarin ons land nederig op de knieën gaat
voor het wapengekletter, komt bedrogen uit. De kanonnen, geweren en ander wapentuig glimmen je tegemoet. De voorwerpen en beelden in het museum en de tuin getuigen van dankbaarheid voor en schatplichtigheid aan de militairen die hun leven in de waagschaal zetten om de Indiërs te onderdrukken. De geweren en pistolen waarmee het koloniale gezag werd afgedwongen, liggen in vitrines alsof het Rembrandts zijn.

Steeds is voelbaar dat we de schuldbekentenis willen verzachten tegenover de koloniale nazaten

Met de overdaad aan wapentuig vertelt het museum al te opzichtig het verhaal van
de onderdrukker. Bronbeek is daardoor onvergelijkbaar met bijvoorbeeld het Surinamemuseum in Amsterdam, dat de West-Indische cultuur centraal stelt. Het zal niet als voorbeeld dienen voor het toekomstige Slavernijmuseum dat ook in Amsterdam zal komen. Ik durf het bijna niet op te schrijven, maar de sfeervol verlichte, schemerige ruimtes in Bronbeek ademen Bandoengse nostalgie.

Museum Bronbeek draagt een dubbele boodschap uit. Dat Nederland zich schuldig maakte aan vele zaken wordt heus niet onder stoelen of banken gestoken. De Indonesische vrijheidsstrijd krijgt veel aandacht. Maar steeds is voelbaar dat we de schuldbekentenis willen verzachten tegenover de koloniale nazaten. Zo zien we in de achtertuin zomaar een ereplaquette met overleden KNIL-soldaten – ‘den vaderlandt ghetrouwe’. Het illustreert de rare spagaat waarin Bronbeek een half boetekleed aantrekt.

In het restaurant Kumpulan kun je heerlijk Indisch eten. Maar de koloniale onderdrukking laat weinig ruimte voor romantisering en esthetiek. Met het creëren van een knusse kampongsfeer en het op het museumterrein vereren van KNIL-soldaten betreedt het museum een grijs gebied. Wat in Arnhem wringt, is dat het een trots overblijfsel is en blijft van ons koloniale verleden. Doe dat maar achter gesloten hekken. Zolang Bronbeek tegelijk veteranentehuis, herdenkingsplaats en museum wil zijn, zal die koloniale spagaat blijven bestaan.

Wat ons land nodig heeft, is een museum dat het verhaal vertelt zonder veel kanonnen en pistolen. Best een gruwelijk verhaal over misdaden tegen de menselijkheid. Soldaten die we martelden, koelies die we misbruikten, talloze executies, extreme roofzucht en economische ontwrichting van een Aziatische regio. Déze bezetting duurde geen vijf jaar, maar drieënhalve eeuw. Misschien is augustus niet alleen de maand waarin we de Indonesische onafhankelijkheid herdenken, maar ook het moment om vraagtekens te zetten bij de dubbelrol die Bronbeek speelt.

Met mijn dochter in mijn armen luister ik naar Turkse muziek

Tayfun Balcik
-
0
Met mijn dochter in mijn armen luister ik naar Turkse muziek

In mijn gebrekkige Turks doe ik een beroep op de alevitische oervader van de Turkse volksmuziek, de troubadour Aşık Veysel, om dochterlief in mijn armen in slaap te sussen.

Uzun ince bir yoldayım – Ik ben op een lange, smalle weg
Gidiyorum gündüz gece  – Ik reis dag en nacht
Bilmiyorum ne hâldeyim, – Ik weet niet hoe ik eraan toe ben
Gidiyorum gündüz gece  – Ik reis dag en nacht

Tevergeefs. Ze heeft nog lang geen slaap en probeert met chirurgische precisie, één voor één, de borstharen die uit mijn hemd steken te epileren met haar kleine vingers. Het doet pijn, maar dat maakt niet uit. Zij mag me pijn doen. Ik herken de furie van haar moeder in haar priemende ogen wanneer ze, gefrustreerd (de haartjes op mijn borst zitten, anders dan die op mijn kale kop, stevig verankerd in mijn borsthuid), een greep doet naar een hele pluk borsthaar. Eveneens met weinig resultaat.

Ik probeer nu de Koerdische zanger Ahmet Kaya (die bijna uitsluitend in het Turks zong en racistisch Turkije uit werd gepest omdat hij begin jaren 2000 een nummer in het Koerdisch wilde zingen).

Günaydın anneciğim, günaydın babacığım – Goedemorgen, lieve mama, goedemorgen, lieve papa
Yine sabah oluyor – Het wordt weer ochtend
Evde sabah olmaz deme – Zeg niet dat het thuis nooit ochtend wordt
Orda günler geçmez deme – Zeg niet dat de dagen daar niet voorbijgaan
İçime sancı doğuyor... – Pijn doemt diep van binnen op

Ze komt nu in een iets andere houding wel tot rust, een eerste signaal om haar langzaam in bed te leggen en vlug de slaapkamer te verlaten. Een paar maanden geleden moest ik dit soms wel drie of vier keer herhalen voordat ze echt in slaap viel. Maar nu – we blijven uiteraard afkloppen – gaat het meestal in één keer goed. We hebben geluk met haar. Ze slaapt goed door.

Ze moet al Turks zijn voordat de wereld, en vooral ook Nederland, haar Turks maakt

Ik voed mijn dochter Turks op. Althans, dat denk ik. Ik praat zo veel mogelijk Turks met haar. Ze moet al Turks zijn voordat de wereld, en vooral ook Nederland, haar Turks maakt. Ze is uiteraard ook Nederlands, maar ze mag zelf nooit vergeten waar ze vandaan komt: uit Turks Amsterdam en Koerdisch Den Haag. Uit Ankara en Igdır. Uit de soennitische en de sjiitische islam. Uit Turkije, Koerdistan en Armenië (ja, Armenië hoort ook bij het Turks-zijn als dadergroep, zoals vele Turken op een dag mee zullen worden geconfronteerd).

