Na de aanslagen op Joodse instellingen bewaken militairen de Joodse wijk in Antwerpen. Wat doet hun aanwezigheid met de Joodse gemeenschap?

Na aanslagen op Joodse instellingen in onder meer Luik, Amsterdam en Rotterdam wordt in Antwerpen de veiligheid rond de Joodse wijk bewaakt door militairen. Dat moet bescherming bieden, maar roept ook een ongemakkelijke vraag op: wanneer slaat beveiliging om in een permanente staat van dreiging? Tegelijk spelen op de achtergrond de Israëlische aanvallen op Gaza, Libanon en Iran, die ook in Europa hun schaduw vooruitwerpen. Wat betekent dat voor Joodse gemeenschappen hier? Daarover spreken we met twee leden van Een Andere Joodse Stem.

Rond het Antwerpse Centraal Station bepalen sinds kort soldaten met karabijnen, vaak met gezichtsbedekking, mede het straatbeeld van de Joodse wijk. Al dwalend door de straten wordt duidelijk dat ze Joodse instellingen bewaken, zoals gebedshuizen en scholen. Veelal patrouilleren ze in duo’s.

Jongens met pijpenkrullen

Ze passeren orthodoxe, chassidische mannen, die met hun karakteristieke hoge bontmutsen, de shtreimels, bijna net zo opvallen als de militairen zelf. Daartussen spelen jonge Joodse kinderen. Jongens met hun pijpenkrullen, pejes, zijn zichtbaar gefascineerd door het wapentuig van de soldaten. Hun zussen en moeders zijn sober gekleed en wat bescheidener aanwezig op straat.

Tegelijkertijd is de wijk allesbehalve homogeen. Tussen de orthodoxe gezinnen lopen hippe stedelingen, bakfietsmoeders en kleine groepjes toeristen die meer willen weten over de diamantgeschiedenis van de buurt.

In de Jacob Jacobsstraat spreekt de Kanttekening twee militairen aan die post hebben gevat bij de Machsike Hadas-synagoge. Nederlands spreken ze niet. Op de vraag hoeveel militairen er zijn in de wijk, antwoordt een van hen kortaf: ‘We are with many.’ Meer mogen ze niet zeggen. Ook foto’s maken wordt resoluut afgewezen.

Een paar dagen later spreken we Itamar Shachar en Sterre Volders van Een Andere Joodse Stem in een café aan de Keyserlei. Shachar is geboren in Israël, socioloog aan de Universiteit Hasselt en doet onderzoek naar de effecten van beveiliging op gemeenschappen. Volders is Nederlands, woont sinds zes jaar in Antwerpen, studeert er journalistiek en maakte eerder de documentaire Self Loving Jew.

Shachar vindt het beeld van militairen in Antwerpen verontrustend. ‘Ik heb het leger in Israël verlaten om ideologische redenen. Het is geen groot plezier voor mij om militairen op straat te zien.’ Hij vreest dat Europa dezelfde kant op gaat als Israël, waar militairen ook in civiele ruimtes aanwezig zijn.

‘Ik hoop ook dat het dient als extra hindernis voor mensen die echt iets van plan zijn’

Volders zegt in een eerste reactie dat zij ‘als witte Europese vrouw’ niet dezelfde ervaring met het leger met zich meedraagt als Shachar. Zij ziet de aanwezigheid van militairen na de aanslagen in Luik, Rotterdam en Amsterdam bijna als een noodzakelijk kwaad. ‘Ik vind het jammer dat het zo moet, maar ik hoop ook dat het dient als extra hindernis voor mensen die echt iets van plan zijn.’ Ze wil dat Joodse mensen zich veilig voelen in Antwerpen. Ook omdat geweld tegen Joodse gemeenschappen in Europa volgens haar de huidige Israëlische regering in de kaart speelt. ‘Voor Israël is het heel belangrijk om te tonen: kijk, Amerika en Europa zijn niet veilig voor jullie, weet je wat wel veilig is? Dit land, kom naar hier. Dat is echt een agendapunt.’

