Heino Falcke is niet alleen een vooraanstaand astrofysicus, maar ook een overtuigd christen. Zijn wetenschappelijk werk heeft zijn geloof alleen maar verdiept, vertelt hij in een interview naar aanleiding van zijn nieuwe boek.
De Duitse astrofysicus Heino Falcke, verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, werd wereldberoemd als een van de grondleggers van het project dat in 2019 de eerste afbeelding van een zwart gat opleverde. Onlangs verscheen zijn nieuwe boek Tussen oerknal en apocalyps, waarin hij de geschiedenis van het heelal, onze aarde en de mens in een breed perspectief plaatst. Wat leert die kosmische geschiedenis ons over onszelf, de toekomst van de aarde en de grenzen van kennis?
In 2019 werd de eerste foto van een zwart gat gepubliceerd. Wat betekende dat moment voor u?
‘Voor mij was dat bijzonder omdat we daarmee letterlijk een fundamentele grens van onze kennis zagen. Het zwarte gat bestond lange tijd vooral in natuurkundige theorieën, in sciencefictionfilms en -romans. Het had bijna iets mythischs. Met deze foto werd iets wat jarenlang alleen in theorie bestond, nu ineens werkelijkheid.’
Maar het gat zelf zag je niet, alleen het felle licht eromheen…
‘Correct. We zagen op deze foto de grens van wat waarneembaar is. Het licht rondom het zwarte gat wordt namelijk afgebogen door de enorme zwaartekracht van het zwarte gat. En juist in die donkere kern zit het geheim verborgen. Dat maakt die afbeelding zo fascinerend.’
U beschrijft in uw nieuwste boek de geschiedenis van het heelal, van de oerknal tot een mogelijke kosmische dood. Wat zegt die immense tijdschaal over de betekenis van een mensenleven?
‘Op die enorme schaal lijkt de mens misschien onbeduidend, want we zijn maar een klein onderdeel van een gigantische kosmos. Maar zonder druppels is er geen zee, en zonder individuele mensen is er geen geschiedenis. De mens is dus tegelijkertijd ongelooflijk belangrijk en ongelooflijk onbeduidend. Onze betekenis zit uiteindelijk niet in wat wij produceren of bereiken, maar in wie wij zijn. Ik geloof dat ieder mens van waarde is, ook als hij niet productief is.’
Hoe bedoelt u dat?
‘Dat mensen intrinsieke waarde hebben, is geen wetenschappelijk feit. Dat is een overtuiging, een geloof. Onze grondwetten en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens veronderstellen dat elk mens waardevol is, maar dat kun je niet uit natuurkundige wetten afleiden. En dat laat meteen ook een belangrijke grens van de wetenschap zien. Want de wetenschap kan veel verklaren, maar niet alles.’
Het heelal ontstond 13,8 miljard jaar geleden dankzij de oerknal. Denkt u dat we ooit zullen weten wat er vóór de oerknal was?
‘Ik vermoed dat we hier tegen een fundamentele grens aanlopen. In onze vergelijkingen verschijnt een singulariteit, een punt waarop onze huidige natuurkunde vastloopt. Zelfs als we ooit begrijpen wat er vóór de oerknal gebeurde, blijft de diepere vraag bestaan: waarom bestaat er überhaupt iets? Stel, er bestaat inderdaad een kwantumveld dat voortdurend nieuwe universa voortbrengt, wat de theoretici van het multiversum geloven. Maar dan heb je de vraag waar dat veld vandaan komt nog steeds niet beantwoord.’
‘Sommige modellen stellen zelfs dat tijd zelf pas met de oerknal ontstond. Maar hoe stel je je voor dat geen tijd ineens tijd wordt? Dat blijft een enorm raadsel.’
Wel heel interessant. Maar even fast forward naar het einde. Hoe ziet volgens de huidige natuurkunde het einde van het heelal eruit? Dooft alles langzaam uit? Of komt er een big crunch, een implosie, gevolgd door een nieuwe big bang?
‘De huidige modellen wijzen erop dat het heelal steeds sneller uitdijt door wat wij donkere energie noemen. Als dat proces doorgaat, wordt het universum uiteindelijk steeds kouder en leger, totdat alle sterren zijn uitgedoofd. Maar we weten niet zeker of dat ook werkelijk gebeurt. Misschien zitten er grenzen aan die uitdijing. Misschien bestaan er processen die we nog niet kennen.
