Bij The Black Archives, een archief voor zwart erfgoed, ging het vorige week over het communisme. Dat blijkt vooral een witte aangelegenheid. ‘Leuk en aardig, zo’n klassenstrijd, maar er moet ook aandacht zijn voor het lot van zwarte arbeiders.’

‘Online gaat het al maanden over klassenstrijd, antiracisme en intersectionaliteit. Wie die discussies een beetje heeft gevolgd, weet hoe snel nuance sneuvelt tussen quote tweets en comment sections. Daarom halen we het gesprek offline, naar een ruimte waar we elkaar recht in de ogen kunnen kijken. Kan een beweging tegen racisme bestaan zonder het over geld, werk en macht te hebben? En hoe zorgen we ervoor dat die vragen ons als zwarte community verbinden in plaats van uit elkaar trekken?’, staat in de uitnodiging voor het evenement, waarvoor de geïnteresseerden 10 euro moeten betalen. Maar er kan ook een solidariteitsticket bemachtigd worden van ongeveer 18 euro, zodat anderen die krap bij kas zitten gratis naar binnen kunnen. De verslaggever koopt een regulier ticket, maar is wel gecharmeerd van het idee van solidariteitstickets.

Kan een beweging tegen racisme bestaan zonder het over geld, werk en macht te hebben?

Bij binnenkomst in The Black Archives is het haast onmogelijk om stilletjes op een stoeltje te wachten tot de avond begint. De hele zaal is, net als de rest van het gebouw, gevuld met posters, schilderijen, tentoongestelde oude boeken en informatie over de geschiedenis van het pand en de activisten die ervoor hebben gestreden en er hebben rondgelopen.

‘We zitten in een black-owned space, bij het Suriname Museum, niet bij TikTok of Insta’, zegt Esajas tijdens de introductie. Hij is druk bezig met achtergrondmuziek en maakt alvast een filmpje voor de socials. Het valt meteen op dat dit geen standaardzaal is met vooral witte mensen in het publiek: zwarte mensen en mensen van kleur zijn in de meerderheid. Ongeveer de helft van hen is voor het eerst bij The Black Archives. Esajas herhaalt nogmaals wat de bedoeling van de avond is: de dialoog weer offline voeren, omdat de ‘fittie’ van afgelopen zomer hem aan het denken heeft gezet over ‘wit paternalisme’ in de klassenstrijd en dat zwarte historische perspectieven daarin ontbraken. Hij hoopt op een ‘constructieve sessie’, gebaseerd op inhoud en ‘reflectie als basis voor conversatie’. Geen debat, maar een dialoog waarin mensen vanuit hun eigen ervaringen spreken.

Wie is communist?

Eerst nog een vraag aan de zaal. Wie zou zichzelf communist noemen? Een paar handen gaan omhoog. Bij de vraag wie zichzelf marxist noemt, gaan er al meer handen omhoog. ‘Ik zou toch voor socialist gaan’, zegt een jongeman.

Esajas vertelt vervolgens over zijn eigen geschiedenis en over het feit dat zijn familie altijd tot de arbeidersklasse heeft behoord. Zo hielden familieleden in Suriname zich bijvoorbeeld bezig met het melken van koeien. Zijn ervaringen in Nederland, waar hij vaak de enige zwarte student was, hebben hem mede ertoe aangezet om samen met de gebroeders Heilbron (van wie de vader, Waldo Heilbron, zijn eigen archief ter beschikking stelde) een zwart archief op te richten.

‘Hoe kan het dat de zogenaamde neutrale, objectieve geschiedschrijving de zwarte gemeenschappen volledig over het hoofd heeft gezien en dat daarover niets in het curriculum te vinden was?’, vraagt Esajas zich af. Hij beantwoordt zijn eigen vraag: ‘Door machthebbers werd onze geschiedenis en onze ervaring onder het tapijt geveegd.’

Otto en Hermina Huiswoud

Voor de discussie over klassenstrijd en antiracisme neemt Esajas de zaal mee naar het verhaal van Otto en Hermina Huiswoud. ‘Beiden werden geboren na de afschaffing van de slavernij, maar ontwikkelden zich tot activisten omdat kolonialisme, imperialisme en racisme nog lang niet waren afgeschaft.’

De twee vertrokken vanuit Suriname naar New York en stonden daar aan de basis van de oprichting van de communistische partij in de jaren twintig van de vorige eeuw. Volgens Otto en Hermina moest de antikoloniale strijd samengaan met de communistische beweging. Door deel te nemen aan de wereldrevolutie zouden Surinamers ook hun Hollandse onderdrukkers ten val kunnen brengen.

‘Leuk en aardig, zo’n klassenstrijd, maar er moet ook aandacht zijn voor het lot van zwarte arbeiders’, vat Esajas de positie van veel zwarte communisten samen. Deze kwesties werden onder andere behandeld in het communistische tijdschrift The Negro Worker, waarin de lotgevallen van zwarte mensen in Amerika ook werden gezien als een vorm van intern kolonialisme.

‘Al ver voordat de term intersectionaliteit werd gemunt, ging het bij zwarte arbeiders al hierover. Vooral zwarte vrouwen werden driedubbel onderdrukt, omdat ze arbeider, zwart en vrouw waren.’

