Berlijn, februari 2026. Een Palestijnse filmmaker met een keffiyeh betreedt het podium en zegt de Duitse regering, recht in het gezicht, dat zij een partner is in genocide. Een Turkse regisseur wint de Gouden Beer voor een film over kunstenaars die hun baan verliezen omdat ze zich online uitspreken. De film is opgenomen in Duitsland, niet in Turkije, omdat de dreiging, zo suggereert hij, ook hier is. De juryvoorzitter had filmmakers gevraagd zich buiten de politiek te houden. Het festival had twee weken lang om het vuilste conflict ter wereld heen gelopen. Het kostte de winnaars tien minuten om dat alles onderuit te halen.

Juryvoorzitter Wim Wenders’ openingsoproep — dat filmmakers ‘zich buiten de politiek zouden moeten houden’ — was niet naïef. Het werd gezien als toegeven aan druk van de Duitse staat, en het culturele establishment wist dat. Festivaldirecteur Tricia Tuttle verdedigde daarna de vrije meningsuiting, maar ontmoedigde tegelijk stilzwijgend politieke vragen op persconferenties. Dat stelde niemand tevreden.

Het festival had twee weken lang om het vuilste conflict ter wereld heen gelopen

Arundhati Roy trok haar film terug. ‘Het is een manier om een gesprek over een misdaad tegen de menselijkheid te stoppen terwijl die zich in real time voor onze ogen voltrekt… Als de grootste filmmakers… niet kunnen opstaan en dat zeggen, moeten zij weten dat de geschiedenis hen zal oordelen’, zei zij.

Meer dan 80 kunstenaars, onder wie Tilda Swinton, Javier Bardem, Mike Leigh, Ken Loach, Lukas Dhont en Mark Ruffalo, ondertekenden een open brief. Daarin beschuldigden zij de Berlinale ervan stemmen over Gaza te ‘censureren’ en wezen zij erop dat het festival zonder aarzeling ‘duidelijke verklaringen’ over Oekraïne had afgelegd.

De dubbele standaard viel iedereen op. Toen de Palestijns-Syrische regisseur Abdallah Alkhatib zijn prijs voor Beste Debuut in ontvangst nam voor zijn film Chronicles of the Siege, terwijl zijn producent een Palestijnse vlag vasthield, en verklaarde dat de Duitse regering ‘partners in genocide in Gaza’ waren, mislukte het depolitiseren van het festival niet alleen, het keerde live op het podium tegen het festival zelf.

Dit gaat niet alleen over Turkije

De winnaar van de Gouden Beer, de Turkse regisseur Ilker Çatak met Yellow Letters, is het stille maar scherpe moment van de avond. De film speelt zich af in Ankara en is opgenomen in Duitsland. We volgen Derya en Aziz — een getrouwd acteur en toneelschrijver — die hun banen, hun huis en de basis van hun leven verliezen nadat Aziz online kritische berichten plaatst. De Turkse staat zet hem niet gevangen. Ze doet iets subtielers: ze wist hem economisch, sociaal en professioneel uit. Hij wordt ‘gecanceld’ in een leegte. Hun dertienjarige dochter Ezgi krijgt de gevolgen te dragen.

Eerder op het festival had Çatak al gezegd: ‘Dit gaat niet alleen over Turkije. Het gaat over Duitsland, Mexico — hoe we waarden beschermen en samen blijven.’ Tijdens de prijsuitreiking was zijn producent Ingo Fliess nog duidelijker: ‘De echte dreiging is niet onder ons. Het zijn de autocraten. Het zijn de rechtse partijen. Het zijn de nihilisten van onze tijd.’

Ook de toespraak van de Turkse regisseur Emin Alper, die de Zilveren Beer – Grote Juryprijs won voor zijn film Salvation (Kurtuluş), was krachtig.

Hij noemde de ergste vorm van eenzaamheid: lijden terwijl de wereld wegkijkt. Hij sprak zijn solidariteit uit met Palestijnen in Gaza, met Iraniërs onder een theocratie, met Koerden die al een eeuw voor hun rechten strijden, en met vrienden die jarenlang in Turkse gevangenissen zitten.

Çatak koos Duitsland, zo lijkt het, bewust als setting. De boodschap is duidelijk: repressie beperkt zich niet meer tot verre landen, maar strekt zich ook uit tot delen van het Westen. Ja, dit ging ook over het Duitsland van vandaag.

Verstikkende sfeer

Sinds oktober 2023 voert de Duitse regering een van de strengste campagnes in West-Europa om kritiek rond de Gaza-oorlog te beperken. Kritiek op het Israëlische militaire optreden wordt vaak direct als antisemitisme bestempeld. Dat heeft geleid tot een verstikkende sfeer in de academische wereld, de cultuursector en de media.

Kritiek op het Israëlische militaire optreden wordt vaak direct als antisemitisme bestempeld

De cijfers zijn duidelijk. Meer dan 500 pro-Palestijnse demonstraties werden tussen 2023 en 2025 in Duitse steden verboden of beperkt. Universiteiten zoals Hamburg, Bochum en de Vrije Universiteit Berlijn schorsten of ontsloegen academici — ook Joodse wetenschappers — omdat zij oproepen tot een staakt-het-vuren ondertekenden of spraken op bijeenkomsten. De directeur van een Joods cultureel centrum in Berlijn verloor haar functie nadat zij opriep tot bescherming van burgers in Gaza. Een enquête uit 2024 liet zien dat 40 procent van de Duitse academici zichzelf censureert op de kwestie Israël-Palestina. Een rapport van Amnesty International uit 2025 stelde dat 60 procent van de culturele werkers bang was voor professionele gevolgen na publieke uitspraken.

Dit is geen veiligheidsbeleid. Dit is de leegte die Alpers film laat zien: het langzaam laten verdwijnen van ongewenste stemmen, niet door opsluiting, maar door werkloosheid, zwarte lijsten en het gebruiken van schuldgevoel als wapen.

Duitsland, ooit het voorbeeld voor de wereld over de prijs van het onderdrukken van afwijkende meningen, herhaalt de les die het juist had moeten leren. De filmmakers op dat podium begonnen geen controverse. Ze gaven er een naam aan.