Museum Maluku geeft met de privéfoto’s van Molukse Nederlanders een veelzijdig beeld van de geschiedenis.

In het Museum Maluku in Den Haag hangt sinds kort een hele expositieruimte vol foto’s die tot voor kort niemand ooit had gezien. Bezoekers schreven er met stift hun herinneringen bij. Namen, plekken, anekdotes, soms maar één woord. ‘De opening van onze fototentoonstelling op 20 maart was een groot succes’, vertelt directeur Henry Timisela. ‘Die lege wanden zijn nu gevuld. Mensen voelen zich vrij om hun verhaal achter te laten. Dat is precies wat we willen.’

De foto’s komen uit koffers, dozen en zelfs oude Albert Heijn-tassen die Molukse families jarenlang bewaarden. Sommige negatieven lagen twaalf jaar in containers, nadat het museum ooit moest verhuizen. ‘Toen ik directeur werd, was het een enorme puzzel om alles weer bij elkaar te krijgen’, zegt Timisela. ‘We zijn nu bezig met uitpakken, registreren, titels beschrijven. En dankzij een samenwerking met de KB Nationale Bibliotheek kunnen we veel foto’s eindelijk digitaliseren.’

Het resultaat is een collectie die blijft groeien: beelden uit Indonesië, maar vooral foto’s vanaf 1951, toen de eerste Molukse KNIL-militairen en hun families naar Nederland kwamen. Niet alleen persoonlijke foto’s, maar ook beelden van kerkopeningen, buurtfeesten, demonstraties en bruiloften. ‘We willen met deze tentoonstelling iets teruggeven aan de gemeenschap’, zegt Timisela. ‘Dankzij bezoekers weten we nu van veel foto’s welke mensen erop staan. Dat helpt ons enorm. En bovendien betrekt het de Molukse gemeenschap actief bij het museum.’

Hutkoffers

Het Museum Maluku ontstond in de jaren tachtig, als onderdeel van het minderhedenbeleid dat volgde op de beruchte Molukse treinkapingen. Er kwam ook een banenplan voor werkloze Molukse jongeren. ‘Mensen brachten hutkoffers mee waarmee hun ouders naar Nederland kwamen’, vertelt Timisela. ‘Met KNIL-uniformen, foto’s en andere documenten. Dat materiaal vormt nu de kern van onze collectie.’

Maar de geschiedenis van de Molukse gemeenschap in Nederland is breder dan de bekende hoofdstukken: de aankomst in 1951, het verblijf in Westerbork, beter bekend als Schattenberg, en andere voormalige concentratiekampen, de treinkapingen en de strijd voor een onafhankelijke Republiek Zuid-Molukken, de RMS. Timisela benadrukt dat vooral de ‘anderhalve generatie’ — kinderen die in 1951 arriveerden en nu tachtig of negentig zijn — te weinig aandacht krijgt. ‘Hun verhaal is ondergesneeuwd. Eerst was er aandacht voor de KNIL-generatie en voor de tweede generatie, waarvan sommigen radicaliseerden in de jaren zeventig. Maar de generatie die in de jaren zestig volwassen werd en ging studeren, is bijna vergeten. Dat is niet goed, omdat we een compleet verhaal willen brengen.’

Van Molukse wijken naar een verspreide gemeenschap

Ooit waren veel Molukse wijken exclusief voor Molukse gezinnen, op basis van afspraken met Nederlandse gemeenten. ‘Dat is nu niet meer van deze tijd, vinden veel gemeenten. Maar die afspraken zijn destijds wel gemaakt.’ Plaatsen als Bovensmilde, Hoogkerk (gemeente Groningen, red.) en Capelle aan den IJssel waren decennialang herkenbare Molukse enclaves.

Tegenwoordig woont de derde generatie overal: in Almere, Rotterdam, Groningen enzovoort. Toch keren sommige jongeren terug naar de oude Molukse wijken. ‘Mensen zoeken naar een gevoel dat ergens anders niet te vinden is’, zegt Timisela. ‘Het heeft te maken met identiteit.’

‘Molukse jongeren in Nederland  komen via social media nu veel gemakkelijker in contact met hun leeftijdsgenoten op de Molukken’

Hoewel de meeste Molukkers protestants-christelijk zijn, bestaat er ook een kleine Molukse moslimgemeenschap. ‘Die mensen waren zelfs de eerste moslimgemeenschap in Nederland na de Tweede Wereldoorlog’, vertelt Timisela. ‘De eerste moskee met een minaret in Nederland stond in Friesland en was Moluks.’

In 2000 leidde een bloedig religieus conflict tussen christenen en moslims op de Molukken tot spanningen, maar in Nederland bleef de gemeenschap opvallend eensgezind. ‘Hier zeiden de christelijke en islamitische Molukkers: “Wij zijn Moluks, punt.” Op de Molukken zelf proberen ze de wonden te helen. Christenen en moslims helpen elkaar bij de bouw van een moskee of een kerk.’

‘Ik ben geen Indonesiër, ik ben Moluks’

De steun voor de RMS, de Republiek der Zuid-Molukken, is de afgelopen jaren afgenomen, zegt Timisela. ‘Van oorsprong ging het om het ideaal van een onafhankelijke Republiek Zuid-Molukken, los van Indonesië. Nu is de RMS vooral een identiteitssymbool geworden. Mensen zeggen: “Ik ben geen Indonesiër, ik ben Moluks.”’

Voor de oudere generaties blijft de RMS een emotioneel anker, een herinnering aan hun ouders die hun idealen meenamen naar Nederland. Maar onder jongere generaties verschuift de aandacht. ‘Veel jongeren zetten zich nu in voor mensenrechten op de Molukken. Ze verzetten zich tegen massale ontbossing op de eilanden en tegen de armoede en ongelijkheid. Ze zijn betrokken, maar niet per se via de RMS. Interessant is ook dat Molukse jongeren in Nederland via social media nu veel gemakkelijker in contact komen met hun leeftijdsgenoten op de Molukken.’

Het verhaal van binnenuit

Wat Timisela het belangrijkst vindt, is dat het museum een plek is waar Molukkers zelf hun geschiedenis vertellen. Niet van bovenaf, niet door buitenstaanders, maar door de gemeenschap. ‘We zijn een gemeenschapsmuseum’, zegt hij. ‘Het verhaal moet van binnenuit komen. In onze eigen woorden.’

De foto’s aan de wand, ooit verstopt in koffers en containers, vormen nu een levend archief. Een gedeeld geheugen dat zich blijft uitbreiden, elke keer dat iemand een naam herkent, een herinnering opschrijft of een vergeten negatief inlevert.

‘Het is onze geschiedenis’, zegt Timisela. ‘En die vertellen we samen.’