Asielaanvragen voor een Europees behandelen buiten de Europese grens: juridisch is het niet onmogelijk, maar er is een reëele kans op mensenrechtenschendingen. Dit concludeert instituut Clingendael na een onderzoek in opdracht van het demissionaire kabinet.
Internationale mensenrechtenverdragen staan zulke plannen niet per definitie in de weg, maar er zijn beperkingen vanuit het Europees recht. Dat is de belangrijkste conclusie van het onderzoeksbureau, dat in opdracht van het aftredende kabinet-Schoof onderzocht wat de mogelijkheden zijn om samenwerkingen aan te gaan met bijvoorbeeld Oeganda.
Ook het nieuwe kabinet-Jetten zal geïnteresseerd zijn in deze onderzoeksbevindingen. In het regeerakkoord staat namelijk dat het de mogelijkheden voor zulke samenwerkingen wil onderzoeken, in lijn met het EU Migratiepact dat in juni dit jaar ingaat. Daarbij gaat het niet alleen om centra waar de aanvragen beoordeeld worden, zodat alleen kansrijke asielzoekers de Europese grens over gaan, maar ook om de zogeheten terugkeerhubs, waar kansarme asielzoekers zullen worden ondergebracht.
In beide gevallen is uitgangspunt dat samenwerking wordt gezocht met een land buiten Europa, waar de asielzoeker niet noodzakelijkerwijs vandaan komt en ook geen banden mee heeft. Dit is nu juridisch mogelijk, aangezien ook het Europees Parlement vorige week instemde tot een wetswijziging.
Maar dat het juridisch mogelijk is betekent echter niet dat je het ook kunt uitvoeren zonder mensenrechten te schenden, waarschuwen experts. ‘De modellen zijn juridisch mogelijk, maar vergen in praktijk zeer complexe implementatie en intensieve samenwerking, met grote risico’s op schending van mensenrechten, onvoldoende capaciteit in partnerlanden en politieke weerstand’, concludeert Clingendael in het rapport dat deze week gepubliceerd werd.
Vijf modellen en de kritiek daarop
Hierbij keek het onderzoeksinstituut naar vijf mogelijke modellen die momenteel op tafel liggen: 1) Safe Mobility Offices – een soort voorposten in doorreislanden buiten Europa; 2) ontschepingsplatforms – hier worden migranten naartoe gebracht als ze worden gered op zee; 3) het Albanië-model naar het project dat Italië momenteel uitvoert; 4) het Rwanda-model waar de VK mee heeft geëxperimenteerd en 5) de Oegandadeal van Nederland – maar deze staat inmiddels on-hold.
De laatste modellen zijn alle drie al meerdere malen tegen mensenrechtenschendingen aangelopen. Dit is ook waar critici al maanden voor waarschuwen. In een recent artikel in De Kanttekening legt oud-directeur van Amnesty Nederland Eduard Nazarski, tegenwoordig lid van de Commissie Mensenrechten bij de Adviesraad Internationale Vraagstukken, uit hoe volgens hem de vork in de steel zit. ‘Het lukt Nederland niet om deze mensen terug te sturen naar hun land van herkomst, waarom zou het Oeganda dan wel lukken? De kans is groot dat een land als Oeganda druk gaat uitoefenen op deze mensen.’
Gevraagd hoe deze druk eruit zou kunnen zien, noemt hij ‘opsluiting’, ‘weinig te eten krijgen’, of ‘geen toegang tot medische zorg of rechtshulp’. ‘Het regime is heel hard.’
Clingendael stelt dat de samenwerking met derde landen alleen kans van slagen heeft wanneer het onderdeel wordt van een ‘breder hervormingsinitiatief dat mondiale verantwoordelijkheid centraal stelt’. Maar juist die betrokkenheid is waar het momenteel aan ontbreekt, stellen critici. De samenwerking met derde landen zou een manier zijn voor EU-lidstaten om de verantwoordelijkheid af te schuiven op anderen, of het ‘probleem’ buiten de deur te houden.
Europarlementariër Tineke Strik (GroenLinks-PvdA) zei eerder dat de EU plannen die inmiddels zijn goedgekeurd vooral ‘vaag zijn’ over de uitwerking. ‘Er staat alleen in dat mensen wel mogen worden teruggestuurd naar andere landen dan hun land van herkomst. Er staat niets in over de terugkeerhubs en de voorwaarden. Hoe lang mag iemand bijvoorbeeld in detentie blijven zitten? Wat als iemand ook vanuit de terugkeerhub niet terug kan naar het land van herkomst? Wie gaat dit bovendien monitoren?
‘Dit soort vragen zijn tot nu toe niet beantwoord. Onze lezing is dan ook dat de Europese Commissie het aan de lidstaten wil laten hoe dit verder uitgewerkt moet worden. Zo krijgen lidstaten wat ze willen en kan de Europese Commissie de handen ervan aftrekken. Want het gaat problemen opleveren. Er zullen rechtszaken volgen, en daar zit de Europese Commissie niet op te wachten’, aldus de Europarlementariër.
