Aan de straffeloosheid van Frontex, dat de buitengrenzen van de EU bewaakt, komt een einde. ‘Eindelijk worden pushbackslachtoffers gehoord.’

Frontex kan verantwoordelijk gehouden worden voor mensenrechtenschendingen aan de Europese grens. Zo luidt het oordeel van het Europees Hof van Justitie in twee afzonderlijke zaken. ‘Dit is historisch’, zegt de Spaans-Israëlische advocaat Iftach Cohen. ‘Dit voeren we al aan sinds 2021, het is de eerste keer dat we gelijk krijgen.’

Het was 28 april 2020. Alaa Hamoudi, een Syrische vluchteling, stapte met enkele anderen uit het bootje dat hen zojuist over de Egeïsche Zee naar het Griekse eiland Samos had gevoerd. Hier zouden ze asiel aanvragen, maar zover kwam het niet. Nog voordat ze een beroep konden doen op hun rechten als vluchteling, werd het gezelschap door lokale autoriteiten opnieuw op een boot gezet, dit keer richting Turkije. Saillant detail: de operatie werd al die tijd gemonitord door een bewakingsvliegtuig van Frontex.

Het is slechts een voorbeeld van wat inmiddels bekendstaat als pushbacks: mensen op de vlucht ‘terugduwen’ tot achter de Europese grens, nog voordat ze asiel hebben aangevraagd. Dit gebeurt regelmatig in samenwerking met, of met medeweten van, Frontex, het Europese agentschap dat de buitengrenzen bewaakt. Onderzoeksmedia zoals Lighthouse Reports en Bellingcat brachten de dubieuze rol van Frontex al eerder aan het licht, maar nooit eerder stond Frontex voor de rechter.

Tot nu. In 2021 ontmoet Alaa Hammoudi, op dat moment nog steeds in Turkije, advocaat Iftach Cohen. Hij werkt voor de non-profitorganisatie Front-lex en zet zich in namens slachtoffers van illegale pushbacks om Frontex verantwoordelijk te houden voor hun leed. Cohen wil ook Hammoudi vertegenwoordigen. De Syriër aarzelt, want wat valt er mee te winnen? Maar Cohen dringt aan. Hij wil de kwestie op een hoger niveau aan de kaak stellen, dit keer bij het Europees Hof van Justitie.

Op 18 december werd het vonnis geveld. De rechter wil een onderzoek. Frontex zal bewijs moeten aandragen om aan te tonen wat er precies is gebeurd, bewijs dat het nooit eerder heeft willen tonen. En dat is een overwinning, zegt Cohen.

Was dit de eerste zaak die jullie wonnen?

‘Ja, eigenlijk ook de eerste zaak die is aanvaard door de rechter. Onze eerste poging om een zaak aan te spannen tegen Frontex was in 2021. Sindsdien hebben we zes grote zaken voorbereid, maar keer op keer kregen we te horen dat de zaak niet in behandeling werd genomen. Er werd niet eens naar gekeken.’

Waarom niet?

‘De juridische mogelijkheden waren er niet. Rechters kijken niet naar feiten, maar naar bewijs. Maar dit bewijs ontbreekt bijna altijd in het geval van een pushback. Slachtoffers van pushbacks hebben namelijk niet de kans gekregen om zich te registreren bij aankomst of om zich te identificeren. Bovendien moeten ze vaak direct hun telefoon inleveren, waardoor er geen foto’s gemaakt kunnen worden. Was dit allemaal wel het geval, dan zou het voor een rechter veel makkelijker zijn om verbanden te leggen. Dan zou hij bijvoorbeeld kunnen zien dat een persoon zich heeft geregistreerd in Griekenland en vervolgens weer opdook in Turkije.’

Waarom was de zaak-Hammoudi anders?

‘In de eerste plaats omdat deze werd behandeld door de Grote Kamer van het Europees Hof van Justitie, een groep van vijftien rechters. Dat gebeurt alleen bij hoge uitzondering. Tot nu toe werden deze zaken behandeld door de rechter in eerste aanleg. Deze rechters hanteren een hoge bewijsdrempel. Daardoor waren de zaken al gedoemd te mislukken voordat we begonnen.

‘Daarnaast hebben we in deze zaak benadrukt dat het ontbreken van bewijs, bijvoorbeeld in de vorm van een registratie of identificatie aan de grens, nauw verbonden is met hetgeen waarvan de slachtoffers Frontex beschuldigen. Slachtoffers van pushbacks zullen nooit in staat zijn om een rechter van bewijs te voorzien, omdat ze deze kans niet hebben gekregen.

‘Tot nu toe genoot Frontex juridische immuniteit’

Hierin gingen de rechters van de Grote Kamer mee. Voor het eerst werd er naar het verhaal van het slachtoffer geluisterd. Dat was van grote betekenis, vooral voor Hammoudi. Hij werd niet alleen gehoord, maar serieus genomen. Hier zaten vijftien rechters die zich tot het uiterste inspanden om zijn verhaal te onderzoeken.’

Het verhaal van Hammoudi is indrukwekkend. Die bewuste dag dobberden hij en 21 andere vluchtelingen urenlang rond op zee in een rubberbootje. Het werd donker en uiteindelijk nacht; Hammoudi dacht dat hij hier zou sterven. Pas de volgende dag werden ze opgepikt door de Turkse kustwacht. Hammoudi werd naar een detentiecentrum gebracht, waar hij tien dagen verbleef. Daarna kreeg hij een uitzettingsbevel. Zijn Syrische paspoort werd afgenomen. Daardoor zat hij vast in Turkije zonder toegang tot het asielsysteem, zo valt te lezen in het verslag van de zitting.