‘De mens is tegelijkertijd ongelooflijk belangrijk en ongelooflijk onbeduidend’
Er zijn zelfs theorieën waarin het zogeheten Higgsveld ooit van toestand verandert, waardoor alle materie plotseling zou verdwijnen. Dan zijn we er, en dan zijn we er opeens niet meer. Dat is een theoretische mogelijkheid, geen voorspelling. Maar wat we in ieder geval wel weten, is dat niets in het huidige heelal eeuwig lijkt te zijn. Tegelijkertijd heeft de geschiedenis van de kosmos ons geleerd dat er steeds weer onverwachte ontwikkelingen plaatsvinden.’
Sommige natuurkundigen denken dat er naast ons heelal nog andere universa bestaan. Is dat serieuze wetenschap of toch vooral sciencefiction?
‘Aan de randen van de wetenschap moet je nieuwe ideeën koesteren. Het is goed dat mensen hierover nadenken. Maar ook als je een multiversum aanneemt, blijft de oorsprongsvraag bestaan, waar ik het eerder over had. Want waar komt dat multiversum vandaan? Je hebt het probleem dan eigenlijk alleen maar verplaatst.
Een multiversum vind ik niet vanzelfsprekender dan één heelal. Eén universum is natuurkundig al verbazingwekkend. Een oneindig aantal universa is niet automatisch waarschijnlijker.’

In uw boek laat u zien hoe afhankelijk ons bestaan is van allerlei toevalligheden, zoals het inslaan van de planeet Theia op de aarde, waardoor de maan kon ontstaan. Is de mens uiteindelijk een kosmisch ongelukje?
‘Zonder de maan zou onze planeet een onherbergzame, tollende wereld zijn geweest waar complex leven waarschijnlijk nooit had kunnen ontstaan. Maar ik zou de mensheid niet een kosmisch ongelukje noemen, eerder een kosmisch gelukje. We vormen een ongelooflijk klein onderdeel van het heelal, maar tegelijkertijd gebeurt er iets bijzonders: in ons mensen begrijpt de oerknal zichzelf. Want wij kunnen nadenken over het ontstaan van het heelal, over wat er na de oerknal gebeurde.
‘Dat de aarde ongeveer zesduizend jaar oud zou zijn, is in strijd met alles wat we weten’
De geschiedenis van het universum is geen rechte lijn geweest. Er waren botsingen, ook met kometen en asteroïden die voor massa-extincties zorgden, denk aan de dinosauriërs, en andere toevalligheden. Maar uit die gebeurtenissen ontstond steeds weer iets nieuws.
Wij dragen die hele geschiedenis met ons mee. Ook al ben je niet religieus, dan nog kun je erkennen dat de mens iets uitzonderlijks is. Voor zover wij weten, zijn wij het meest complexe wezen in het universum – tenminste in ons kleine deel van het universum.’
Hadden er, als de evolutie anders was verlopen, ook andere intelligente soorten kunnen ontstaan? Bijvoorbeeld intelligente insecten of reptielen?
‘Misschien wel, maar dat weten we niet. De geschiedenis, zoals die is verlopen, heeft in ieder geval geleid tot een vorm van complexiteit die echt opmerkelijk is. Want ons vermogen om het heelal te begrijpen gaat veel verder dan dat van andere dieren die we kennen.’
Hoe waarschijnlijk acht u buitenaards intelligent leven?
‘Ik sluit het zeker niet uit. De ontdekking van buitenaards intelligent leven zou groot nieuws zijn. Maar ik vermoed dat mensen er verrassend snel aan zouden wennen.
De moeilijkheid is dat er op het evolutiepad naar intelligent leven ontzettend veel kan misgaan. Misschien zijn wij daarom de enige intelligente wezens in het universum. Maar misschien ook niet. Ik verwacht niet dat complexe beschavingen ontstaan op iedere planeet waar in theorie leven mogelijk is.’
Kunnen we ooit sneller reizen dan het licht en andere beschavingen bezoeken? Ik denk aan de film Star Trek: First Contact?
‘Dat is erg lastig, vrees ik. De natuurwetten lijken daar duidelijke grenzen aan te stellen. In theorie bestaan er modellen waarin de ruimte zelf wordt vervormd of ‘opgevouwen’, maar daarvoor zou exotische materie nodig zijn waarvan we niet weten of die überhaupt bestaat. Sciencefiction blijft voorlopig vooral fictie, al blijft het natuurlijk een mooie droom.’
