Er staan grote wijzigingen voor de deur op het gebied van asiel en migratie. Hoe beleven vluchtelingen die zich momenteel in de asielketen bevinden dit? We vroegen het aan Turkse en Syrische vluchtelingen die wachten op een beslissing over hun aanvraag of gezinshereniging.

Volgende maand treedt het EU-Migratiepact in werking. Over de Nederlandse implementatie daarvan wordt nog hevig gediscussieerd en het is nog niet duidelijk welke aanvullende wetgeving hier zal gelden.

Wat al wel duidelijk is, is dat Nederland opnieuw het tweestatusstelsel invoert. Dit maakt onderscheid tussen twee soorten vluchtelingen. Mensen die persoonlijk vervolgd worden vanwege bijvoorbeeld politieke overtuiging, religie, afkomst of seksuele gerichtheid krijgen een vluchtelingenstatus (A-status). Mensen die niet individueel vervolgd worden, maar wel gevaar lopen door oorlog, geweld of onmenselijke behandeling in hun land, krijgen subsidiaire bescherming (B-status).

Vooral voor deze laatste categorie zal veel veranderen, met name op het gebied van gezinshereniging. Zij zullen in veel gevallen twee jaar moeten wachten voordat ze een aanvraag kunnen indienen en moeten daarvoor eerst beschikken over voldoende inkomen en geschikte huisvesting. Niet iedereen mag nareizen; de nadruk ligt op het kerngezin. Meerderjarige kinderen vallen buiten de boot.

Wat nog niet duidelijk is, is of en wanneer deze nieuwe regels worden toegepast op lopende aanvragen. Kamerlid Kati Piri (PRO) pleitte vorig jaar voor een overgangsregeling, om te voorkomen dat een besluit afhankelijk is van het moment waarop een ambtenaar beslist, terwijl vluchtelingen op het moment van hun aanvraag in de veronderstelling waren dat zij bepaalde rechten hadden. Dit voorstel werd verworpen. Vluchtelingen weten weinig tot niets over wat hen nu te wachten staat, blijkt uit de gesprekken.

Turkse vluchtelingen

Turkse vluchtelingen die de afgelopen jaren naar Nederland zijn gekomen, zijn in veel gevallen politieke vluchtelingen. Veel van hen zijn sympathisanten van de Gülenbeweging, die in Turkije verantwoordelijk wordt gehouden voor de mislukte coup in 2016. Sindsdien worden sympathisanten en hun familieleden vervolgd.

Zo ook Mustafa Ceyhan (51). Hij kwam 25 maanden geleden naar Nederland, zijn vrouw en twee zonen 33 maanden geleden. Ook zijn dochter en haar gezin verblijven al 20 maanden in verschillende azc’s. Ze wachten allemaal op een beslissing op hun asielaanvraag.

Ceyhan weet wat het tweestatusstelsel inhoudt; hij is goed op de hoogte. Toch beschrijft hij onzekerheid en angst. Het niet weten of hij mag blijven, of zijn familie mag blijven en of zijn toekomst in Nederland ligt, zorgt voor voortdurende stress en angst, vertelt hij.

‘Elke dag wachten we op een e-mail. Komt er nieuws?’

‘De asielprocedure is al lang en zwaar. Met dit systeem komen daar nog meer controles, meer wachten en meer onzekerheid bij. Na verloop van tijd ontstaat het gevoel: wat er ook gebeurt, laat het tenminste duidelijk worden.’

‘Elke dag wachten we op een e-mail. Komt er nieuws? Krijgen we een verblijfsvergunning? We hebben in Turkije al vijf jaar geleefd met angst en stress. Mijn kind was vijf of zes jaar oud toen zijn vader naar de gevangenis ging, en elf of twaalf toen hij vrijkwam. Nu vraagt hij: mama, wanneer krijgen wij eindelijk een normaal leven?’, vertelt Safak, een Turkse vrouw die in november 2023 met haar man en zoon naar Nederland vluchtte.

Ook Safak (ze noemt haar achternaam liever niet) is op de hoogte van de nieuwe regels, die al sinds haar aankomst in Nederland in de lucht hingen. Toen kwam immers het meest rechtse kabinet aan de macht en dat heeft ze wel degelijk meegekregen, vertelt ze. ‘Ze weten veel van onze zaken af, maar richten zich volledig op: hoe kunnen we het moeilijker maken zodat mensen niet meer komen? Mensen willen niet dat nieuwkomers hier lang verblijven terwijl hun eten, drinken en huisvesting betaald moeten worden.’

Wachten op gezinshereniging

‘De verdere verharding van het systeem en de onzekerheid over de uitvoering ervan betekenen meer uitsluiting, meer wachttijd en meer onzekerheid’, beschrijft Abdurrahman Öztürk, een 53-jarige Turkse statushouder. Hij kreeg na 21 maanden een verblijfsvergunning, maar wacht momenteel op gezinshereniging met zijn kinderen en op een woning. Hij verblijft bij een Nederlands gastgezin.

‘Vluchteling zijn is op zichzelf al een zware situatie. Terwijl iemand de last van het verleden met zich meedraagt, zoekt hij tegelijkertijd zekerheid voor de toekomst. Maar deze nieuwe maatregelen ondermijnen juist dat gevoel van veiligheid. De beperkingen op gezinshereniging maken de kans om onze dierbaren terug te zien tot een luchtspiegeling.’

‘Mama, wanneer krijgen wij eindelijk een normaal leven?’

Daarnaast roept het een diep gevoel van onrechtvaardigheid op, gaat hij verder. ‘Want ik en vele anderen willen niets anders dan onze kinderen in een veilige omgeving grootbrengen, werken en bijdragen aan de samenleving. Dat mensen na alles wat zij hebben meegemaakt ook nog moeten leven met de angst dat hun rechten verder worden beperkt, is psychologisch zeer uitputtend.’