Waarom ging het Hof van Justitie overstag, denk je?

‘Het verhaal van Hammoudi was consistent, coherent en kwam overeen met het Bellingcat-onderzoek naar illegale pushbacks. Dat laatste heeft zeker een rol gespeeld, plus het feit dat we al jaren met dit soort zaken bezig zijn. Het Hof van Justitie is niet blind voor de systematische misstanden. Al deze verhalen hebben de chakra’s van de Grote Kamer geopend, zou je kunnen zeggen.

‘Dit wil niet zeggen dat ieder slachtoffer van een pushback zijn gelijk zal halen. Niet elk verhaal zal coherent en consistent zijn. Frontex kan bovendien een ander verhaal vertellen. Het is vrij lastig om vast te stellen wat er precies is gebeurd tijdens een pushback.’

Wat is dan precies het grotere effect van deze uitspraak?

‘De grote winst zit hem vooral in het feit dat Frontex verantwoordelijk gehouden kan worden. Voor het eerst in vier jaar moet Frontex bewijs aandragen om de versie van het slachtoffer te weerleggen. Tot nu toe genoot Frontex juridische immuniteit. Er was sprake van een structurele onbalans tussen Frontex en de vermeende slachtoffers van illegale pushbacks. Iedereen moet in de EU toegang kunnen krijgen tot de rechtspraak.’

Tot nu toe ontkent Frontex betrokkenheid bij illegale pushbacks. Zal deze uitspraak effect hebben op het handelen van Frontex, denk je?

‘Het is misschien naïef om te denken dat Frontex opeens anders te werk zal gaan. Maar de rechtbank heeft het agentschap wel de instructie gegeven om vanaf nu transparant te zijn. Het moet alles wat het doet kunnen laten zien, ook als dit ongemakkelijke feiten blootlegt. Hier moet de organisatie wel mee aan de slag.’

Frontex-voorman Hans Leijtens stelt zelf dat het agentschap er niet is om migratie tegen te houden, maar om er grip op te krijgen.

‘Dit klopt niet. Het beleid bestaat uit twee lagen: ten eerste heeft Frontex de taak om pushbacks te faciliteren en zo nieuwe aankomsten aan alle kusten te voorkomen. De tweede taak – ingegeven door de Europese Commissie en het Europees Parlement – is dat ze vluchtelingen die erin zijn geslaagd door de maritieme muur van Frontex te glippen, geen mogelijkheid tot een asielaanvraag bieden.

‘Dit zie je bijvoorbeeld gebeuren op de Middellandse Zee, waar het samenwerkt met Libische milities. Als Frontex een boot heeft gesignaleerd, neemt het niet contact op met de dichtstbijzijnde reddingsboot van een ngo, maar met de Libische autoriteiten, die de vluchtelingen vervolgens komen halen. Inmiddels is bekend dat er grove mensenrechtenschendingen plaatsvinden in Libië.

‘Wanneer Leijtens de dienstdoende officier opdracht geeft de locatie van een vluchtelingenboot aan de Libische militie door te geven, weten beiden dat de onderschepte vluchtelingen in Libië zullen worden blootgesteld aan misdaden tegen de menselijkheid, waaronder verkrachting, slavernij en moord.’

‘Hij heeft uiteindelijk toch de mogelijkheid gekregen asiel aan te vragen’

Frontex en de EU

Frontex wordt gesteund door de EU. Niet alleen financieel, maar ook in de uitvoering. De Europese Commissie wil steeds meer gaan inzetten op terugkeer; Frontex moet hierin een belangrijke rol gaan spelen. Was het eerst vooral een coördinerend orgaan, inmiddels heeft het eigen opsporingsbevoegdheden, een eigen korps en wapens. Samenwerking met landen en partijen buiten de EU is onderdeel van het beleid.

Speelt dit een rol in de straffeloosheid van Frontex?

‘Frontex en de Europese Commissie zijn als twee handen op één buik. De Europese Commissie heeft zich nooit kritisch uitgelaten over Frontex of de conclusies van onderzoeksjournalisten onderkend. Zij heeft Frontex altijd in bescherming genomen en nooit de moeite genomen om de waarheid te achterhalen.

‘Hier heeft de rechter nu verandering in gebracht. Tienduizenden slachtoffers hebben nu toegang tot rechtspraak. Het gaat niet om winnen of verliezen, maar om de mogelijkheid om bij de rechter aan te kloppen. Misschien vindt de rechter jouw versie niet geloofwaardig, dat kan. Maar je hebt in ieder geval de kans om jouw versie te presenteren.’

Hoe gaat het nu met Alaa Hammoudi?

‘Hij heeft uiteindelijk toch de mogelijkheid gekregen asiel aan te vragen in Europa en hij is nu in Duitsland. Dit heeft overigens niets te maken met de zaak, want die gaat om schadevergoeding. Zijn zaak heeft wel wat teweeggebracht. Hij is door veel media benaderd en zijn verhaal is algemeen bekend. Hij is een voorbeeld geworden van wat mogelijk is.’