Shachar is resoluut: ‘Ik ben tegen de inzet van militairen op straat, niet alleen voor Joden.’ Sinds vorige week patrouilleren er ook militairen door Brussel, waar ze worden ingezet bij drugsbestrijding. Volgens hem hebben ze daar, anders dan de politie, niet de juiste bevoegdheden of kennis voor. ‘Die vrees heb ik ook bij de inzet van militairen in de Joodse wijk in Antwerpen. Ik ben bang dat een soldaat een fout maakt, wat weer kan leiden tot meer spanning, vijandigheid en haat tussen bevolkingsgroepen.’ Het viel de Hasseltse socioloog op dat de militairen ongeveer even oud zijn als zijn studenten. ‘Ze hebben niet de juiste training en worden ingezet omdat ze goedkoper zijn.’ Volders is minder stellig. ‘Ik kan in alle anonimiteit Joods zijn. Ik weet niet hoe dat is voor iemand die hier elke dag rondloopt in religieuze kleding.’

‘Ik ben bang dat een soldaat een fout maakt, wat weer kan leiden tot meer spanning’

Voor Shachar is het schrikbeeld dat militairen op straat een verdere militarisering van Europa normaliseren. Hij hekelt uitspraken van Belgische en Franse politici dat burgers gewend moeten raken aan militairen op straat. In België doelt hij specifiek op N-VA-minister van Defensie Theo Francken. ‘Die wil heel graag een positief imago van militairen.’ Shachar vreest dat deze ‘hardliners’ de tijd meehebben. ‘Mensen zijn misschien tegen de inzet van soldaten, maar hebben de energie niet meer om te reageren. Met besparingen, zorgen over oorlog en klimaat hebben mensen genoeg aan hun hoofd.’ Ook wijst hij op wat hij ziet als duidelijke financiële belangen van de defensie- en veiligheidsindustrie. ‘Militarisering is niet alleen militairen op straat, maar ook investeren in defensiebudgetten, F-35’s en Frontex. Het is een strategie om wanhoop te verspreiden. Daar zie ik een parallel met Israël.’

Volders deelt, ondanks de recente aanslagen, Shachars zorgen over verdere militarisering. Instemmend luistert ze naar zijn betoog dat de Belgische autoriteiten handig, of zelfs ‘cynisch’, gebruikmaken van de oorlog met Iran. ‘De discussie was al een jaar bezig of de militairen weer ingezet moesten worden, en nu hebben ze plots een “goede reden” om dat te doen.’

De laatste jaren was er ook in Nederland en België geweld tegen moslims. Volders voelt het ongemak dat Joodse gemeenschappen bescherming krijgen en andere groepen niet. ‘Ik voel als Jood ook een zekere vorm van privilege.’ Haar gevoel voor solidariteit met andere groepen die met onrecht en bedreiging te maken hebben, zit diep. Juist dat heeft met haar Joodse wortels te maken. ‘Ooit waren wij de zondebok, dat alarmeert mij heel hard wanneer nu moslims zo worden neergezet.’ Het is haar vurige wens dat politiek en samenleving daar alerter op reageren.

‘Ik voel als Jood ook een zekere vorm van privilege’

Shachar is het volledig met de 26-jarige journaliste eens en vindt dit vraagstuk urgenter dan de inzet van militairen. ‘Die kunnen misschien een aanslag op een instelling voorkomen, maar dat zijn hele uitzonderlijke gevallen. De dagelijkse realiteit van discriminatie in verschillende sferen van het leven is een dringend probleem. Het kan gaan over Joden, Palestijnen, moslims, mensen van Afrikaanse afkomst.’ Politici, zo oordeelt hij fel, sturen liever op meer militairen of politie-inzet dan op de aanpak van racisme, wat een moeilijker taak is. Hij weet wat daarvan de gevolgen kunnen zijn. ‘Ik ben in België meer dan één keer lastiggevallen door de politie. Niet omdat ik Jood ben, maar omdat ze dachten dat ik Marokkaans of Braziliaans was.’