‘Ik begrijp de behoefte van Nederland aan veiligheid en orde, maar ik geloof dat er een balans moet zijn tussen veiligheid en rechtvaardigheid’, zegt ook Ceyhan. ‘Nieuwe wetten mogen niet met terugwerkende kracht worden toegepast. Dit is niet alleen een wens, maar een fundamenteel rechtsbeginsel.

‘Mensen bouwen hun leven op basis van bestaande regels. Zij hebben een aanvraag ingediend, een procedure gestart en vertrouwden op een bepaald systeem. Als regels tijdens een lopende procedure veranderen, weten mensen niet meer waarop zij beoordeeld zullen worden. Dat veroorzaakt een diep gevoel van onrechtvaardigheid.’

Öztürk voegt toe: ‘Vluchtelingen opdelen op basis van hun status maakt de samenleving niet veiliger, maar vergroot juist de polarisatie. Wij zijn geen dossiernummers, maar mensen die met waardigheid willen leven. Wij verwachten dat onze stem wordt gehoord en dat rechtvaardigheid voor iedereen gelijk wordt toegepast.’

Syrische vluchtelingen

Een van de grootste noodopvanglocaties in Nederland is de Silja Europa, een gigantisch cruiseschip in de haven van Rotterdam-West. Hier worden maar liefst tweeduizend vluchtelingen opgevangen, van wie velen uit Syrië komen. ‘De meesten van ons zijn statushouder, we wachten op een woning’, vertelt een man van in de 50 die voor de boot staat te wachten op een vriend.

Toch zijn de nieuwe regels wel degelijk van belang voor veel van hen. De Syriër, die zijn naam liever niet noemt, wacht al zes jaar op gezinshereniging en de procedure zit nog altijd muurvast. Zijn vrouw en kinderen wonen nog steeds in Syrië en hij heeft geen idee wat de nieuwe regels voor hen zouden betekenen. ‘Ons wordt niets verteld.’

‘De procedure mag eigenlijk maar zes maanden duren, toch wacht ik al zes jaar’

De man heeft een christelijke achtergrond en zou op basis van zijn geloof een politieke vluchteling worden als het tweestatusstelsel in werking treedt. Dit is in zijn voordeel: voor vluchtelingen uit oorlogsgebieden wordt het namelijk nog lastiger om gezinsleden over te laten komen. Voor politieke vluchtelingen blijven de regels hetzelfde, maar daar heeft de man weinig boodschap aan. ‘De procedure mag eigenlijk maar zes maanden duren, toch wacht ik al zes jaar.’

Zijn vriend is inmiddels gearriveerd. Het is een Syrische man van in de 40 en ook hij wil zijn naam niet noemen. Hij is soenniet, maar zijn vrouw is alawiet en dat kan hem in de problemen brengen, zegt hij. Zijn vrouw en kinderen woonden nog in Syrië toen het Assad-regime viel. Ze waren niet langer veilig in Syrië, maar wachtten nog op de procedure om herenigd te worden in Nederland.

‘Ik heb hun situatie aan de IND voorgelegd, maar dit heeft niet geleid tot een snellere beslissing. Ze zouden het meenemen. We konden hier niet op wachten, mijn gezin is inmiddels het land uit gesmokkeld naar Libanon, waar ze niets of niemand hebben’, vertelt hij.

‘Mijn situatie blijft hetzelfde en die was altijd al slecht’

Ook hij heeft geen idee wat het tweestatusstelsel zal betekenen voor zijn aanvraag. ‘Wat betekent het dat mijn status gaat veranderen? Mijn situatie blijft hetzelfde en die was altijd al slecht. Ik ben gevlucht tijdens de oorlog, nu is mijn gezin nog meer in gevaar en ik kan vanaf hier niets voor ze betekenen. Ik kan niet werken, geen geld verdienen en niet voor ze zorgen.’

Mentale toestand

Het lange wachten, de onzekerheid en de onduidelijkheid over de procedures breken Syrische vluchtelingen op. Al sinds de val van het Assad-regime is er onduidelijkheid over de kansen die zij hebben op een nieuw leven in Nederland. Eerst was er een beslisstop. Daarna volgden verschillende veiligheidsanalyses van hun land en nu zou hun vluchtelingenstatus weleens kunnen veranderen. Veel van hen mogen dan misschien een verblijfsvergunning hebben, de meesten wachten nog op naaste familieleden.

Zo ook M., een Syrische vrouw die op een boot even verderop woont. Ze wacht al ruim drie jaar op hereniging met haar man en drie kinderen. Ze is Koerdisch; haar man en kinderen lopen dagelijks gevaar in Syrië. De oorlog mag dan voorbij zijn, maar dat betekent nog geen veilig leven.

Ze heeft van verschillende kanten veel negatieve berichten gehoord over de veranderende regels en dat beïnvloedt haar mentale toestand en die van haar familie, vertelt ze. Ze heeft volgende week een afspraak bij de IND en hoopt dan meer duidelijkheid te krijgen, maar ze heeft tot nu toe geen informatie gekregen over het tweestatusstelsel.

Bewoners op deze opvanglocaties moeten het hebben van geruchten, verhalen over anderen bij wie het wel is gelukt of juist niet. Ze moeten het vooral hebben van heel veel wachten. ‘Tot de situatie opeens weer verandert. We horen het altijd achteraf’, vertelt de 40-jarige Syriër, waarna hij vertrekt met een vlotte ‘doei’.

Lees ook:

Volgende maand gaan de nieuwe Europese asielregels in. Wat verandert er?