Op 1 oktober was het precies vijf jaar geleden dat in de Libische hoofdstad Tripoli duizenden migranten en vluchtelingen tijdens een grootschalige razzia uit hun woningen en onderkomens werden gehaald. Velen van hen belandden in de beruchte detentiecentra. Libië is voor velen nog altijd een plek van geweld, uitbuiting en detentie en Europa houdt dat systeem mede in stand, stellen getuigen en experts tijdens een herdenkingsbijeenkomst in Brussel.

In de vroege ochtend van 1 oktober 2021 omsingelden Libische veiligheidstroepen en aan het ministerie van Binnenlandse Zaken gelieerde milities de wijk Gargaresh, waar veel migranten en vluchtelingen uit Sub-Sahara-Afrika woonden. Gewapende mannen drongen woningen en tijdelijke onderkomens binnen, schoten met scherp, vernielden bezittingen en namen duizenden mensen mee. Volgens Amnesty International werden uiteindelijk meer dan 5.000 mannen, vrouwen en kinderen opgepakt.

Onder degenen die aan de razzia ontsnapten, was de Zuid-Soedanese vluchteling David Yambio. Hij rende voor zijn leven, halfnaakt omdat hij geen tijd had gehad om zich aan te kleden, vertelt hij aan de toehoorders op het evenement in Brussel. Velen werden opgepakt en sommigen overleefden de razzia niet. Samen met de mensen die waren ontsnapt, bewoog hij zich naar het kantoor van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Tripoli. Daar vroegen ze niet alleen om voedsel en andere hulp, maar vooral om bescherming en een veilige uitweg uit Libië. ‘Het was onze enige optie.’

Het werd het begin van de 100 Days Protest. Duizenden vluchtelingen en migranten verzamelden zich voor het UNHCR-kantoor en eisten evacuatie naar veilige landen, bescherming en een einde aan de detentie en het geweld. Uit die mobilisatie ontstond Refugees in Libya, dat in 2024 officieel werd geregistreerd als ngo om aandacht te vragen voor de situatie in de kampen.

Yambio is inmiddels algemeen directeur van de organisatie. In Espace Buen Vivir, de cultureel en maatschappelijk geëngageerde ontmoetingsplek in Brussel waar het evenement plaatsvindt, zit hij te midden van Julia Winkler van Sea-Watch en Iftach Cohen van advocatengroep Front-LEX, die Frontex aansprakelijk stelt voor het leed in de Libische kampen. Met z’n drieën weerspiegelen ze onbedoeld de verschillende stadia waarin vluchtelingen terecht komen tijdens hun zoektocht naar gerechtigheid.

Onderschepping op zee

Deze gerechtigheid is nog steeds ver te zoeken. Migranten en vluchtelingen die in Libië terechtkomen, verdwijnen in detentiecentra waar ze zonder proces en soms voor onbepaalde tijd worden vastgehouden. Er is sprake van overvolle cellen, een gebrek aan voedsel en medische zorg en van mishandeling, maar ook marteling, gedwongen arbeid en seksueel geweld. Sommige gevangenen verdwijnen spoorloos. Mensenrechtenorganisaties en de VN hebben de misstanden in de Libische detentiecentra herhaaldelijk gedocumenteerd.

Zwarte migranten en vluchtelingen zijn volgens getuigen extra kwetsbaar. ‘Als je zwart bent in Libië, zal niemand zich om je bekommeren en je in geen geval gaan helpen’, vertelt F.M., een vluchteling die momenteel vastzit in een van de kampen en liever anoniem blijft. In een videoboodschap aan de toehoorders vertelt hij dat hij meerdere keren probeerde Libië te ontvluchten, maar zonder succes. ‘Ik werd steeds weer onderschept op zee, door Frontex en de milities waarmee ze samenwerken.’

‘Als je zwart bent in Libië, zal niemand zich om je bekommeren´

Dat de kans groot is op zee te worden onderschept, kan Julia Winkler beamen. Ze werkt voor Sea-Watch, een organisatie die tot doel heeft om migranten op zee te redden en naar een veilige haven te brengen, maar hierin slagen ze nauwelijks. ‘Het is meestal een race tegen de speedboten van de Libische kustwacht.’

Winkler weet precies hoe het reilt en zeilt op de Middellandse Zee tussen Libië en Italië, waar jaarlijks tienduizenden migranten de oversteek wagen naar Europa, soms in rubberbootjes en met zwembandjes die een kind zou dragen in een peuterbadje, vertelt ze. Boven deze zee vliegen de drones van Europees grensbewaker Frontex. Deze drones detecteren de bootjes en sturen de coördinaten door naar de Libische kustwacht. Deze rukt uit om de migranten op te pikken en (terug) te brengen naar de Libische detentiecentra, waar ze worden vastgezet.

Op dezelfde Middellandse Zee varen ook de reddingsboten van Sea-Watch. ‘Als onze bemanning een boot met migranten aantreft, brengen we ze naar het Italiaanse eiland Lampedusa. Dit omdat sinds 2012 niet is toegestaan om een vluchteling naar een land te brengen waar hij of zij niet veilig is en in Libië is dat momenteel het geval.’

Toch stranden onderschepte migranten in de meeste gevallen in Libië en dit heeft alles te maken met Frontex, vertelt Winkler. ‘Frontex deelt de coördinaten van de gedetecteerde boot nu eenmaal eerder met de Libische kustwacht dan met ons.’ Dit is ook het geval als er sprake is van een boot in nood, gaat ze verder. ‘Het gebeurde bijvoorbeeld op 31 augustus dit jaar. Frontex stuurde een noodoproep uit over een boot die in gevaar verkeerde. Ons schip was klaar om te helpen en had de migranten kunnen redden. Maar Frontex gaf de coördinaten aan een Libische speedboot.’

