Deze zomercolumn is vooral nuttig voor degenen die nu van een fijne vakantie kunnen genieten omdat er in Nederland goed voor ze wordt gezorgd. En wel omdat Nederland steeds minder goed voor een ander deel van de inwoners zorgt. En dat komt weer voor een groot deel door het stemgedrag van degenen die ervoor gezorgd hebben dat Nederland wel goed voor henzélf zorgt.

Laten we er niet omheen draaien: Nederland is de afgelopen decennia een steeds onsympathieker land geworden: egoïstisch, materialistisch en xenofoob. Ja, individueel zijn veel Nederlanders best aardig, maar zodra ze in het stemhokje staan, is het bij velen: eigen hoge bankrekening en aandeelportefeuille eerst. Niet toevallig valt dat samen met de electorale dominantie van de VVD, die van de 26 jaren die de huidige eeuw inmiddels duurt er slechts vier – vier! – níet heeft meegeregeerd.

Van de huidige Tweede Kamerleden behoort bijna een derde tot rechts-extremistische, zo niet fascistoïde partijen, en als je de onder Yesilgöz blijkens haar stemgedrag anti-rechtstatelijk geworden VVD-fractie daarbij optelt, kom je bijna uit op de helft.

Men maakt zich hier te lande regelmatig zorgen over verkiezingen in Duitsland en Frankrijk, maar Nederland is geen haar beter. Er bestaat in de Kamer nog steeds de neiging om de intrinsieke kwaadaardigheid van haatpredikers als Wilders en Markuszower te bagatelliseren, omdat zij toch collega’s en soms voor een meerderheid onmisbaar zijn.

Nederland is de afgelopen decennia een steeds onsympathieker land geworden

De VVD is er de afgelopen jaren op leugenachtige wijze in geslaagd om een collectief sociaal-economisch ongelijkheidsprobleem als een individueel sociaal-cultureel aanpassingsprobleem te framen, in de lijn van het bewust gemakzuchtige dictum van Mark Rutte dat nieuwkomers zich maar moesten leren invechten.

Zo kon de schuld voor alle door de VVD-marktwerking veroorzaakte tekorten op de woningmarkt of in de zorgsector op asielzoekers worden geschoven, en konden niet alleen de wantoestanden in de buitenlandse uitzendbranche – denk aan de vleessector – buiten schot blijven. Dat gold ook voor de zelfbevoordeling van de (deels goed aan dat soort wantoestanden verdienende) economische bovenlaag, zoals het behoud van de hypotheekrenteaftrek en een minimale erf- en vermogensbelasting.

Ook de VVD koestert zo de valse tegenstelling waarmee extreemrechts in Nederland groot is geworden: tussen een zogenaamd ‘linkse’ elite en de hardwerkende Nederlander uit het gewone volk. Maar die laatste bezit geen villa, geen vermogen en zal ook van de ouders niet talloze tonnen erven. Dat laatste zorgt ervoor dat veel ‘gewone’ (namelijk: modaal verdienende) Nederlanders helemaal niet tegen een hogere erfbelasting zijn, zoals De Telegraaf regelmatig beweert.

Laten we er niet omheen draaien: de elite die economisch de politieke toon zet, is niet links, maar rechts – want rijk. Extreemrechtse politici werpen zich vaak op als ‘woordvoerders’ van ‘het volk’ tegen de elite, maar het enige ‘volkse’ aan ‘volkswoordvoerder’ Mona Keijzer is haar ontegenzeggelijke vulgariteit. Ze heeft gestudeerd, bewoont een kapitale villa en dankzij al haar overheidsbanen stromen al jarenlang maandelijks duizenden euro’s binnen. Als je haar een ‘vrouw uit het volk’ noemt, kun je net zo goed ook Trump als een ‘man uit het volk’ betitelen.

En dat geldt eveneens voor veel van die andere types die zo graag afgeven op de ‘linkse elite’, die de ‘gewone Nederlanders’ in de steek gelaten zou hebben. Voor zover dat inderdaad gebeurd is, is dat echter vooral door juist veel te veel mee te gaan in door de VVD gedicteerd neoliberaal beleid, waarvan veel gewone Nederlanders het slachtoffer zijn geworden. Maar daar hebben degenen die nu de mond vol hebben over ‘het volk’ – schreeuwlelijken als Wierd Duk of Johan Derksen – het nooit over. Die horen zelf namelijk gewoon tot die rijke bovenlaag.

Nee: wie dan van vrijwel alles de schuld krijgen, zijn migranten die de Nederlandse cultuur zouden ondermijnen. Duk bestond het zelfs om de zoveelste afgang van het Oranje-elftal – dat ook in ‘islamvrije tijden’ nog nooit een WK heeft gewonnen – aan te weinig nationaal bewustzijn te wijten (in plaats van aan chronische zelfoverschatting).