Ik heb me lang verzet tegen alle vormen van opgelegde identiteit. Dat zal ik ook blijven doen. Maar kleurenblindheid hoort niet bij de wereld zoals we die kennen, en zoals die heel vaak ook is. Daarom vul ik bepaalde dingen alvast in het Turks voor haar in, op de meest inclusieve Turkse manier waartoe ik in staat ben. Uiteindelijk zal ze zich toch tegen me afzetten, zoals ik dat ook deed tegen mijn eigen vader.

Plichtmatig moet ik daarbij zeggen dat we in een ‘vrij’ land leven waarin dit allemaal mogelijk is. Maar het is een voorwaardelijke vrijheid, zoals de zwarte schrijver James Baldwin over vrijheid in Amerika schreef: ‘I was only free in battle, never free to rest.’

Schatje is alweer wakker. We luisteren naar deprimerende liefdesnummers van Müslüm Baba (Gürses).

Böyle bir aşk görülmemiş dünyada – Zo’n liefde is op deze wereld nog nooit gezien
Ne geçmişte ne de bundan sonra da – Noch in het verleden, noch in de toekomst
Arasalar bulamazlar rüyada – Al zoeken ze ernaar in hun dromen, ze zullen haar niet vinden
Göremezler, seni yazdım kalbime – Ze zullen het niet zien; ik heb je in mijn hart geschreven

Er is nog veel meer. Sezen Aksu, de nodige hiphop van Tupac Amaru Shakur en dansmuziek van Shakira. Maar ik vraag me echt af, moet ik ook André Hazes afspelen, terwijl het niet en nooit in mijn eigen systeem heeft gezeten. Ik moet dat zelf ook nog leren. Misschien als ze wat ouder is. Het is nooit te laat om te integreren, als het maar van beide kanten komt.

Nederland moet weer een idee worden

Abdulhaq Compier
-
0
Nederland moet weer een idee worden

Niet afkomst, maar vrijheid, godsdienstvrijheid en openheid vormden de basis van ons land. Die idealen zouden weer centraal moeten staan, vindt Abdulhaq Compier.

Nederland begon als een moedig idee: vrijheid van godsdienst in weerwil van de brandstapels, verzet tegen onrechtvaardige belastingen en een onwaarschijnlijke opstand van zeven provincies in een rivierdelta tegen een wereldrijk. De ideologische oorsprong van Nederland had een internationaal karakter. De Nederlandse opstandelingen scandeerden vanaf de Beeldenstorm in 1566 tot het Leidens Ontzet in 1574 de leuze: ‘Liever Turks dan Paaps!’ als provocatieve vrijheidskreet. De geuzen drukten hiermee uit dat ze liever zouden leven onder de sultan, die vrijheid van godsdienst garandeerde, dan onder het rooms-katholieke rijk dat ketterij met geweld bestreed. De politieke steun voor de Opstand door het Ottomaanse Rijk hielp Willem van Oranje in zijn visie om Nederland een van de eerste Europese landen te maken met universele vrijheid van godsdienst, vastgelegd in de Unie van Utrecht van 1579. De moord op Willem van Oranje in 1584 maakte hem een martelaar voor dit Nederland, dat stond voor een idee.

De koloniale ontwikkeling in de hierop volgende Gouden Eeuw mag niet worden ontkend. De idealen die we op de Spaanse overheersing hadden veroverd, waren helaas nog niet zo ingebed in onze cultuur dat we andere volkeren dezelfde onderdrukking bespaarden. De kracht van de Gouden Eeuw zat in de vrijheid binnen Nederland, die de komst mogelijk maakte van vluchtelingen (onder meer uit Spanje, dat in 1609 door de katholieken etnisch werd gezuiverd van moslims en joden), die naast spannende filosofie ook nieuwe financiële mogelijkheden brachten aan de burgerij. Amsterdam groeide uit tot een mondiaal vrijdenkers- en handelsknooppunt.

In die zin was Nederland een staat, gebouwd op een idee, voordat de Verenigde Staten dat waren. Het vrije, gelijke en ondernemende karakter droeg bij aan de latere Verlichtingsidealen, die naast godsdienstvrijheid ook gelijkheid en de machtenscheiding tot politieke kernbegrippen maakten. Deze idealen werden de grondslag van de Amerikaanse Grondwet in 1787 en werden in 1848 ook verankerd in de onze. De concepten gelijkheid en machtenscheiding waren ook niet zonder invloed uit de islamitische wereld; gelijkheid was een uitgesproken islamitisch principe en de islamitische wereld kende een relatief autonoom rechtersambt en een seculiere wetgeving naast de religieuze. Verlichtingsdenkers als Locke, Montesquieu en Voltaire waren hiervan op de hoogte en spiegelden hun maatschappelijke idealen vaak aan wat zij wisten van de islamitische wereld.

Het vrije, gelijke en ondernemende karakter droeg bij aan de latere Verlichtingsidealen

Nederland als een staat gebaseerd op een idee is vandaag de dag uit zicht geraakt. Een deel van de Nederlandse bevolking lijkt deze gedachte te hebben verruild voor het verlangen naar een etnostaat: een land van ‘ons soort mensen’, waarin culturele gelijkvormigheid belangrijker wordt dan de ideeën die ooit het fundament waren van de natie. Nederland wordt in dit narratief steeds meer een pakket gewoonten, smaken en omgangsvormen dat moet worden geïmiteerd, in plaats van een idee dat wordt gedragen en een geschiedenis die nog steeds wordt geschreven.

Globalisering, migratie, woningdruk en verlies aan sociale samenhang roepen bij veel mensen een begrijpelijke behoefte aan zekerheid op. Wanneer deze onzekerheid wordt gekaapt door etnisch nationalisme, ontstaat de fictie dat afkomst veiliger is dan waarden: een filosofie van Blut und Boden. Terugkeren naar een mythische homogeniteit die historisch nooit heeft bestaan, zal ons paradoxaal genoeg leiden langs de weg van onvrijheid.

