Ze noemt het civil death. Door de sancties die Francesca Albanese kreeg opgelegd door de Verenigde Staten, kan ze geen online betalingen doen, geen bankrekening openen en zelf geen vliegticket boeken. ‘Het is alsof ik weer minderjarig ben’, vertelde ze tijdens een bijeenkomst van de Coalitie voor het Internationaal Strafhof donderdagavond.

‘Sancties zijn een extreme maatregel, bedoeld voor criminelen, drugsdealers, terroristen of dictators; mensen die een gevaar vormen voor een land. Wat heb ik nu gemeen met deze mensen? De VS zouden zich bezig moeten houden met het bestrijden van oorlogsmisdadigers of pedofielen, maar die reizen nog steeds de wereld over’, zei de altijd even vurige Albanese, speciaal rapporteur voor de VN voor de mensenrechten in de Palestijnse gebieden op de bewuste avond in Den Haag.

Op donderdag 23 april presenteerde de Coalitie voor het Internationaal Strafhof een nieuw rapport over het effect van sancties op individuen en organisaties. Albanese was niet de enige die uit ervaring kwam spreken. Aan het rechterzijde zat rechter Solomy Balungi Bossa van het Internationaal Strafhof. Aan haar linkerflank zaten vertegenwoordigers van drie non-profit organisaties die actief waren in de Palestijnse gebieden, totdat ook zij te maken kregen met de sancties van de VS.

‘We waren ter plaatse aanwezig in Gaza en de Westbank om mensenrechtenschendingen te documenteren, maar dat mag nu niet meer. inspecteurs, rapporteurs en journalisten; iedereen die getuige kan zijn wordt buiten de deur gehouden. Er is zero tolerance voor het nastreven van gerechtigheid in Israël’, zei Issam Younis, directeur van  het Mezan Center voor Mensenrechten.

Lawfare

Lawfare wordt het ook wel genoemd; wettelijke sancties inzetten om mensen of organisaties te intimideren als ze mogelijk tot conclusies komen die niet in het belang zijn van een land. Het is een wapen dat vooral Donald Trump lijkt te bezigen. Al tijdens zijn eerste ambtstermijn – in 2020 – voerde zijn regering sancties in tegen functionarissen van het Internationaal Strafhof, omdat het  onderzoek wilde doen naar mogelijke misdrijven in Afghanistan.

Deze sancties werden teruggedraaid door de regering Biden, maar werden opnieuw op tafel gelegd tijdens de oorlog in Gaza. Toen bleek dat het Internationaal Strafhof – onder leiding van aanklager Karim Khan—actiever werd in het onderzoeken van mogelijke oorlogsmisdaden in Gaza en de Westelijke Jordaanoever, kondigde Trump opnieuw sancties af tegen ICC-functionarissen of andere betrokkenen, uit zorg dat bondgenoot Israël oneerlijk zou worden behandeld.

In februari 2025 kondigde de Amerikaanse president een nieuw sanctieregime aan via een presidentieel decreet, en gedurende dat jaar werden steeds meer rechters en aanklagers toegevoegd. Inmiddels zijn de sancties niet meer beperkt tot mensen uit de rechtspraak; een ieder die zich bezighoudt met de mensenrechtenschendingen door Israël kan worden geraakt.

‘Sancties zijn een straf’

De persoonlijke gevolgen zijn enorm. ‘Mijn man en ik hebben een huis in de VS, dat is nu ingenomen. Mijn rekeningen zijn in beslag genomen, mijn ziektekostenverzekering is afgesloten. Maar het gaat verder dan dat. Amerikaanse burgers, banken en instellingen kunnen in de problemen komen als ze mij ondersteunen’ vertelt Albanese.

‘Mijn dochter is in de VS geboren en ik heb een familielid dat werkt voor een Amerikaanse organisatie. Als ze mij ook maar een glas water aanreiken, zijn ze strafbaar en natuurlijk doen ze dat. Zij riskeren nu dus ook gesanctioneerd te worden. Ik ben uit Signal-groepen gezet, uit email accounts gehaald en zelfs mensen met diplomatieke immuniteit willen liever niet meer met me praten.’

‘Het omgaan met sancties is een dagelijkse klus’

‘Het omgaan met sancties is een dagelijkse klus’, vertelt rechter Bossa van het Internationaal Strafhof. Haar ervaring gaat al enkele jaren terug. Bossa was een van de rechters die door de VS werd gesanctioneerd toen het Strafhof onderzoek wilde doen naar mogelijke misstanden in Afghanistan, waarbij ook Amerikaanse militairen betrokken waren.