Tja: nationaal. Wat dacht u dan van sommige wél door Derksen gevierde ‘nationale’ voetbalhelden, die zich ondanks hun Oudhollandse achternaam miljoenen laten betalen om – over de rug van de semi-slaven die het stadion bouwden – voor Qatar te spelen? Of van de ‘nationale’ autoheld Max Verstappen, die zodra ook bij hem de miljoenen begonnen binnen te stromen naar Monaco verkaste: een soort fiscale landverrader.

De tijdgeest lijkt momenteel in het voordeel van uiterst rechts, racisme, xenofobie en vulgaire vormen van nationalisme. De democratische weerbaarheid wordt in real time getest. Hongarije en Frankrijk zijn daarbij twee contrasterende laboratoria geworden voor de vraag hoe liberale democratieën zich verzetten tegen autoritaire tendensen: het ene land probeert de puinhoop van een mislukt autocratisch project op te ruimen, het andere probeert er een te voorkomen voordat het volledig vorm krijgt.

Het politieke landschap van Hongarije veranderde ingrijpend op 12 april 2026, toen Viktor Orbán na zestien jaar aan de macht een zware verkiezingsnederlaag moest erkennen. De centrumpartij Tisza van Péter Magyar behaalde ongeveer 53,6 procent van de stemmen en een tweederdemeerderheid van 138 zetels. Reuters en andere internationale media beschreven de uitslag als een historische tegenslag voor de wereldwijde rechts-populistische stroming waarvan Orbán het boegbeeld was geworden.

Magyar, ooit zelf onderdeel van de Orbán-kring, presenteerde zijn mandaat als een kans om ‘het regime’ te ontmantelen en de democratische checks and balances te herstellen die onder Fidesz waren uitgehold. Sinds zijn aantreden in mei heeft zijn regering in hoog tempo gewerkt aan wat hij ‘operatie zuiverend vuur’ noemde: een breed pakket economische, politieke en juridische hervormingen.

Tot de belangrijkste maatregelen behoren de oprichting van een nieuwe instelling om verduisterde staatsmiddelen terug te halen, het herstel van de onafhankelijkheid van het constitutioneel hof met een verplichte pensioenleeftijd van zeventig jaar voor rechters, en een termijnlimiet van twaalf jaar voor parlementsleden.

Misschien nog belangrijker was de goedkeuring door het Hongaarse parlement van een grondwetswijziging op 13 juli om president Tamás Sulyok uit zijn functie te zetten. Sulyok geldt als een bondgenoot van Orbán en werd door Magyar openlijk een marionet genoemd. Zijn opvolger zou deze zomer door het parlement worden gekozen. Tegelijkertijd ontmantelde de regering een omstreden surveillancedienst die Orbán gebruikte om critici te onderzoeken. Ook trad Hongarije toe tot het Europees Openbaar Ministerie.

Ook op mediagebied probeert Magyar snel orde op zaken te stellen. In juli 2026 schorste hij de bevooroordeelde nieuwsvoorziening van de publieke omroep MTVA en kondigde hij een nieuwe mediastructuur en een onafhankelijke media-autoriteit aan die objectieve berichtgeving moeten waarborgen.

Toch blijft de weg zwaar. Brussel heeft Hongarije 27 supermilestones opgelegd waaraan moet worden voldaan voordat ongeveer 10 miljard euro aan bevroren EU-middelen kan worden vrijgegeven. Die mijlpalen hebben betrekking op de onafhankelijkheid van de rechtspraak, de bestrijding van corruptie en de houdbaarheid van het pensioenstelsel. Ze leggen de nieuwe regering een hoge lat op.

Frankrijk bereidt zich ondertussen op een andere manier voor

Analisten waarschuwen dat het orbánisme als electorale kracht weliswaar is verslagen, maar dat de institutionele en culturele erfenis van zestien jaar illiberaal bestuur blijft doorwerken. Sommige juristen voelen zich bovendien ongemakkelijk bij Magyars gebruik van constituerende macht om een zittende president te passeren. Dat laat zien hoe dun de grens kan zijn tussen het ontmantelen van autoritaire structuren en het overnemen van hun methoden.

Frankrijk bereidt zich ondertussen op een andere manier voor: niet op herstel na een verkiezingsnederlaag, maar op preventie vóór een mogelijke nederlaag. Volgens The Economist werkt Emmanuel Macron stap voor stap aan een strategie om de Franse instituties te beschermen tegen een waarschijnlijke overwinning van het Rassemblement National in 2027. Dat doet hij onder meer door sleutelposities te vullen met vertrouwelingen van wie de ambtstermijn zijn presidentschap overstijgt.

Generaal Fabien Mandon is benoemd tot nieuwe chef van de krijgsmacht, Amélie de Montchalin gaat de Cour des comptes leiden en Macron zal naar verwachting ook nieuwe ambassadeurs benoemen in Berlijn, Londen en Washington. François Villeroy de Galhau, gouverneur van de Banque de France, heeft ermee ingestemd achttien maanden eerder terug te treden, zodat Macron een opvolger kan benoemen voor een termijn van zes jaar, die ruim voorbij een eventueel RN-presidentschap reikt.