Politici die inspelen op nostalgie presenteren Nederland als een gezellig landje dat ooit af was en nu wordt binnengedrongen door duistere inbrekers. Terwijl de historische werkelijkheid eerder is dat Nederland groot werd doordat het onaf was: een open project dat mensen aantrok die wilden handelen, geloven, bouwen, denken en risico nemen.

Juist daarom moet Nederland weer als idee worden verwoord, beleefd en gevierd. Dat idee is niet leeg of vrijblijvend, maar is door een kleurrijk, historisch en internationaal proces verankerd in onze Grondwet. Omdat ook migrantengemeenschappen zich historisch en ideologisch kunnen identificeren met deze beginselen, is de Grondwet bij uitstek geschikt om eenheid te creëren in ons land. Net zoals in de Verenigde Staten ‘the Constitution’ het idee van de natie belichaamt, kan ook Nederland de Grondwet tot meer maken dan de rechtsstatelijke notitie die het nu is. Het kan de grondslag zijn van een verbindende identiteit die huidskleur, afkomst en sociale status overstijgt. Wanneer Nederland terugkeert naar zijn meest ambitieuze zelfbeeld, kunnen oude en nieuwe gemeenschappen met hart en ziel zeggen dat zij aan hetzelfde verhaal werken: aan Nederland als revolutionair idee.

Welke vijf stukken over Nederland moet je echt lezen?

de Kanttekening
-
0
Welke vijf stukken over Nederland moet je echt lezen?

De Kanttekening publiceerde de afgelopen tijd vijf artikelen over uiteenlopende maatschappelijke en politieke onderwerpen. Van een interview met Yesilgöz-biograaf Alies Pegtel tot een verhaal over de Februaristaking van 1941. Ook komen de islamitische woede over uitspraken van premier Rob Jetten en een gesprek met Provo-legende Roel van Duijn over de dreiging van Poetin aan bod.

‘Voor Yesilgöz is politiek vooral strijd’
De biografie van Dilan Yesilgöz-Zegerius, geschreven door historica Alies Pegtel,
veroorzaakte meteen debat. Niet alleen over Yesilgöz zelf, maar ook over Pegtels
methode, toon en de politieke gevoeligheden die haar onderzoek blootlegt. Toch was haar boek best goed onderbouwd, blijkt uit dit interview.

Moslims verontwaardigd over Jettens uitspraken over antisemitisme
Tot verontwaardiging van veel moslims stelde premier Rob Jetten in het programma van Eva Jinek dat antisemitisme voorkomt in Nederlandse moslimgemeenschappen. Dat Jetten de islamitische gemeenschap als enige religieuze groep uitlichtte en met antisemitisme in verband bracht, heeft bij veel Nederlandse moslims kwaad bloed gezet. Onder anderen de schrijver Abdelkader Benali sprak zich uit en vindt dat Jetten moslims met die uitspraken voor de bus heeft gegooid.

Roel van Duijn: ‘Trump lijkt soms een beetje verliefd op Poetin’
Oud-politicus en vredesactivist Roel van Duijn noemt extreemrechtse en fascistische partijen in zijn nieuwe boek De aanval op Europa een bedreiging voor de democratie. Hij pleit voor een verbod op partijen die volgens hem ‘anti-Europese propaganda’ verspreiden. Ook hekelt Van Duijn zogenoemde ‘maskerfascisten’: fascisten die geen fascisten lijken, zoals de FvD die nu als boegbeeld een jonge vrouw heeft die zich minder dan Thierry Baudet bezondigt aan complottheorieën.

Elsbeth Etty: ‘De Februaristaking heeft een norm gesteld’
85 jaar geleden, op 25 februari 1941, besloten veel Amsterdammers te staken uit protest tegen de Jodenvervolging in de stad. Journalist, feminist en literatuurwetenschapper Elsbeth Etty schreef over deze grootste staking in het door nazi-Duitsland bezette Europa het boek We moeten iets dóén! Wat bewoog de honderdduizenden stakers om zich in deze gevaarlijke omstandigheden uit te spreken tegen onrecht? En wat kunnen we leren van toen?

Antisemitisme domineert de kranten, andere discriminatie krijgt minder aandacht
Wie zijn beeld van Nederland vooral op de media baseert, kan gemakkelijk denken dat antisemitisme de meest voorkomende vorm van discriminatie is. Geen enkele andere discriminatiegrond krijgt in vijf landelijke kranten zoveel aandacht. De meldcijfers van de anti-discriminatievoorzieningen ondersteunen dat beeld echter niet, blijkt uit dit artikel.

Zomerlezen: van klassiekers tot nieuwe favorieten

de Kanttekening
-
0
Zomerlezen: van klassiekers tot nieuwe favorieten

Welke boeken liggen er deze zomer op jouw boekenplank? Het nieuwste boek van die ene auteur waar je zo van houdt, of juist een oude parel die je voor een prikkie op de boekenmarkt vond? Dit zijn onze leestips voor de zomermaanden.

Aan het einde van de oorlog – Bert Natter  

In de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog raakt het elfjarige zoontje van SS-Obersturmführer Karl Zehlendorf vermist bij het concentratiekamp waar zijn vader de scepter zwaait. Auteur Bert Natter won in mei de Libris Literatuur Prijs voor zijn roman Aan het einde van de oorlog. Het is een verhaal dat je meezuigt in de inktzwarte wereld van het kamp en laat zien wat er gebeurt als het kwaad de overhand krijgt. De roman is geschreven als een filmscript, waarin de verschillende personages beurtelings in korte scènes worden gevolgd. Die vorm pakt verrassend goed uit.

Thomas Rap, 640 blz., € 29,99

——————————————————————————————————

Hallo witte scholen – Anousha Nzume 

Er zijn maar weinig Nederlandse boeken waarin het debat over segregatie en racisme in al zijn rauwheid en op onbeschaamde wijze wordt besproken als in Hallo witte scholen. Het boek met de treffende ondertitel: Klasse heeft ook een kleur  is het zeer welkome vervolg op Hallo witte mensen (2017).