‘Toen we over de sancties geïnformeerd werden, begrepen we er helemaal niets van. We waren rechters, onze beslissingen waren gebaseerd op het recht en op niets anders. Het Strafhof is er om verantwoording af te dwingen voor gruwelijke misdaden. Het is een laatste redmiddel als alles en iedereen heeft gefaald en nu werden wij de slachtoffers.

‘De sancties gingen 7 uur later in. We hadden geen tijd om ons voor te bereiden. We waren totaal in shock, gebroken en in paniek. Het eerste wat ik dacht was: hoe ga ik dit aan mijn kinderen uitleggen? Het deed echt pijn. Sancties zijn een straf, een gevangenisstraf. We staan op een en dezelfde lijst met terroristen en drugsdealers en er is geen onderscheid.’

Een staat, zoveel impact

Het is ongelooflijk dat een land zoveel impact heeft op de rest van de wereld, merkt Zoë Paris van de Coalitie voor het Internationaal Strafhof op. Dit komt doordat het niet alleen de persoon betreft waarop de sancties betrekking hebben, maar iedere Amerikaanse burger die met deze persoon te maken heeft.

Dit gaat verder dan mensen en organisaties die in de VS wonen. Ook Amerikaanse bedrijven in het buitenland kunnen in overtreding zijn als zij zaken doen met een gesanctioneerd persoon of bedrijf. Veel internationale transacties lopen via de Amerikaanse dollar en dus via Amerikaanse banken. Zelfs een Europese bank die een dollarbetaling verwerkt, kan indirect betrokken raken.

Buitenlandse bedrijven of banken die zaken doen met gesanctioneerde partijen kunnen worden afgestraft door bijvoorbeeld uitsluiting van de Amerikaanse markt, verlies van toegang tot dollartransacties of reputatieschade. Sanctieadvocaten staan regelmatig bedrijven bij die zonder zich bewust te zijn toch het Amerikaanse sanctierecht hebben overtreden. Dit verklaart de terughoudendheid van bedrijven en banken in Europa ten opzichte van individuen die onder sancties staan.

Het betreft ook digitale diensten, vertelt Paris tijdens de bijeenkomst. Er zijn ngo’s die geen toegang meer hadden tot Microsoft, hun Meta-accounts en hun YouTube. Ze waren jaren aan data kwijt waardoor ze hun werk niet meer konden uitvoeren. Het ging om gegevens over Palestijnse gevangenen.’’

Blocking Statute

Europese landen zouden meer moeten doen om staatsburgers te beschermen tegen de grillen van – in dit geval – de VS, vindt de Coalitie van het Internationaal Strafhof. ‘Deze mensen gaan verder met hun werk omdat ze ontzettend veerkrachtig zijn, maar internationaal recht zou niet afhankelijk moeten zijn van individuele veerkracht’, aldus Paris. ‘We hebben een systeem nodig dat ons beschermd voor aanvallen op het internationaal recht.’

In theorie bestaat dit systeem, namelijk in de vorm van het Blocking Statute, een mechanisme om extraterritoriale sancties tegen te gaan. Deze verordening verbiedt Europese bedrijven om zich te houden aan bepaalde buitenlandse sancties en maakt het mogelijk om schade te verhalen op basis van die sancties.

Ik krijg helemaal geen steun van de Italiaanse regering

In oktober vorig jaar werd een motie van Jan Paternotte (D66) aangenomen om het Blocking statute toe te passen, toch is dit nog niet gebeurd. Sarah Dobbe (SP) diende deze maand een motie in om hier opnieuw de aandacht op te vestigen, ook deze werd aangenomen.

Vorige week werd in de Tweede Kamer vergaderd over de rol van Nederland hierin. Als gastland van het Internationaal Strafhof zou Nederland een leidende rol moeten nemen in het actief inzetten van de Blocking Statute, op zijn minst om medewerkers van het Strafhof te beschermen, zo vond een meerderheid.

Voldoende politieke wil, zou je zeggen, maar het moet zijn vruchten nog afwerpen. Tot nu toe is de reactie van de EU ontoereikend geweest, vindt Paris, zo ook de respons van verschillende lidstaten. ‘De impact van sancties kan ook nog eens erg verschillen per nationaliteit. Er zijn regeringen die hun burgers beschermen en er zijn regeringen die dit helemaal niet doen. Personen uit deze landen worden nog harder geraakt.’

Dit kan Albanese beamen. ‘Ik krijg helemaal geen steun van de Italiaanse regering’, zegt ze. ‘Net als Duitsland staat Italië geheel achter Israël.’ Er is maar een land nodig om de VS voor de rechter te dagen, maar niemand wil de pestkop aanpakken, iedereen is veel te druk bezig om hun associatieverdrag met Israël te beschermen. Mijn dochter van 13 heeft daarom besloten Donald Trump zelf voor de rechter dagen.’