Op 12 juni treedt in de Europese Unie het nieuwe asielbeleid in werking. Wat verandert er voor vluchtelingen die vanaf die datum asiel aanvragen? En wat betekent dit voor asielzoekers en statushouders die dat al vóór 12 juni deden?

De nieuwe EU-regels houden onder meer in dat ‘er strengere controles aan de buitengrenzen komen, snellere asielprocedures en beperkingen voor asielzoekers om door te reizen naar andere EU-landen om daar asiel aan te vragen’, aldus de Rijksoverheid. Doel van de EU-regels is om meer grip te krijgen op migratie.

De Europese regels moeten in Nederlandse wetgeving worden vertaald. Daarom diende het demissionaire kabinet-Schoof eind 2025 de Uitvoerings- en implementatiewet Asiel- en migratiepact 2026 in, die in april dit jaar is aangenomen door de Tweede Kamer. De Eerste Kamer zal zich in de week van 18 mei over de wet buigen. Voor de actuele stand van zaken kun je kijken op de website van de Eerste Kamer.

Directe werking van Europese regels

Maar of de Eerste Kamer deze wet vóór 12 juni aanneemt of niet, maakt op zich niet heel veel uit, want de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zal sowieso vanaf 12 juni volgens de nieuwe EU-regels werken. ‘De Europese verordeningen hebben directe werking’, schrijft de IND op zijn website. ‘Niet uitvoeren is geen optie. Als nationale wetgeving niet tijdig is aangepast, ontstaat spanning tussen Europese verplichtingen en nationale werkwijzen. Dat kan de uitvoerbaarheid bemoeilijken, waardoor tijdig beslissen extra onder druk komt te staan.’

‘Niet uitvoeren is geen optie’

De IND staat voor een enorme uitdaging, maar verwacht de EU-regels straks goed te kunnen uitvoeren. Niettemin houdt de organisatie een slag om de arm: ‘Niet alles zal meteen goed gaan en processen zullen ook na 12 juni moeten worden vervolmaakt.’

IND: aan de inhoudelijke beoordeling verandert niets

Maar wat verandert er nou voor asielzoekers? Volgens de IND-woordvoerder verandert er aan de inhoudelijke beoordeling van een eerste asielaanvraag niets. Wat wél verandert, zijn de stappen eromheen. Nederland voerde jarenlang extra, niet-verplichte stappen uit, maar die verdwijnen nu. ‘Vanaf 12 juni worden sommige onderdelen simpeler. De procedure krijgt minder verplichte stappen.’

Een van de grootste wijzigingen is dat het zogenoemde aanmeldgehoor (het eerste officiële gesprek als je asiel aanvraagt) grotendeels vervalt. Waar asielzoekers nu nog eerst een aanmeldgehoor en later een nader gehoor krijgen, worden die twee straks samengevoegd. Asielzoekers melden zich nog steeds in Ter Apel, maar horen daarna veel sneller of ze worden uitgenodigd voor een gehoor. ‘Dat maakt het proces overzichtelijker en sneller’, zegt de woordvoerder.

Ook de verplichte juridische bijstand en de verplichte medische keuring komen te vervallen, omdat die de procedure vertragen, zegt de woordvoerder. ‘Maar als een asielzoeker ziek is of veel medische documenten met zich meedraagt, wordt hij of zij natuurlijk wel onderzocht.’

Een andere belangrijke wijziging is dat er een versnelde procedure van drie maanden komt voor asielzoekers uit landen waarvan minder dan twintig procent van de asielaanvragen wordt ingewilligd, terwijl de reguliere procedure zes maanden blijft duren. ‘Bij de versnelde procedure moeten we sneller schakelen, maar we volgen wel gewoon de inhoudelijke stappen van de procedure.’

Verblijfstatus voor drie jaar

Asielzoekers die hier mogen blijven, krijgen een verblijfsstatus voor drie jaar, in plaats van vijf jaar. Wel mogen ze eerder zoeken naar werk: na drie maanden in plaats van na zes maanden. Voor de huidige statushouders verandert er voorlopig niets, zegt de IND-woordvoerder. Maar als hun status straks opnieuw beoordeeld wordt, zal dit gebeuren volgens de nieuwe EU-regels, niet volgens de regels van de oude wetgeving.

Maar hoewel er heel veel verandert, blijft de manier waarop aanvragen worden beoordeeld hetzelfde, verzekert de IND-woordvoerder. De IND blijft elke zaak afzonderlijk en zorgvuldig wegen. De nieuwe werkwijze maakt het proces eenvoudiger, maar doet geen enkele concessie aan de juridische kwaliteit van besluiten. ‘De bestaande waarborgen blijven volledig overeind. Er blijft dus aandacht voor kwetsbare groepen. Asielzoekers kunnen nog steeds correcties en aanvullingen indienen of naar de rechter stappen als ze een besluit willen aanvechten.’

Het tweestatusstelsel, dat onlangs is aangenomen door de Eerste Kamer, blijft gehandhaafd

Sommige zaken veranderen ten slotte helemaal niet. Asielzoekers krijgen ofwel een A-status, voor mensen die persoonlijk worden vervolgd, of een B-status, voor mensen die vluchten voor oorlog of algemeen geweld. Dit tweestatusstelsel, dat onlangs is aangenomen door de Eerste Kamer, blijft gehandhaafd.