Zomaar een paar zinnen uit het boek die er niet om liegen: ‘Wijken waar eerst mensen met verschillende culturele achtergronden woonden, wier kinderen op een gemengde school zaten, transformeren in hoog tempo in buurten waar door de stijgende huizenprijzen grote groepen Nederlanders van kleur vertrekken en nieuwe bewoners, vaak witte Nederlanders, hun intrek nemen’, aldus Nzume.

Ze vervolgt: ‘Deze groep is in eerste instantie enthousiast over de multiculturele wijk waar ze zijn neergestreken. Maar er zijn grenzen aan die solidariteit. Want hun witte kinderen mogen natuurlijk niet naar onze zwarte scholen. Dus fietsen ze graag een paar blokjes om.’

Het woord ‘ook’ in de ondertitel is een noodzakelijke toevoeging, omdat de middenklasse in de grote steden al lang niet meer uitsluitend bestaat uit autochtone, blanke of witte Nederlanders (kies naar wens, overtuiging en incasseringsvermogen de term die je het meest passend vindt, kleurenblindheid wordt echter niet gewaardeerd, zou Nzume zeggen). De kinderen van ‘gastarbeiders’, ‘buitenlanders’, ‘niet-westerse allochtonen’ en, in de nieuwste terminologie, ‘Nederlanders met een migratieachtergrond’ eisen hun plek op in de samenleving.

In het haar boek over segregatie in het onderwijs analyseert Nzume de sociale werkelijkheid van segregatie in het onderwijs op basis van etniciteit en klasse. Met rake beschouwingen pleit zij ervoor om eindelijk serieus werk te maken van integratie. Zoals ze schrijft: ‘We vergeten weleens dat het al dan niet goed regelen van gemengde scholen uiteindelijk allesbepalend is voor de groeiende kansen- en sociale ongelijkheid in onze samenleving.’ Een aanrader voor een klassen- én kleurbewuste zomervakantie.

Uitgeverij Pluim, 192 blz., € 29,99

——————————————————————————————————

Een moderne geschiedenis van de Arabische wereld – Roel Meijer  

Als je altijd al meer wilde weten over de moderne geschiedenis van het Midden-Oosten, maar de bestaande boeken te gedateerd vindt, dan is het boek van Roel Meijer – Een moderne geschiedenis van de Arabische wereld – een goede keuze. In 400 pagina’s neemt de geschiedenisdocent je mee door de ontwikkelingen van de vorige eeuw tot aan de Arabische lentes. Dit doet hij niet aan de hand van chronologische gebeurtenissen, maar op basis van thema’s als dekolonisatie, republieken en monarchieën, militaire regimes en islamistische tendensen. Steeds staat de relatie tussen staat en burger – het sociaal contract – centraal.

Als je het hele boek gelezen hebt, begrijp je hoe de ontwikkelingen van de afgelopen honderd jaar hebben geleid tot waar de verschillende staten nu staan. Meijer tracht een antwoord te geven op de vraag waarom de mensen van de revoluties er niet in zijn geslaagd om structurele verandering teweeg te brengen. Zo gaat hij uitgebreid in op de Palestijnse kwestie, de Syrische burgeroorlog en legt uit waarom Soedan nog steeds in een burgeroorlog verkeert.

Als je een ontspannend boek kiest is dit misschien niet de beste keuze. De dichtheid aan informatie is intens, doordat Meijer voorbeelden uit verschillende landen aanhaalt en verschillende leiders, partijen en cijfers door elkaar gebruikt. Het boek is dan niet bedoeld om een tijdslijn te schetsen, maar om inzicht te krijgen in patronen, bewegingen en ontwikkelingen in het moderne Arabische Midden-Oosten.

Amsterdam University Press, 400 blz., € 34,99

——————————————————————————————————

Soekarno. Nederlandsch onderdaan – Lambert Giebels  

Soekarno. Nederlandsch onderdaan van Lambert Giebels is een zeer leesbare biografie over het leven van Soekarno in de periode 1901-1950, dus vanaf zijn geboorte tot de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië.

Soekarno was charismatisch, charmant, creatief, humoristisch en pragmatisch. Daarom werd hij dé leider van de Indonesische onafhankelijkheidsbeweging, in plaats van de stijve Mohammed Hatta of de misschien wel te idealistische en te intellectuele Sutan Sjahrir.

Vanwege zijn collaboratie met de Japanners was Soekarno voor de Nederlanders niet acceptabel als gesprekspartner. Daarom leidde Sjahrir voor Indonesië de besprekingen in Linggadjati in 1946 en Hatta de onderhandelingen die op 27 december 1949 leidden tot de soevereiniteitsoverdracht.

Een donkere plek op Soekarno’s reputatie was zijn steun aan het Japanse beleid om Indonesische dwangarbeiders te werven. Vele zogenoemde Romoesja’s stierven bij de aanleg van spoorwegen, zoals de Birmaspoorweg, en vliegvelden.

Uitgeverij Prometheus, 531 blz., € 29,95 

Hoe de zonden deugden werden en omgekeerd

Tineke Bennema
-
0
Hoe de zonden deugden werden en omgekeerd

In een immens wit nagebootst ijsblok, smeltend en gebarsten, bevond zich in Stockholm een tentoonstelling over de Poolcirkel, het thuis van vier miljoen mensen. Op zoek naar de Zweedse geschiedenis in beeld bezocht ik de bovenste verdiepingen van het Nordiska Museet. Op de begane grond was een tentoonstelling over klimaatverandering. Vanaf de galerij boven kon je de opbouw goed zien: het looppad vormt de barst die als een bliksemflits zigzaggend door het nagemaakte ijsblok trekt. Met verhalen en voorwerpen over het leven van de inheemse bevolking in de Poolcirkel, die niet meer gebruikt dan nodig is, biedt de tentoonstelling inzicht in de klimaatverandering.