Soms krijgt Sea-Watch de coördinaten ook, maar nooit op tijd. ‘De Libische kustwacht is met haar speedboten altijd sneller dan wij met onze boten. Het is steeds weer een race, die we altijd verliezen. De informatie vanuit de drones van Frontex is cruciaal, maar als we deze niet krijgen kunnen we in de meeste gevallen het schip niet vinden.’

Medeplichtigheid Frontex

Desondanks ziet menig Europeaan in Frontex een noodzakelijk kwaad, of helemaal geen kwaad. Het agentschap is immers ontstaan vanuit de gedachte dat migratie een gevaar vormt voor de Europese samenleving en dit gevaar moet worden bestreden. ‘Het lukt Frontex – en dan vooral directeur Hans Leijtens – keer op keer om zichzelf te presenteren als een instantie die levens wil redden’, zegt Cohen.

Maar het probleem zit niet alleen bij Frontex. Er is meer sprake van een gedeelde verantwoordelijkheden tussen Frontex, nationale grensautoriteiten, lidstaten en de Europese politiek, volgens de makers van het vierluik Poorten van Europa, dat sinds deze zomer te zien is op npo en waar ook Cohen en Yambio aan mee hebben gewerkt. In deze serie wordt duidelijk dat deze gedeelde verantwoordelijkheid is verzand in wegkijken; niemand voelt verantwoordelijk genoeg om te staan voor de mensenrechtenschendingen die plaatsvinden.

Toch zijn Cohen en Yambio enorm teleurgesteld in de productie. Zij vinden dat de verantwoordelijkheid van Frontex voor misstanden onvoldoende wordt blootgelegd. In een gezamenlijke kritiek omschrijven meerdere ngo’s de serie als een productie die Frontex zou ‘whitewashen’. Er zijn inmiddels meerdere rapporten verschenen over de medeplichtigheid van Frontex in mensenrechtenschendingen van vluchtelingen, maar de Europese Commissie houdt hen een hand boven het hoofd, vindt Cohen. Daarom heeft hij al zijn hoop gevestigd op de Europese rechtbank, waar hij inmiddels meerdere zaken heeft lopen tegen Frontex.

Begin dit jaar behaalde hij zijn eerste successen. In januari oordeelde het Europese Hof van Justitie dat Frontex verantwoordelijk gehouden kan worden voor mensenrechtenschendingen aan de Europese grens. ‘Dit betekent niet dat Frontex opeens anders te werk zal gaan, maar het moet zich nu verantwoorden. De rechtbank heeft het agentschap de instructie gegeven om vanaf nu transparant te zijn’, legde hij destijds uit.

Nog meer bevoegdheden

Ondertussen worden de bevoegdheden van Frontex juist verder uitgebreid. Op dezelfde dag als de persbijeenkomst werd tijdens de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken in Brussel besproken hoe deze uitbreiding eruit zou zien. Frontex zou een grotere rol krijgen bij grensbewaking, terugkeer, samenwerking met derde landen, informatie-uitwisseling en monitoring van migratieroutes.

Zo zou Frontex bijvoorbeeld een coördinerende rol kunnen krijgen in het overbrengen van vluchtelingen uit Nederland naar Rwanda, waarmee het een terugkeerovereenkomst voorbereidt, waarschuwde Europarlementariër Tineke Strik al. In Rwanda is nu al een centrum waar vluchtelingen die in Libië te maken krijgen met ernstige mensenrechtenschendingen worden ondergebracht.

‘Het is heel koloniaal gedacht dat een EU-agentschap mag beslissen wie waar naartoe mag in Afrika’

David vindt dit absurd. ‘Dit zijn de slachtoffers van hetzelfde Frontex. Als je dus genoeg gemarteld bent en bijna dood bent, dan word je uitgenodigd in Rwanda. Het is heel koloniaal gedacht dat een EU-agentschap mag beslissen wie waar naartoe mag in Afrika. Europese expats mogen gaan en staan in Afrika waar ze willen, maar wij hebben geen vrijheid van beweging in ons eigen continent.’

Lotgenoten

Frontex zegt grip te willen krijgen op migratie, maar volgens David werkt het samen met partijen die mensen er juist toe aanzetten om naar Europa te reizen. ‘De meeste migranten die in Libië aankomen hebben niet per se de intentie om naar Europa te reizen. Toen ik daar aankwam, was ik dat ook niet van plan. Maar de omstandigheden in de Libische detentiekampen dwongen me om na te denken over manieren om te ontsnappen.’

David zegt nog steeds te geloven in Europa, maar dan vooral in de burgers. ‘Niet in de politici.’ Dat er mensen om hem heen zijn die zich inzetten voor zijn lotgenoten, doet hem goed. Toch gelooft hij dat het vooral op zijn gemeenschap aankomt om verandering te brengen. ‘Wij zijn de mensen die dit hebben meegemaakt. Ik maak het nog steeds mee, door de pijnlijke herinneringen die me blijven achtervolgen en de nachtmerries.

‘Ik kan niet wegkijken van wat lotgenoten die er nu nog zitten doormaken. Ik ken deze mensen en hun verhalen. Ik moet het wel vertellen, het is mijn plicht. We zijn begonnen als een protestbeweging, maar onze eisen zijn niet veranderd. De situatie is alleen maar verergerd. Daarom vraag ik ook anderen niet weg te kijken en iets te doen.’

Lees ook:

Frontex is verantwoordelijk voor ’terugduwen’ van vluchteling Alaa, oordeelt het Europees Hof

Tineke Strik kritisch over uitzetdeals: ‘Rwanda is nog repressiever dan Oeganda’