Binnen het Afrikaanse denken is de gemeenschap cruciaal en ondersteun je elkaar, vertellen filosofen Pius Mosima en Henk Haenen. ‘Als een oude oom ziek is, bel je hem.’

Bij Uitgeverij Noordboek verscheen onlangs het boek Afrikaanse filosofie. Het is een inleiding op de brede filosofische tradities die al eeuwen bestaan in Afrika ten zuiden van de Sahara. We spraken hierover met auteurs Pius Mosima en Henk Haenen.

Bestaat er eigenlijk zoiets als Afrikaanse filosofie?

Pius Mosima: ‘Opmerkelijk genoeg vraagt niemand zich af of er zoiets bestaat als Griekse, westerse of Chinese filosofie. Maar zodra het over Afrika gaat, lijkt die vraag ineens vanzelfsprekend. Natuurlijk bestaat er Afrikaanse filosofie. Veel Afrikaanse denktradities draaien om richtinggevende principes over het leven, over de betekenis van het bestaan en over hoe mensen zich tot elkaar verhouden. Afrikaanse filosofie is altijd verbonden met context en culturele waarden. Ze was lange tijd onzichtbaar, onder een soort koloniale betovering. Nu proberen we haar weer zichtbaar te maken. Filosofie is niet alleen rede; het is ook cultuur die de rede op een bepaalde manier inkleurt. Daarom spreken we van culturele filosofie, maar net zo goed van een wereldbeschouwing, wat de Duitsers Weltanschauung noemen. We willen het begrip filosofie verbreden. Afrikaans denken is breder dan academische filosofie. Om die reden besteden we ook aandacht aan de sages, de wijzen.’

Henk Haenen: ‘Daarom is de ondertitel van ons boek Stemmen van wijsheid. In het Westen is filosofie vooral een geschreven traditie, gericht op een relatief klein publiek. Afrikaanse filosofie is in oorsprong een orale traditie: mensen filosoferen met elkaar, in ontmoeting. Dat lijkt eigenlijk sterk op Socrates. Voor veel Afrikaanse denkers ís Socrates ook een sage: iemand die vragen stelt om de samenleving cultureel en sociaal verder te brengen.’

En hoe zit het dan met Noord-Afrikaanse denkers zoals Augustinus of Ibn Khaldoun? Vallen zij ook onder Afrikaanse filosofie?

Mosima: ‘In ons boek richten we ons vooral op Sub-Sahara-Afrika. De tendensen die we beschrijven, komen daar vandaan. Noord-Afrika is historisch en cultureel veel sterker verbonden met de Arabische wereld. We noemen die tradities wel in onze inleiding, maar de filosofie die wij analyseren is fundamenteel anders. Ze draait om ubuntu en om sage-filosofie.’

Haenen: ‘We hebben vooral gekeken naar de inhoudelijke structuur van het denken. De filosofie van Sub-Sahara-Afrika heeft andere grondpatronen dan de Noord-Afrikaanse filosofie. Wij onderzoeken hoe er in deze traditie gekeken wordt naar politiek, de samenleving en de onderliggende structuren van het bestaan.’

Wat is ubuntu precies? Is het dé Afrikaanse filosofie, of slechts één stroming?

Mosima: ‘Afrika kent talloze culturen en filosofieën; wij kunnen alleen de grote lijnen schetsen. Ubuntu, ik ben omdat wij zijn, is een van de meest invloedrijke. In Sub-Sahara-Afrika is de gemeenschap essentieel. Ubuntu drukt die wereldblik uit. Mensen zijn verbonden met elkaar, maar ook met dieren, de omgeving en de natuur. Het gaat om onderlinge verbondenheid.’

Haenen: ‘Die verbondenheid heeft ook een spirituele dimensie. Het familieconcept is veel breder dan in het Westen. Wie ben jij? Je bent deel van een gemeenschap die zich uitstrekt over generaties. Voorouders, de levende doden en de nog niet geborenen zijn aanwezig. Dat intergenerationele “wij” is doorslaggevend.’

Heeft Afrikaanse filosofie ook een eigen epistemologie (kennisleer), of is het vooral een ‘way of life’?

Haenen: ‘Ubuntu bevat zeker een kennisleer. In het woord zelf zit al een kosmologie: ubu verwijst naar “zijn”, ntu naar de spirituele kracht die de werkelijkheid ontvouwt. Gemeenschappen spelen daarin een cruciale rol. De epistemologie gaat over hoe je de werkelijkheid ziet. En die blik is relationeel.’

Mosima: ‘Gemeenschap en context zijn essentieel voor weten. Veel westerse filosofie maakt onderscheid tussen materie en vorm, tussen fysiek en spiritueel. In Afrika bestaat dat onderscheid niet als radicale tegenstelling. Weten is daarentegen complementair: je kent dingen niet in stukjes, maar in hun geheel. Kennis is zowel fysiek als spiritueel.’

Afrikaanse filosofie begint bij de gemeenschap. Hoe geven we samen zin aan het leven?

Haenen: ‘Het dynamische aspect is belangrijk. Westerse filosofie heeft de neiging de werkelijkheid te fixeren, te analyseren in onderdelen en die later weer samen te voegen. Binnen veel Afrikaanse filosofische tradities wordt de werkelijkheid eerder als een geheel benaderd.’