Als ‘een waarschuwing uit het verleden’ vermeldt een bord de zeven kardinale zonden, samengevat door paus Gregorius I (rond 600 na Christus), waarvoor je gestraft wordt in het hiernamaals. Trots, hebzucht, lust, jaloezie, gulzigheid, wraak/woede en luiheid.

Waarvoor we nu al gestraft worden. Elke onderneming of elk instituut stimuleert tegenwoordig ‘trots’ onder werknemers en onderdanen. Ongeremd nationalisme is populairder dan ooit. Hebzucht, lust, vraatzucht en gemakzucht worden driftig gestimuleerd in alle reclames en zijn in het kapitalistische systeem gemeengoed. Op jaloezie en afgunst wordt ook ingespeeld door bedrijven (zie de Postcode Loterij). En sommige politici vinden woede een teken van kracht.

De tentoonstelling maakte ook de vertaalslag naar het heden. Geloof je niet in God, vervang de straffende grootheid dan maar door ‘de natuur’. Het niet in toom houden van de zeven hoofdzonden zal zich uiteindelijk tegen de mensheid keren in de vorm van opwarming van de aarde, die leidt tot ondraaglijke temperaturen, smeltende gletsjers en een stijgende zeespiegel.

Ik begon me daar, in dat gebarsten ijsblok in bloedheet Stockholm, erg ongemakkelijk te voelen

Geen nieuws op de tentoonstelling, maar de visuele verzameling van wat de mens vermag en verknalt mist zijn uitwerking niet. Ik zie hier heel helder hoe de westerse mens de hoofdzonden heeft weten te transformeren tot deugden. Wie ze alle zeven uitoefent, heeft het gemaakt. Ik hoef natuurlijk niet meer te wijzen naar het oranje, vleesgeworden ordinaire icoon van het kapitalisme in het Witte Huis, dat zijn partij tot overtuigde, jaknikkende zondaars heeft omgevormd.

Ik begon me daar, in dat gebarsten ijsblok in bloedheet Stockholm, erg ongemakkelijk te voelen. We hebben onze ziel verkocht. Niet alleen de natuur is slachtoffer van onze zonden, maar ook de humaniteit en de kwetsbare mensen. Met de achterlijk genoemde kerk gooide een groot deel van het Westen de deugden eruit om plaats te maken voor het kapitalisme. Het neoliberalisme zou nu het beste uit de mens halen. Voor georganiseerde correctie was gewoon geen ruimte meer; ieder voor zich moet maar weten waar hij in gelooft. En degene die carrière maakt en veel verdient in de maatschappij is de winnaar. Losers hebben gewoon hun best niet genoeg gedaan.

Ethiek is zo old school.

Er zijn gewoon geen remmingen meer, zei een bevriend psycholoog. Schrijver en psycholoog Paul Gilbert laat met zijn onderzoek naar compassie zien dat mensen gedreven worden door emoties die voortkomen uit drie hoofdpatronen van instincten. De belangrijkste is de drang om te overleven, zelfbehoud. Dat leidt tot een reactie van vechten, vluchten of bevriezen en gaat samen met angst en woede. De tweede is het zoeken naar bronnen die onze driften van honger, dorst en voortplanting kunnen bevredigen, maar als die speurtochten falen, maakt dat mensen angstig, boos en agressief. Tot zover bekend. Maar de derde groep, die veel te weinig aandacht krijgt, is het patroon van streven naar een situatie van tevredenheid, niets doen en dankbaarheid. Het is duidelijk dat pas in het derde geval ruimte is voor zorg voor een ander in plaats van voor jezelf en je eigen instincten. Of voor bescherming van de natuur. Maar wij draaien als een op hol geslagen kermisattractie maar door.

Dat ze potsierlijk klinken zegt meer over ons

Niet alleen de liberalen, ook links heeft een afkeer van deugdelijkheid, maar weet daar niets tegenover te stellen dat ons in het gareel kan houden. Laten we ons bijvoorbeeld inspireren door de klassieken. Dat ze potsierlijk klinken zegt meer over ons. De antieke deugden bijvoorbeeld: gematigdheid, voorzichtigheid, rechtvaardigheid en moed. En de christelijke: geloof, hoop en liefde. De politieke: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Werkelijk, het is alsof onze machthebbers er de spot mee willen drijven.

Maar wie het laatst lacht, lacht het best. Volgens Jesaja: ‘De vloek heeft de aarde verslonden, en zij die erop leven zijn verlaten; de bewoners van de aarde zullen verbranden en weinigen blijven over.’

Het blijft uiteindelijk bij een komma

Lody van de Kamp
-
0
Het blijft uiteindelijk bij een komma

Het rijtje met staatsexcuses wordt alsmaar langer. Spijtbetuigingen over de slavernij zijn de revue gepasseerd. Over haar handelen met betrekking tot de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog had de overheid al eerder haar schaamte geprobeerd te tonen.

Verder kwamen de verontschuldigingen voor de Politionele Acties in voormalig Nederlands-Indië langs. Het institutioneel racisme achter de muren van de gebouwen van het openbaar bestuur werd met de hoop op vergeving aan de buitenwereld getoond. En zo denderde de excuustrein voort.

Ook de niet opgeloste toeslagenaffaire en de door winstbejag beheerde gaswinningsschade in het noorden van ons land kregen nog een plekje in deze serie. Heel recent werd het hele traject aangevuld met verontschuldigingen voor de regeringsbemoeienissen met de afstandsmoeders. Als voorlopig sluitstuk kwamen de niet te beschrijven behandeling van de naar Nederland teruggekeerde KNIL-soldaten en overige burgers uit Nederlands-Indië.

De hoop in Haagse wandelgangen is dat na het opsommen van zoveel ellende eindelijk de lucht geklaard is, zodat meneer of mevrouw de minister de burger weer recht in de ogen kan kijken. Natuurlijk wordt de geschiedenis van al deze tragiek met deze knievallen niet teruggedraaid. Maar om met de woorden van een voormalig minister-president te spreken:
‘Er is nog geen punt achter deze zaken gezet, wel een komma.’