Daarmee bouwt Macron voort op een patroon dat Marine Le Pen al jaren omschrijft als een administratieve staatsgreep. Al in juli 2024 beschuldigde zij hem ervan hoge ambtenaren, ambassadeurs en militaire functionarissen versneld te benoemen om Jordan Bardella te verhinderen het land te besturen zoals hij dat zou willen. Het Élysée verdedigde die benoemingen destijds als een normale uitoefening van de constitutionele bevoegdheden op grond van artikel 13.

Wat Hongarije en Frankrijk laten zien, is dat de strijd tegen uiterst rechtse, autocratische en quasi fascistische bewegingen zelden schoon of lineair verloopt. Of het nu gaat om institutioneel herstel na een verkiezingsnederlaag of om preventieve versterking van de instituties, beide routes brengen het risico van overmatig ingrijpen met zich mee. Tegelijk roepen zij beschuldigingen van antidemocratisch handelen op van juist de politieke krachten die men probeert te begrenzen.

Terwijl Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland tekenen vertonen van verdere polarisatie en een verschuiving naar meer illiberale politiek, lijkt Europa een van de meest bepalende fases tegemoet te gaan in de bredere strijd om het democratische centrum bijeen te houden.

Oh, muze, bezing mij de vindingrijke man. Eerder een moordzuchtige man. Een man die een groep hooligans aanvoert die misbruik maken van de wetten van gastvrijheid, xenia, om te plunderen.

Dat is de Odysseus die Nolan ons voorschotelt in zijn cinematografische epos zoals zijn films worden genoemd. Nolan roept ongemakkelijke vragen op over hoe ver we gaan om de beschaving te ‘redden’, maar ondertussen meer kwaad dan goed doen. Het begint toch al met die list van het Trojaanse paard, de slimme vondst van Odysseus om Troje, de vijandige stad die op de knieën moet worden gedwongen, binnen te komen. Nolan maakt je deelgenoot van de opsluiting van de mannen in het paard; ze stikken zowat, ze vallen flauw, ze tellen de doden. Wat een vondst, wat een vernuft! Odysseus betekent trouwens ‘hij die woede opwekt’, of ‘hij die pijn veroorzaakt’, want zoals dat gaat in de oude beschavingen heeft elke naam meerdere betekenissen. Het geschenk wordt door de Trojanen ontvangen, waarna de mannen van Odysseus zich een weg naar buiten banen om van binnenuit de stad compleet af te breken. Odysseus doet zijn naam eer aan.

Ik zag de film in de mooie zaal van de Cinema Rif in Tanger

Ik zag de film in de mooie zaal van de Cinema Rif in Tanger. Voorbereidend op het bezoek las ik de inleiding van de Engelse vertaling van het epos van de blinde bard; voor vertaler Emily Wilson is Odysseus geen vindingrijke man, maar een ingewikkelde man. A complicated man. Zo stoer durven vertalen sprak me meteen aan. Wat me ook innam, was haar inleiding waarin ze schrijft over de rol van vriendschap in de oud-Griekse beschaving. Overal waar mensen kwamen, werd vriendschap aangeboden; daar kon helaas misbruik van worden gemaakt – zie Penelope, de vrouw van Odysseus, wiens huis overlopen wordt door ongenode gasten die naar haar hand dingen – maar daar gaat het niet om: gastvrijheid is in de Middellandse Zee een manier om te laten zien dat je beschaafd bent, dat je de code begrijpt. De Odysseus laat zien wat er gebeurt wanneer die code van vriendschap wordt misbruikt of domweg wordt vergeten.

Ik ben opgegroeid met de uitspraak dat Grieken iedereen die hun taal niet sprak barbaren noemden; barbaren betekent hier zij die brabbelen. Hier wordt een tegenstelling gecreëerd tussen de beschaafde Grieken en de primitieve barbaren. Maar Odysseus laat zien dat het toch echt een tikkeltje anders ligt. Het onderscheid werd gemaakt tussen zij die gastvrijheid boden en zij die deze gastvrijheid misbruikten voor eigen gewin. De gast is een vriend; dit was het concept van xenia, want goden kunnen komen in de gedaante van een god. Zeus werd ook wel de god van de vreemdelingen genoemd, want hij kon die vreemdeling zijn. Ons woord xenofoob, bang voor vreemdelingen, is afgeleid van xenia. De Grieken wisten dat overal waar vriendschap voet aan de grond kreeg, gastvrijheid een voorwaarde was voor beschaving.

Regisseur Nolan laat zien wat er gebeurt wanneer we die gastvrijheid misbruiken; het opent de poort naar onrecht, willekeur en uiteindelijk genocide. Ik kwam niet als een ander mens naar buiten na het zien van de film; wel kwam ik naar buiten met de honger om de Odyssee nog een keer te lezen, om me te verdiepen in die beschaving, om me Grieks en vreemdeling te voelen.