Het conflict rond de Rode Zee krijgt een nieuwe regionale dimensie. De Houthi’s hebben Turkije expliciet gewaarschuwd dat een militaire interventie aan de zijde van Saoedi-Arabië harde vergelding kan uitlokken. De waarschuwing komt op een moment dat Turkije zich steeds directer bezighoudt met de veiligheid van Saoedi-Arabië. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan heeft gezegd dat Ankara bereid is Saoedi-Arabië op defensiegebied te steunen. Daarnaast hebben Turkije, Saoedi-Arabië en Pakistan een nieuw defensiepartnerschap opgezet, het Mekka-pact.

Met twee Turkije-experts bespreken we aan de hand van drie vragen de oplopende spanningen rond de Rode Zee. Ahmet Erdi Öztürk, universitair hoofddocent Internationale Betrekkingen aan de London Metropolitan University, en de in de Verenigde Staten gevestigde, gevluchte Turkse journalist Ergün Babahan geven hun visie.

Kan Turkije Saoedi-Arabië militair helpen zonder zelf doelwit te worden?

Öztürk: ‘Dat kan, maar slechts tot op zekere hoogte. Het cruciale onderscheid is tussen het ondersteunen van de verdediging van Saoedi-Arabië en zelf partij worden in de oorlog in Jemen. Minister Fidan heeft tot nu toe vooral gesproken over technische en militaire ondersteuning, niet over de inzet van Turkse gevechtstroepen.

Dat geeft Ankara manoeuvreerruimte. Turkije kan bijvoorbeeld lucht- en raketverdediging, drones, elektronische systemen, inlichtingen, training en onderhoud leveren zonder rechtstreeks offensieve operaties tegen de Houthi’s uit te voeren. Ankara kan dat presenteren als steun aan de verdediging van Saoedi-Arabië, niet als deelname aan de oorlog in Jemen.

Maar de Houthi’s hoeven dat onderscheid niet te accepteren. Zij hebben Turkije en Pakistan al gewaarschuwd voor militaire interventie aan de zijde van Saoedi-Arabië. De vraag is daarom niet alleen hoe Ankara zijn rol definieert, maar vooral hoe de Houthi’s die rol interpreteren.

Ik zou het akkoord tussen de drie landen daarom ook nog geen NAVO voor het Midden-Oosten noemen. De institutionele structuur moet nog worden opgebouwd. Er is politieke overeenstemming, maar de procedures voor gezamenlijke militaire actie zijn nog in ontwikkeling.

Op langere termijn probeert Turkije zich op te werpen als een soort veiligheidsverbinder: een land dat verschillende veiligheidsstructuren met elkaar verbindt, van de NAVO en het oostelijke Middellandse Zeegebied tot de Golf, Pakistan en mogelijk Centraal-Azië. Maar toegang en invloed zijn iets anders dan het vermogen om militaire uitkomsten af te dwingen. Jemen kan dat verschil nadrukkelijk op de proef stellen.’

Babahan: ‘Dit akkoord is nog niet door het Turkse parlement goedgekeurd en is daarom nog niet in werking getreden. Vanuit juridisch perspectief heeft Fidans verklaring dus geen stevige basis. Erdogan heeft de verwachtingen hierover met zijn eigen uitspraken bovendien al getemperd.

‘Als Turkije rechtstreeks ingrijpt, ligt vergelding voor de hand’

De Houthi’s hebben laten zien dat zij zelfs voor de Verenigde Staten een serieuze militaire uitdaging vormen. Tijdens de oorlog tussen Iran en Israël hebben zij bovendien hun vermogen getoond om Israël met raketten aan te vallen. Als Turkije rechtstreeks ingrijpt, ligt vergelding voor de hand en kan Turkije, met zijn kwetsbare luchtverdediging, zwaar worden getroffen.

Misschien bedoelt Fidan met militaire steun iets anders: bijvoorbeeld het beschikbaar stellen van de door Turkije aangekochte S-400-systemen aan Saoedi-Arabië, in ruil voor ruimte voor de verkoop van F-35’s aan Turkije. Daarmee zou Ankara twee doelen tegelijk kunnen nastreven.’

Waar zouden de Houthi’s Turkse doelen kunnen aanvallen?

Babahan: ‘De Houthi’s zouden Turkse luchthavens, raffinaderijen, havens en militaire fabrieken als doelwit kunnen nemen. Afhankelijk van de omvang van een Turkse interventie zouden ze mogelijk meerdere locaties tegelijk aanvallen.’