VluchtelingenWerk: zorgen over zorgvuldigheid

De IND verwelkomt de nieuwe EU-regels dus. Hoewel de organisatie denkt dat het nog even zal duren voordat iedereen de nieuwe werkwijze onder de knie heeft, gelooft de IND dat de nieuwe wetgeving het hele proces zal verbeteren, omdat alles dan veel sneller zal gaan door het verwijderen van ‘onnodige’ tussenstappen.

VluchtelingenWerk Nederland daarentegen is een stuk sceptischer over de veranderingen. Beleidsmedewerker Els Klein Hofmeijer verwacht grote gevolgen voor asielzoekers. ‘Weliswaar is de omstreden asielnoodmaatregelwet van voormalig PVV-minister Marjolein Faber onlangs verworpen door de Eerste Kamer, maar veel van die elementen komen via het Europese pact alsnog terug.’ Volgens Klein Hofmeijer gaan de nieuwe EU-regels niet alleen om procedurele veranderingen, maar ook om kortere verblijfsvergunningen – van vijf jaar naar drie jaar – en een strenger onderscheid tussen verschillende soorten bescherming.

Gülenbeweging

De asielprocedure zelf verandert ingrijpend. In het pact zijn Europese afspraken vastgelegd over maximale termijnen, een versnelde procedure van drie maanden en een reguliere procedure van zes maanden. Klein Hofmeijer schetst hoe dat er in de praktijk uit kan zien. ‘Asielaanvragen van Turkse en Marokkaanse vluchtelingen zullen bijvoorbeeld in die drie maanden worden afgehandeld. Turkije is kandidaat-EU-lid en dus relatief veilig, is de redenering hierachter. Dat betekent niet automatisch dat Turkse vluchtelingen worden afgewezen, maar de procedure gaat wel veel sneller.’

Ze wijst in dit verband ook op een recente trend. Mensen die sympathiseren met de in Turkije verboden Gülenbeweging moeten sinds maart dit jaar echt aantonen dat ze worden vervolgd. ‘Alleen zeggen dat je gülenist bent, is niet langer voldoende. Je moet echt kunnen laten zien dat je persoonlijk wordt vervolgd. Dat was in eerdere jaren anders.’

‘Alleen zeggen dat je gülenist bent, is niet langer voldoende’

VluchtelingenWerk vreest dat versnelde procedures tot meer onzorgvuldigheid zullen leiden. ‘Er is zeker een gevaar dat mensen sneller worden afgewezen’, zegt Klein Hofmeijer. Door de nieuwe werkwijze vallen er volgens haar ‘veel stappen weg’ die nu nog bescherming bieden. Zo is er geen voorlichting van VluchtelingenWerk meer in de eerste fase en komt een advocaat niet meteen aan tafel. Ook vervalt het moment waarop een advocaat op een voorgenomen afwijzing kan reageren vóórdat er een definitief besluit valt. ‘Het recht om naar de rechter te stappen blijft bestaan,’ benadrukt ze, ‘maar we verwachten dat de wachttijden daar juist gaan oplopen omdat er meer mensen onterecht worden afgewezen. Het probleem zal zich dus verplaatsen, in plaats van dat het wordt opgelost.’

Nog langer wachten

Vooral voor de mensen die nu al in de procedure zitten, pakken de veranderingen wrang uit, legt Klein Hofmeijer uit. ‘Vanaf 12 juni gaan nieuwe zaken voorrang krijgen, waardoor de huidige groep asielzoekers waarschijnlijk nog langer moet wachten.’

Over de Nederlandse implementatiewet is VluchtelingenWerk kritisch. De wet, opgesteld door minister Faber, heeft volgens Klein Hofmeijer ‘een naar sausje’ en draagt duidelijk een PVV-stempel. ‘Het ontmoedigt mensen om naar Nederland te komen’, zegt ze. Zo wordt de verblijfsvergunning verkort van vijf naar drie jaar, en wordt het onderscheid tussen A- en B-status aangescherpt. Vooral bij gezinshereniging pakt dat nadelig uit voor mensen met een B-status.

‘De Europese Asielprocedureverordening maakt het mogelijk om uitzonderingen te maken voor specifieke groepen’

Volgens haar doet Nederland alsof deze strengere maatregelen allemaal verplicht zijn onder het EU-pact, ‘maar dat is niet zo.’ Sommige onderdelen zijn nationale keuzes; ze zijn een ‘kop’ bovenop de Europese regels.

Extra kwetsbaar

VluchtelingenWerk pleit voor uitzonderingen voor specifieke groepen mensen die extra kwetsbaar zijn, ook uit zogenoemde veilige landen. Het gaat onder meer om politieke opposanten, academici, LHBTIQ+-personen en journalisten, zegt Klein Hofmeijer. ‘Sommige landen staan op de EU-lijst van veilige landen, terwijl ze dat niet voor iedereen zijn. Zo staat Egypte om politieke redenen op de lijst, omdat Europa migratiedeals met Egypte heeft gesloten. Dit terwijl Nederland 46 procent van de asielaanvragen uit Egypte toewijst. Genoemde groepen lopen in ‘veilige’ landen als Marokko, Tunesië en Turkije een aantoonbaar risico. De Europese Asielprocedureverordening maakt het mogelijk om uitzonderingen te maken voor specifieke groepen. Wij vinden dat de Nederlandse overheid die ruimte moet gebruiken, op basis van betrouwbare landeninformatie en deskundigenrapporten.’