Esajas merkt op dat er tegelijkertijd ook een andere, zwart-nationalistische beweging in Amerika ontstond, die van Marcus Garvey, gebouwd rond het idee van self-reliance, zelfredzaamheid. Vanuit de zaal klinkt meteen een kritische stem over de beweging van Garvey, omdat hij het zionisme binnen de Joodse gemeenschap als voorbeeld zag. Esajas beaamt die kritiek, maar vult aan dat Garvey een tegenbeweging vormde voor veel zwarte mensen die het racisme hadden geïnternaliseerd. Hij wilde dat zwarte mensen ook trots op zichzelf konden zijn.

Moeten mensen eerst armer worden voordat ze zo ontevreden raken dat ze bereid zijn in opstand te komen?’

De discussie tussen Garvey en Huiswoud zou dus kunnen worden beschouwd als het eerste zwarte voorbeeld van de discussie over klasse en kleur. ‘Deze verhalen hebben we dus nooit op school geleerd, en ik leer er zelf nog steeds van. De spanning tussen klasse en kleur bestaat al meer dan honderd jaar’, aldus Esajas. Hij voegt eraan toe dat de geschiedenis veel dynamischer is dan de rechtlijnigheid die we vaak tegenkomen. ‘Veel zwarte mensen waren niet voor de volle honderd procent communist of nationalist, maar zaten er vaak tussenin.’

De FBI, de binnenlandse veiligheidsdienst van de Verenigde Staten, volgde de zwarte activisten wel op de voet. ‘Black and red’ werd gezien als ‘double trouble’, aldus Esajas.

Na de historische introductie van Esajas is het tijd voor de zaal om zich in het gesprek te mengen. Verschillende vragen worden gesteld, waaronder een vraag van de Kanttekening over de grote vermogensongelijkheid tussen witte (ongeveer 230.000 euro) en zwarte Nederlanders (4.500 euro). Volgens Esajas is dat ook een gevolg van de koloniale erfenis. Moet de zwarte gemeenschap eerst stijgen op de sociale ladder voordat er een socialistische revolutie uitbreekt? Of moeten mensen eerst armer worden voordat ze zo ontevreden raken dat ze bereid zijn in opstand te komen? Met onder andere deze vragen gaat de zaal in kleine groepjes uiteen om het gesprek in een kleinere setting voort te zetten.

Strijd met Left Laser

Bij terugkomst in de plenaire zaal, tijdens de laatste ronde, komt ook de strijd met het communistische mediaplatform Left Laser aan de orde. De antropoloog Sinan Cankaya, die eveneens door Left Laser werd bekritiseerd, spreekt van een ‘herhaling van zetten’. ‘Ik moet erg veel denken aan de SP, waar antiracisme voor veel jongeren van kleur onmogelijk werd gemaakt, omdat dat zou afleiden’, aldus Cankaya. Hij ontkomt er niet aan te concluderen dat de linkse politiek een racismeprobleem heeft. ‘Er worden tegenstellingen gesuggereerd, waardoor het idee ontstaat dat je racismeprobleem eigenlijk secundair is. Klasse eerst, terwijl klasse op zichzelf geen lege huls is, maar doordrenkt is van ongelijkheid op basis van ras en gender.’

‘We moeten ook begrijpelijk zijn’

Een vrouw van kleur die in het onderwijs werkt, vindt de discussie in deze zaal boeiend. Hier worden precies de zaken besproken waar zij op haar werk tegenaan loopt. ‘Maar hoe krijgen we mensen naar deze plek?’, vraagt ze zich af.

Een jongeman van kleur, die zichzelf als ‘blue collar worker’, een arbeider, introduceert en zegt overal in het land te werken, vindt de discussie in deze zaal te intellectueel. Volgens hem krijg je daardoor veel mensen niet mee. ‘We moeten ook begrijpelijk zijn voor mensen die hierin niet meekomen, want op de arbeidsmarkt speelt een enorme verdeel-en-heerspolitiek. Er werken veel buitenlandse werknemers die in aparte groepjes opereren. Waarom is er geen FNV voor buitenlandse arbeiders, die vaker worden benadeeld?

Hij maakt zich zorgen over het feit dat het rechtspopulisme sterk leeft onder witte arbeiders.

Racistische bullshit

Intussen is ook Jerry Luther Afriyie de ruimte binnengeslopen. Niet veel later mengt hij zich in de discussie. ‘Welke keuze er ook gemaakt gaat worden, investeren is belangrijk. Er zijn geen ad-hocoplossingen of quick wins’, zegt hij. Maar hij voegt eraan toe: ‘Je kunt geen bondgenoot zijn op je eigen voorwaarden. ‘Doe met ons mee en accepteer mijn racistische bullshit? Nee, dat gaan we niet accepteren. Voor mij is een beetje woke zijn noodzakelijk. Zeventig procent woke is ook voldoende.’

De verslaggever wil van Afriyie en de zaal in het algemeen weten of er ook bereidheid is om te investeren in een dialoog met Left Laser, dat aanstaande woensdag in Rotterdam zijn eerste live-evenement houdt. Afriyie lijkt geen toenadering te willen zoeken. Ook in de zaal hebben sommigen hun buik vol van ‘wit paternalisme’. Toch lijkt een enkeling wel bereid om naar Rotterdam te gaan. ‘Left Laser had eigenlijk vandaag hier moeten zijn en naar ons moeten luisteren’, zegt de vrouw uit het onderwijs bij de uitgang. De Kanttekening is er in ieder geval woensdag bij in cultuurhuis Arminius, ook om af te tasten of er ruimte is voor antiracisme en investering in de klassenstrijd van zwarte Nederlanders en Nederlanders van kleur.