‘Een komma laat zien dat er nog iets volgt’

Wat is het verschil tussen een punt en een komma? Op school heeft de juf ons ooit verteld dat met een punt de zin af is. Een komma daarentegen laat zien dat er nog iets volgt. Ze waarschuwde er alleen wel voor dat er na die komma inderdaad iets moet volgen. Blijft dat achterwege? Dat is het gebruik van die komma niets minder dan een taalfout. Punt uit.

Hopelijk prikt de lezer door mijn cynische ondertoon heen en neem hij of zij mijn kritiek op dit soort schoonvegen van het Haagse straatje heel serieus. Binnen mijn Joodse traditie geldt het uitspreken van excuses slechts als onderdeel van een veel langer proces dat uit meerdere stappen bestaat.

Na de foute handeling komt eerst het schuldgevoel, gevolgd door het voornemen om nooit meer hetzelfde vergrijp te begaan. De fase daarna is dan het uitspreken, of zo u wilt, het belijden van die foute handeling tot in detail, waarna de tijd is gekomen voor de genoegdoening en schadevergoeding. Helemaal aan het einde, als sluitstuk, komen excuses. Dan pas is het moment gekomen om de komma uit te vlakken, zodat die punt kan worden gezet. Excuses uitspreken is nooit een proces op zichzelf.

Bij mij heeft niet de minste illusie geleefd dat een Nederlands bewindspersoon zich dit héle traject eigen gaat maken. De bron hiervoor is al meer dan 1500 jaar geleden in Egypte op papier gezet door de Joodse wetgever en wijsgeer Maimonides. Ver weg in tijd en afstand voor een huidige kandidaat-minister in Nederland.

Maar in mijn belevingswereld is het gebrek aan deze kennis wel de oorzaak dat excuses zoals deze nu langskomen niet veel meer zijn dan een brave lippendienst aan mensen om hen een beetje blij te kunnen maken. En in sommige gevallen ook tevreden stellen. Niet meer dan dat. Het blijft uiteindelijk bij een komma aan het einde van een zin.

Koninklijke stap, of ambtelijk stapje?

Daarnaast is er nog iets. Tijdens de Nationale Dodenherdenking op De Dam enkele jaren geleden wijdde Koning Willem-Alexander woorden aan de beperkte aandacht die zijn oma Koningin Wilhelmina in oorlogsjaren had besteed aan de Jodenvervolging. Mensen waren nogal onder de indruk van deze koninklijke stap. ‘Dapper hoor van onze vorst’.

De waarheid is natuurlijk dat de tekst wel werd uitgesproken door onze monarch, maar uit de koker van een of ander ministerie kwam, mogelijk geredigeerd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei om tenslotte politiek goedgekeurd te worden door het bureau van de minister-president. Een heel traject dat ver verwijderd lag van de gevoelswereld die men de koning op dat moment toedichtte. Zo gaat het nu eenmaal. Helaas, maar tenslotte niet meer dan een ambtelijk stapje om ons een beetje blij te maken.

‘Niet meer dan een ambtelijk stapje om ons een beetje blij te maken’

Iets dergelijks gebeurde bij de excuses in de richting van onze Molukse gemeenschap. Premier Jetten richtte zich in mooie woorden tot hen die bij hun aankomst op de kade in Rotterdam 75 jaar geleden te horen kregen dat zij na jaren trouwe en moedige dienst in het verre Indië uit overheidsdienst ontslagen waren. Daarna werden deze mensen aan hun lot overgelaten. Als woonplek kregen zij enkele voormalige concentratiekampen toegewezen. Opnieuw vond met die verontschuldigende woorden prachtig. ‘Dat doet ie goed, onze premier.’

Ook hier is de vraag: was dit echt het verhaal van de minister-president? Ik waag het te betwijfelen. Meneer Jetten zit nog maar een maar een paar maanden in het zadel. Tot voor kort kwam het lot van onze landgenoten uit het voormalig Nederlands-Indië helemaal niet zijn kant uit. De premier heeft hele andere regeringszaken aan zijn hoofd. De coalitie moet gaan regeren. Toevallig komt de herdenkingsdatum van de aankomst van de oud-KNIL soldaten langs op de agenda. Ja, en dan moet je wat na 75 jaar als regering.

Genoeg, de excuses zijn gemaakt. Ik heb gesproken. Misschien ben ik te voorbarig en komt er toch nog wat achter die komma. O ja, de excuses over de uitbuiting en uitsluiting van de eerste golf arbeidsmigranten uit Marokko en Turkije in de jaren zestig en zeventig, wanneer zijn die aan de beurt?

Even wanen we ons aan de oevers van de Bosporus

Abdelkader Benali
-
0
Even wanen we ons aan de oevers van de Bosporus

Europa staat in brand. Tienduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen voor de vernietigende bosbranden. De branden en de hitte hebben al duizenden doden tot gevolg. Landen slaan de handen ineen om de branden te bestrijden. Ook hier in Marokko creëert de overvloedige zon een gortdroog palet van bossen en struiken waar een brandende sigaret genoeg is om een inferno te veroorzaken. Een paar jaar geleden brandde een groot deel van de pijnboombossen langs de weg naar Cap Spartel af, de natuur heeft zich hersteld, het is alsof het nooit heeft plaatsgevonden, die brand van toen.

Elk zomer komt een mensenmassa van miljoenen in beweging om neer te strijken aan meren, zeeën en rivieren; ze brengen hun spullen mee, gasstelletjes en wat dies meer zij. Vaak gaat het goed, soms niet en dan zijn de gevolgen immens. Het zomertoerisme neemt alleen maar toe, bij onze overvaart naar Marokko zagen we bij aankomst de bolides van Marokkanen die snakken naar vakantie in Andalusië. De Spanjaarden zijn gul met visa’s, hun gastvrije beleid heeft ervoor gezorgd dat de economie groeit en bloeit en verhoogt hun aanzien in de wereld.