Shachar wil geweld en dreiging tegen Joodse gemeenschappen in de diaspora zeker niet bagatelliseren. Volgens hem is er de afgelopen jaren ook een relatie ontstaan met de oorlog en de genocide in Gaza. Joodse gemeenschappen in de diaspora ervaren volgens hem steeds vaker de gevolgen van ‘de criminele acties’ van Israël. Hij maakt zich zorgen over de langetermijnimpact, ook op samenwerkingen. ‘Contacten met mensen uit Palestina, uit Gaza, samen optrekken voor een betoging of een panel met iemand uit Israël of van Joodse afkomst, dat wordt moeilijker. Ook hier in België.’ Het maakt hem triest. ‘Ik ben tegen de Israëlische acties, maar toch voel je verantwoordelijkheid of schaamte voor wat de staat Israël in jouw naam doet.’

Verrechtsing

Beiden zien tot hun afgrijzen hoe verrechtsing ook binnen delen van de Europese Joodse wereld verder wortel schiet. Shachar merkt op dat opvallend veel Joodse burgers de afgelopen jaren richting de rechts-nationalistische N-VA zijn opgeschoven. ‘Dat was vroeger niet zo.’ Volders ziet datzelfde terug in het straatbeeld van de Joodse wijk, waar volgens haar in verkiezingstijd veel pamfletten hangen van N-VA en het radicaal-rechtse Vlaams Belang.

Volgens Volders presenteert rechts zich strategisch als beschermer van Joden, net zoals het zich soms opportunistisch beroept op de rechten van lhbtq’ers. ‘Dan gaat het altijd over Arabische mensen, over islam als dreiging. Maar als het er echt op aankomt om Joden te beschermen, hebben we dat in het verleden niet gezien.’ Volgens haar is de solidariteit van rechts met Joden dan ook vaak onderdeel van een bredere anti-islamagenda.

Shachar waarschuwt dat ook Israëlisch rechts daar handig op inspeelt, door radicaal-rechtse Europese partijen politiek salonfähig te maken via warme banden met Israël. ‘Dan moet je je afvragen: is dat echt een alliantie die Joden in Europa veiliger maakt?’

Voor beiden spreekt hun betrokkenheid bij de Palestijnse zaak vanzelf. Volders: ‘Mijn voorouders zijn zelf zondebok geweest. Ik voel dat direct als ik zie dat andere groepen zo worden behandeld.’ Shachar vult aan dat hij zich als Israëliër extra verantwoordelijk voelt. ‘Niet alleen tegen de criminele acties van Israël en haar racistische zionistische ideologie zijn, maar er ook iets tegenover zetten.’

Alledaagse verbondenheid

Is er een alternatief voor militairen om de Joodse gemeenschap te beschermen? Shachar: ‘Ik wil dat België, net als Spanje, een positie inneemt tegen oorlogen in Iran, Libanon en Gaza en meer investeert in onderwijs en welvaart die veiligheid echt garanderen, in plaats van in meer wapens en gewapende krachten.’

Volgens Volders zit de oplossing niet in meer militairen of nog zichtbaardere beveiliging, maar juist in meer contact, kennis, mediawijsheid en wederzijds begrip. Antwerpen, zegt ze, is in de praktijk vaak minder verdeeld dan van buitenaf wordt gedacht. In de nasleep van het overlijden van een negenjarig jongetje dat in de Joodse wijk door een politieauto werd aangereden op een oversteekplaats, zag ze vorig jaar zomer hoe buurtbewoners, ook islamitische, benadrukten dat ze hier al jaren vreedzaam samenleven. Niet voor niets heet een van de buurten in en rond de Joodse wijk Harmonie. Problemen zijn er zeker, zegt Volders, maar er bestaat ook zoiets als alledaagse verbondenheid, en juist die blijft in het verhitte debat vaak buiten beeld.