Veel Afrikaanse filosofie is mondeling overgeleverd. Maakt dat haar niet moeilijker te begrijpen?

Mosima: ‘Veel Afrikaanse denktradities zijn inderdaad oraal, al bestaat er ook schriftelijke filosofie. De afgelopen decennia is veel werk verricht om de wijsheid van sages op te tekenen en te systematiseren. De Keniaanse filosoof Henry Odera Oruka heeft hiertoe met zijn boek Sage Philosophy een belangrijke stap gezet. Hij bracht met deze publicatie een levendige discussie op gang die weer tot nieuwe wegen en publicaties in de Afrikaanse filosofie leidde. Maar het strikte onderscheid tussen schriftelijk en mondeling is zelf al een gevolg van een westerse blik. Er is nu een debat hierover: moet filosofie geschreven zijn om kritisch te kunnen worden onderzocht? Sommige filosofen vinden van wel, anderen niet. Zelf pleit ik voor een evenwicht en vooral een interactie tussen de twee.’

Wat kan westerse filosofie leren van Afrikaanse filosofie?

Haenen: ‘Het belang van het “wij”. In het Westen is eenzaamheid een groot probleem. Afrikaanse filosofie begint bij de gemeenschap. Hoe geven we samen zin aan het leven? Westerse filosofie leidt soms tot atomisering: het verlies van sociale ruimte en relaties. In verschillende Afrikaanse politieke tradities wordt consensus als belangrijk uitgangspunt gezien. Mensen luisteren en zoeken gezamenlijk naar rechtvaardigheid en naar ruimte om te leven. Onderlinge verbondenheid is hierbij essentieel. En verzoening; denk aan conflicten zoals in Oekraïne. Het is belangrijk dat je de ander echt begrijpt. Afrikaanse filosofie biedt handvatten hiervoor, inclusief emotionele motieven. Ze geeft ruimte aan de emotionele kant van communicatie. Dat is een rijke bron voor westerse politici en samenlevingen.’

Mosima: ‘En we zien dat het Westen zelf verandert. Het autonome individu staat minder centraal, de verhouding tot de natuur verandert en er komt meer ruimte voor spirituele kennis.’

Hoe kijkt Afrikaanse filosofie naar politiek en economie?

Mosima: ‘In de politiek draait het om consensus. Iedereen wordt gehoord, ook de voorouders. Ubuntu betekent dat iedereen wint, niet the winner takes it all. Het nadeel van deze benadering is wel dat minderheden soms minder gehoord worden, maar het uitgangspunt blijft dat de gemeenschap centraal staat. Economie is niet alleen kapitalisme. Het gaat om welzijn, gemeenschap en natuur. Julius Nyerere in Tanzania probeerde dat. Het draait niet alleen om winst, maar om gedeeld welzijn.’

Haenen: ‘Het draait om delen, om verantwoordelijkheid voor de aarde. Sharing first. Het is niet communistisch of socialistisch, maar wel sociaal. De gemeenschap is het basisprincipe. De uitgebreide familie is cruciaal om Afrikaanse filosofie te begrijpen.’

Mosima: ‘Precies. De uitgebreide familie is het tegenovergestelde van het westerse kerngezin. Het is de boom van Ubuntu, inclusief de overledenen en de nog niet geborenen. Je ondersteunt elkaar. Het gaat om het “wij”. Als een oude oom ziek is, bel je hem. Je staat dicht bij elkaar.’

De drie belangrijkste eigentijdse Afrikaanse filosofen volgens Pius Mosima en Henk Haenen:

Mogobe Ramose (Zuid-Afrika): Hij heeft de Ubuntu-filosofie op de kaart gezet; een filosofie van het ‘wij’ die in grote lijnen (en onder andere benamingen) in een groot deel van Afrika erkend wordt als uitgangspunt voor verder filosoferen. Ramose benadrukt de noodzakelijke verbinding tussen filosofisch denken en handelen. Hij geeft daarmee een algemene karakteristiek van Afrikaanse filosofie aan: de studeerkamer en de collegezalen hebben veel open deuren en ramen naar de samenleving toe.

Paulin Hountondji (Benin): Hij heeft de Afrikaanse filosofie verbonden met de westerse wetenschapsfilosofie en epistemologie. Hierbij bieden fenomenologische denkers als Edmund Husserl, maar ook taalfilosofen als Jacques Derrida, hem de nodige aanknopingspunten. Voor hem is het belangrijk dat filosofie ook schriftelijk wordt vastgelegd, zodat het bereik en de precisie van het filosoferen vergroot en verdiept kunnen worden.

Sophie Bosèdé Olúwolé (Nigeria): Zij heeft er filosofisch voor gepleit het volledige ‘stemrecht’ te erkennen van bepaalde mondeling overgeleverde filosofie die zorgvuldig door kenners van generatie op generatie is overgedragen, zoals het Ifa-corpus van de Yoruba-bevolking. Ook is haar streven naar emancipatie gericht op het filosofische stemrecht van vrouwen.

Afrikaanse filosofie, Henk Haenen en Pius Mosima, Noordboek, 428 blz., € 34,90