De overwinning van Spanje op het WK-voetbal maakt het helemaal af, dat multiculturele team met spelers met Afrikaanse roots, kinderen van migranten. De vader van de absolute ster Lamine Yamal kon niet naar Amerika gaan om zijn zoon te zien spelen; hij gaf aan dat hij aan epilepsie leed, de reis zou te belastend zijn. Kwade tongen beweerden dat hij geen visum zou hebben gekregen. Amerika, wat ben je ongastvrij geworden. Ondertussen spreekt Spanje zich uit voor de Palestijnse zaak en pleegt verzet tegen de oorlogszuchtige Trump; het Iberische land trekt zich niets aan van de druk.

De Turkse zomerhit Beni al ta ki seni görene kadar klinkt op alle radiozenders

Van oudsher luwt alles in de zomer behalve de cicaden die verborgen gaan in de monumentale agaves waar ze hun doordringende gezoem laten horen. We drinken limonade en houden de wespen in de gaten. Tanger vult zich met bezoekers, goedkope Chinese brommers schieten als muggen door de straten – het maakt rijden tot een dollemansrit, je weet nooit van welke kant de opgevoerde brommer komt. En de Turkse zomerhit Beni al ta ki seni görene kadar klinkt op alle radiozenders, we wanen ons even aan de oevers van de Bosporus, de wijnrode zee sluimert ons in een aangename slaap.

In de zomer groeit het utopische geloof dat we als mensheid met een draad verbonden zijn. Mooie muziek, goede verhalen en het lekkere eten zullen vrede op aarde brengen, de droom van Andalusië waarin volkeren en religies met elkaar het brood breken is niet ver weg meer. Het plein van de Grand Socco in Tanger vult zich met jong en oud, de moskee loopt leeg – een verscheidenheid van mensen die wereldsteden naar de kroon steek. Ik besef dat hier lang geleden, toen de stad onder Romeins gezag stond, mensen vrijelijk overstaken naar de overkant, Europa. Het was onderdeel van een en dezelfde wereld. Wat een vooruitzicht! De zon gaat onder, we gaan laat slapen. We worden wakker.

In Bologna wordt een Marokkaanse man door politieagenten gewurgd, de hele wereld kijkt mee. Hij roept om hulp, niemand doet iets. De zon gaat weer onder in Europa.

Welke vijf stukken over Turkije moet je echt lezen?

de Kanttekening
-
0
Welke vijf stukken over Turkije moet je echt lezen?

Vijf verhalen over Turkije en Turkse Nederlanders. Van de Armeense genocide en de mislukte coup van 15 juli 2016 tot de leus ‘Liever Turks dan Paaps’ en de Turks-Koerdische dialoog.

Armeense journalist Hayko Bagdat: ‘De pijn in de wereld is enorm’
Een indringend interview met collega-journalist Hayko Bagdat, die tien jaar geleden Turkije ontvluchtte en nu in Duitsland woont. Ze praten over de de burgerlijke vrijheden die in Turkije steeds meer onder druk staan, de Armeense genocide en het groeiende autoritarisme in de wereld.

‘Liever Turks dan Paaps’ is meer dan een historische leuze
Al in de Tachtigjarige Oorlog hadden Nederland en Turkije contact. Dat werden later hechte handelsrelaties, aldus emeritus-hoogleraar Marjolein ’t Hart. ‘Een negatieve houding tegenover de islam paste daar niet bij’, vertelt ze.

‘Set them free’: gülenisten vragen Europa om harder op te treden tegen Erdogan
Duizenden gülenisten, in gele hesjes, met gele borden en gele ballonnen, demonstreerden woensdag 25 juni in Straatsburg bij de Raad van Europa. Ze willen dat de Raad meer druk uitoefent op Turkije om alle politieke gevangenen, niet alleen de gülenisten, vrij te laten. We waren ter plaatse en deden verslag.

‘Turkse en Koerdische Nederlanders, ga in gesprek’
Terwijl in Turkije vredesgesprekken met de Koerden plaatsvinden, blijven hier in Nederland hardnekkige vijandbeelden over en weer bestaan. Ook in ons land zijn gesprekken nodig tussen Turkse en Koerdische Nederlanders, betoogt docent maatschappijleer Yunus Kaplan.

Erdogan gebruikte de coup om Turkije naar zijn hand te zetten
De autoritaire Turkse president Recep Tayyip Erdogan heeft de mislukte militaire staatsgreep van 15 juli 2016 gebruikt om alle macht naar zich toe te trekken. Maar beschermt het Turkse leger dan de democratie, zoals sommigen claimen? Integendeel. De militaire coup van 1980 bracht geen stabiliteit, maar legde juist de basis voor de crisis van vandaag, stelt politiek commentator Yavuz Baydar in zijn analyse over de huidige situatie in Turkije.

Bingewatchen deze zomer? Dit zijn onze kijktips

de Kanttekening
-
0
Bingewatchen deze zomer? Dit zijn onze kijktips

Blijf je deze zomer vooral thuis, binnen en op de bank? Dan is het fijn om te weten dat er genoeg te zien is. Dit zijn de series die ons momenteel aan de buis gekluisterd houden.

Avatar the Last Airbender – live action (Netflix)

Avatar the Last Airbender. Beeld: Netflix

De tekenfilmserie Avatar the Last Airbender staat al heel lang op Netflix, maar er is nu ook een live action serie, waarvan het tweede seizoen net uit is. En deze serie is best goed, zo lang je niet steeds de vergelijking maakt met de welhaast legendarische tekenfilmserie.

In Avatar the Last Airbender kunnen mensen een van de vier elementen sturen: water, aarde, vuur en lucht. De avatar, een soort supermens, is de enige die alle vier elementen kan sturen. Hij of zij moet zorgen dat er balans is in de wereld. Voor de jonge luchtstuurder Aang, de nieuwe avatar, is dat lastig. Hij heeft 100 jaar opgesloten gezeten in een ijsberg en ondertussen hebben de vuurstuurders de halve wereld veroverd.