Öztürk: ‘Ik zou er niet automatisch van uitgaan dat Turks grondgebied het eerste doelwit wordt. Het grootste risico ontstaat waarschijnlijk daar waar Turkse belangen rechtstreeks verbonden raken met de confrontatie tussen Saoedi-Arabië en de Houthi’s. Denk aan Turks personeel of militaire middelen die in Saoedi-Arabië worden ingezet, Turkse commerciële belangen rond de Rode Zee en aan Turkije gelieerde scheepvaart bij Bab al-Mandab en in de Rode Zee. De Houthi’s hebben laten zien dat zij zowel de bereidheid als de capaciteit hebben om scheepvaart en regionale infrastructuur te bedreigen.

Zolang Ankara zich beperkt tot technologie, defensie-export en inlichtingensamenwerking, blijft het risico voor Turkije zelf relatief beperkt. Zodra Turkse militairen of wapensystemen rechtstreeks bij gevechtsoperaties betrokken raken, verandert dat. Daarom zal Ankara waarschijnlijk proberen strategische ambiguïteit te behouden: wel solidariteit met Riyad tonen, maar voorkomen dat Turkije een directe strijdende partij in het Jemenitische conflict wordt.

Daarbij speelt ook de relatie met Iran mee. Turkije heeft jarenlang geïnvesteerd in contacten met zowel Saoedi-Arabië als Iran. Een directe confrontatie met de Houthi’s zou die positie bemoeilijken. Voor een land dat zich als verbinder en bemiddelaar wil profileren, kan directe deelname aan het conflict de diplomatieke manoeuvreerruimte juist verkleinen.’

Is nóg een front tegen Iran in het Midden-Oosten ook wat Trump wil?

Babahan: ‘Ik denk dat Trump beseft dat hij in Iran in een impasse is beland. De Verenigde Staten betalen economisch een prijs voor de oorlog en hun positie in de regio is verzwakt. Een nieuwe oorlog zou Washington een nog zwaardere klap kunnen bezorgen. Ook als Turkije en Pakistan zich ermee bemoeien, zal dat de situatie niet fundamenteel veranderen. Het risico is vooral dat de regio verder wordt verwoest.’

Öztürk: ‘Ik zou niet zonder meer zeggen dat Trump momenteel een nieuw front tegen Iran wil openen. De beschikbare aanwijzingen wijzen op een ingewikkelder beeld. Ondanks Saoedische verzoeken om hulp hebben de Verenigde Staten zich tot nu toe terughoudend opgesteld tegenover een nieuwe directe confrontatie met de Houthi’s. Persbureau Reuters meldde dat Washington Saoedische verzoeken om militaire steun tijdens de huidige escalatie heeft afgewezen. Dat past bij de bredere terughoudendheid om een nieuw militair front te openen, terwijl de confrontatie met Iran al grote regionale en economische gevolgen heeft.

‘Ondanks Saoedische verzoeken om hulp hebben de Verenigde Staten zich tot nu toe terughoudend opgesteld’

Washington kan wel belang hebben bij meer regionale lastenverdeling. Als Turkije, Saoedi-Arabië en Pakistan zelf meer capaciteit ontwikkelen om de regionale veiligheid te waarborgen, kan dat de druk op Amerikaanse strijdkrachten verminderen. Dat betekent echter niet automatisch dat de VS willen dat Turkije een nieuwe oorlog aangaat met een aan Iran gelieerde actor. De kern is daarom eerder dat de regionale veiligheidsstructuur steeds meer versnipperd raakt. Saoedi-Arabië zoekt meer bescherming, Turkije wil laten zien dat het naast diplomatie ook veiligheid kan bieden, Pakistan wil zijn relatie met Riyad versterken en Iran behoudt invloed via regionale partners. Washington lijkt ondertussen vooral te willen voorkomen dat het opnieuw zelf in iedere regionale confrontatie wordt meegezogen.

Turkije raakt daarmee steeds dieper verweven met de veiligheidsstructuur van de Golf. Tegelijkertijd zal Ankara proberen zijn betrokkenheid te vergroten zonder zijn diplomatieke manoeuvreerruimte op te geven. De waarschuwingen van de Houthi’s maken duidelijk hoe moeilijk die balans wordt.’