Helaas, helaas. Iets anders: u bent zowel een topwetenschapper als een gelovige, een christen. Wat heeft uw wetenschappelijke werk met uw geloof gedaan?
‘Ja, mijn geloof is hierdoor echt verdiept. Des te dieper ik de complexiteit van de wereld en het universum begrijp, des te groter mijn verwondering over dit alles wordt. Ik zie hoe abstracte natuurwetten uiteindelijk hebben geleid tot het ontstaan van leven, tot bewustzijn, tot zaken als liefde en schoonheid. Dit vervult mij met diep ontzag. En voor mij persoonlijk wijst het uiteindelijk naar het bestaan van een goede Schepper. Wetenschap maakt mijn geloof dus rijker. Sterker nog, ik zou iedere gelovige aanraden natuurkunde te studeren.’
Waar ligt volgens u de grens tussen wetenschap en geloof?
‘Er is geen harde grens. Wie het heelal volledig wil begrijpen, moet op een bepaald moment altijd aannames doen. De natuurwetenschap onderzoekt de fysische werkelijkheid. Maar vragen over betekenis, bewustzijn en zingeving vallen daar niet zonder meer onder.
‘Je kunt God niet begrijpen zonder ook de natuur te bestuderen’
Tegelijkertijd moet geloof rekening houden met wat de wetenschap ontdekt, vind ik. Je kunt God niet begrijpen zonder ook de natuur te bestuderen en je kunt God niet met natuurkunde alleen begrijpen. Een boek kun je natuurkundig analyseren op papier, inkt en chemische samenstelling. Maar daarmee begrijp je het verhaal nog niet. Zo is het ook met de werkelijkheid.’
Je hebt ook christenen die zeggen aan wetenschap te doen, maar geloven dat de aarde maar zesduizend jaar oud is, het zogenoemde jongeaardecreationisme. Hoe gaat u daarmee om?
‘Er bestaat geen christelijk brood, zeg ik weleens, maar wel een christelijke bakker. Als die christelijke bakker slecht brood bakt, ga ik naar de atheïstische bakker. Hetzelfde geldt voor wetenschap. Er bestaat geen christelijke wetenschap, maar er zijn wel wetenschappers die christelijk zijn. Goede wetenschap moet voor iedereen overtuigend zijn, ongeacht wat je levensovertuiging is.
Dat de aarde ongeveer zesduizend jaar oud zou zijn, is simpelweg in strijd met alles wat we weten. Over de ouderdom van de aarde en het heelal zijn de foutmarges tegenwoordig zeer klein. Als iemand mij vraagt hoe groot de kans is dat de aarde toch zesduizend jaar oud blijkt te zijn, dan zeg ik: nul procent.’
Bent u optimistisch of pessimistisch over de toekomst van de mensheid?
‘Optimistisch en pessimistisch. Om met het pessimisme te beginnen: ik denk namelijk niet dat we alle catastrofes zullen vermijden. Klimaatverandering vormt echt een grote uitdaging die we serieus moeten nemen. Maar tegelijkertijd hebben mensen zich altijd aangepast aan veranderende omstandigheden en ik geloof dat we dat weer gaan doen.
Wij mensen zijn de eerste diersoort die beseft dat we zelf invloed uitoefenen op het klimaat. Misschien zitten we nu nog in de kleuterschoolfase van de mensheid en leren we nu pas hoe we verantwoord met onze planeet moeten omgaan.
Ik geloof dat mensen uiteindelijk willen samenwerken met elkaar. De democratie staat tegenwoordig onder druk, maar is het beste politieke systeem, omdat het competitie én samenwerking tussen mensen op een verantwoorde manier stimuleert. Dat geeft mij hoop.’
Ten slotte, als u nog één vraag over het universum beantwoord zou willen zien, welke zou dat zijn?
‘Welnu, ik zou graag willen weten wat er gebeurt in het centrum van een zwart gat. Want daar botsen onze twee belangrijkste natuurkundige theorieën op elkaar, de relativiteitstheorie en de kwantummechanica. We weten dat ze allebei succesvol zijn in het verklaren van het universum, maar op dat punt spreken ze elkaar tegen. Dus als we dat raadsel oplossen, dan komen we waarschijnlijk ook dichter bij een antwoord op de vraag hoe het heelal zelf is ontstaan.’
Heino Falcke, Tussen oerknal en apocalyps, Prometheus, 464 blz., € 35,00
Nu u hier toch bent...
Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.
Vertel mij meer!