In seizoen twee moet Aang aardesturen leren. Aang en zijn vrienden ontmoeten vluchtelingen die voor de vuurnatie op de vlucht zijn geslagen, maar ook gedeserteerde vuurnatiesoldaten. Het is niet zwart-wit. Interessant in dit verband is de duistere Jet, die de vuurnatie zo haat dat hij wraak wil nemen op alle vuurstuurders, ook onschuldige, en een pogrom tegen hen organiseert. Het doet erg denken aan het heden.

——————————————————————————————————

Cross (Amazon Prime)

Cross. Beeld: Prime

Uiteraard kijk ik uit naar het derde seizoen van de Game of Thrones-prequel House of the Dragon, maar daar schrijven de mainstreammedia al volop over. Daarom wil ik iedereen juist wijzen op de detectiveserie Cross, met Aldis Hodge (bekend van One Night in Miami) in de hoofdrol.

Met name het eerste seizoen is een traditioneel kat-en-muisspel tussen boeven en agenten, maar dan met alle maatschappelijke discussies rond etnisch profileren, politiegeweld en institutioneel racisme verweven in het verhaal. Daardoor zorgt deze detective niet alleen voor ontspanning, maar wordt de kijker ook aan het denken gezet over wat het betekent om ongelijkheid binnen instituties, zoals de politie, aan te pakken.

Dat gaat uiteraard niet zonder slag of stoot en irritaties. Tel daarbij ook het verlies van een dierbare op, de verbittering en worsteling die detective Cross op sublieme wijze invoelbaar maakt, en dan is Cross ontroerend én inspirerend om naar te kijken.

——————————————————————————————————

Fauda (Netflix)

Fauda. Beeld: Netflix

Wil je de oorlog in Palestina eens door de ogen van een ander bekijken? In de serie Fauda (Arabisch voor chaos), inmiddels alweer enkele jaren op Netflix, wordt de kijker meegenomen in de wereld van een undercover Israëlisch spionageteam dat jaagt op kopstukken van Hamas, en later ook Hezbollah en IS.

Het is geen feel good-serie waarbij je op de bank in slaap valt. De kogels vliegen je om de oren, personages gaan dood alsof het business as usual is en het is soms lastig naar de serie te kijken zonder je af te vragen of de makers zich bewust zijn van het leed van de Palestijnen sinds 1948, en de uitwerking daarvan tot op de dag vandaag.

Toch is de serie interessant. De leden van het spionageteam stellen zich voor als Arabische joden. Ze hebben soms jaren in een Arabisch land gewoond, spreken de taal en kennen de gewoontes. Hoofdpersonage Doron Kabilio raakt regelmatig gehecht aan Palestijnse personages, die hij ook gebruikt voor de missies van het spionageteam. Het ligt ook gelijk het ongemak. De serie laat zien hoe de missies de levens van mensen kapot maken. Het laat ook zien dat er altijd sprake is van een ongelijke machtsbalans.

De serie wordt geprezen omdat het de menselijkheid van beide partijen in beeld brengt. Hamas-strijders worden niet neergezet als monsters, maar als mensen met families en idealen, die ze niet zomaar loslaten. De Israëlische spionnen idem dito: ze vechten voor een hoger doel, maar hun families leven in permanente angst omdat ze nooit weten of ze weer thuiskomen. Het dood en verderf breekt hen een voor een op.

De serie eindigt abrupt en dat heeft alles te maken met 7 oktober 2024 en de allesverwoestende oorlog in Gaza die hierop volgde. Inmiddels wordt seizoen 5 alweer gemaakt, deze zal volledig gaan over 7 oktober, hebben de makers al laten weten. Dit maakt de serie, die vooral in het Midden-Oosten massaal is bekeken, opnieuw actueel.  De vraag is in hoeverre de nuance is blijven bestaan.

——————————————————————————————————

Het Verhaal van Nederland – de Tweede Wereldoorlog (NTR)

Het Verhaal van Nederland – de Tweede Wereldoorlog. Beeld: NTR

Terwijl er over de Tweede Wereldoorlog natuurlijk ontelbare boeken zijn geschreven en films zijn gemaakt, is Het Verhaal van Nederland – de Tweede Wereldoorlog een buitengewoon boeiende reeks documentaires. Over de opkomst van het fascisme in de jaren dertig, de rol van het verzet, de Jodenvervolging, de prijs van de bevrijding, maar ook de rol van Nederland als agressor toen het zelf een bloedige koloniale oorlog voerde om de kolonie te behouden.

In de serie vertelt acteur Daan Schuurmans niet alleen over hoe de oorlog in Nederland en daarbuiten verliep, maar ook voor welke keuzes gewone mensen kwamen te staan in onmogelijke situaties. Waarom voelden zij zich aangetrokken tot het fascisme? Hoe moesten Nederlanders omgaan met de Duitse soldaat die zij plotseling als logé kregen? Moesten ze gehoorzamen aan de Duitse bezetter of zich ertegen verzetten? Hoe probeerde de bezetter de Nederlandse samenleving uit elkaar te drijven? Hoever gingen mensen in het verzet en waarom kozen sommigen van hen ervoor eigenhandig af te rekenen met mensen die ‘fout’ waren in de oorlog?

Hoewel de personages in de scènes dialogen missen, wat enigszins onnatuurlijk overkomt, is Schuurmans met zijn boeiende verteltechniek zelf onderdeel van het verhaal. Hij duikt op bij de plekken waar het gebeurde. Hierdoor neemt hij je op indringende wijze mee door de geschiedenis, terwijl historici recente wetenschappelijke inzichten delen en de bredere context schetsen. Zo krijg je een indrukwekkend beeld van de samenleving tijdens oorlog en onderdrukking.

123...1.070Pagina 1 van 1.070

Over ons

de Kanttekening is een onafhankelijke en emancipatoire mediaorganisatie. Onze kernwaarden zijn: vrij, moedig en inclusief.

Over menu

© 2017 de Kanttekening B.V. Alle rechten voorbehouden.

Gebruiksvoorwaarden | Privacy statement | Adverteren & contact