Een mensenleven is niet in geld uit te drukken, meent acteur Fjodor Jozefzoon. Hij is een van de hoofdrolspelers in het toneelstuk Medicijn van Firma Mes, over de farmaceutische industrie. Als het aan hem ligt, zouden levensreddende medicijnen voor iedereen gratis moeten zijn. 

Voor aandeelhouders van internationale farmaceutische bedrijven is het simpel: hoe kunnen winstmarges nog verder worden geoptimaliseerd? Dat achter tabellen, onderzoeken, prijsbepalingen en marketingstrategieën zieke mensen schuilgaan die vechten voor hun leven, lijkt van ondergeschikt belang. Want zodra er een nieuw medicijn op de markt verschijnt waar mensen mogelijk van kunnen genezen, rijst al snel de vraag: welk prijskaartje hangen we eraan?

Theatergezelschap Firma Mes ontwikkelde samen met schrijver Maurits de Bruijn de aangrijpende voorstelling Medicijn. Het stuk is grotendeels gebaseerd op interviews met artsen en patiënten en op onderzoek naar farmaceutische conglomeraten. ‘Eigenlijk zou je de ontwikkeling van medicijnen los moeten koppelen van het kapitale systeem’, luidt een voorlopige slotconclusie.

Een van de hoofdrolspelers in Medicijn, naast vaste acteurs van Firma Mes Daan van Dijsseldonk en Lindertje Mans, is de uit Amsterdam afkomstige Surinaams-Nederlandse acteur Fjodor Jozefzoon (spreek uit als Fi-jo-dor). In 2024 werd hij genomineerd voor een Theo d’Or voor zijn rol in Brown Sugar Baby van Het Nationale Theater. Een andere acteur ging er uiteindelijk met het beeldje vandoor.

‘Maakt dat wat uit?’ vraagt hij. ‘Zo’n nominatie is een gigantische impuls voor je carrière’, aldus Jozefzoon. ‘Het zijn de Oscars onder de toneelprijzen!’ Voor aanvang van de voorstelling geeft de acteur een interview over zijn rol in Medicijn. Jozefzoon kruipt in de huid van dragqueen Britney Houston en moet daarvoor minimaal een uur voor de voorstelling in de make-up. Hij wordt begeleid door drag- en make-upartiest Roseè Sheneè Plastique. ‘Ik ben zijn dragmoeder, haha’, zegt Roseè.

Diagnose hepatitis C

Zijn rol als dragqueen blijkt in meerdere opzichten leerzaam voor Jozefzoon. ‘Sommige dingen wist ik al. Zoals dat drag meer is dan een pruik opzetten of een jurk aantrekken. Het is een manier van leven. Een attitude. Drag heeft een ontstaansgeschiedenis in het theater en groeide uit tot een vorm van zelfexpressie. Het is kunst, met fenomenale zang-, dans- en comedyoptredens.’

Daarnaast leert hij dat het aantrekken van een panty met nepnagels schier onmogelijk is, en ervaart hij meer van dit soort ongemakken waarmee onder anderen drags en vrouwen worden geconfronteerd. Zoals ’s nachts toch maar een taxi bestellen in plaats van alleen naar huis fietsen.

‘Wat blijft er over van wie je bent, wanneer je lichaam je in de steek laat?’

In de meeslepende en actuele voorstelling over de farmaceutische wereld speelt Jozefzoon de homoseksuele Jeffrey, alias dragqueen Britney Houston, die in 1999 de diagnose hepatitis C krijgt. In die tijd was dit nog een ongeneeslijke ziekte. Jeffreys ziekteverloop loopt synchroon met de ontwikkeling van een revolutionair geneesmiddel en zijn liefdesrelatie met Max.

De fatale diagnose zet de verhoudingen tussen Jeffrey en Max op scherp. ‘Wat blijft er over van wie je bent, wanneer je lichaam je in de steek laat?’ vraagt het personage Jeffrey zich tegen het einde van het toneelstuk af.

Wanneer het medicijn in 2014 eindelijk op de markt verschijnt, barst een maatschappelijk debat los. Hoe duur mag een levensreddend medicijn zijn? Uit onderzoek ontdekte Firma Mes hoe het farmaceutische bedrijf tot een verkoopprijs van 84.000 dollar per behandeling kwam. Voor velen onbetaalbaar, met als gevolg dat de discussie over betaalbare zorg oplaaide — een discussie die tot op de dag van vandaag voortduurt.

Wat kunnen we doen om de toegang tot zorg, ook voor de meest kwetsbaren in onze samenleving, te verbeteren? Het antwoord is minstens zo complex als de oplossing. Of is het inderdaad een oplossing om de ontwikkeling van medicijnen los te koppelen van het kapitale systeem?

Twaalf kinderen

Jozefzoon heeft er zo zijn eigen ideeën over. Hij groeide op in de Amsterdamse Bijlmer als jongste uit een gezin van twaalf kinderen. ‘Dat is behoorlijk ingewikkeld’, zegt hij met een onbetaalbare lach vanonder zijn nepwimpers. Zijn Surinaams-Nederlandse afkomst heeft hem gevormd. ‘In onze community kijken we naar elkaar om. Iedereen kan altijd mee-eten, want er is meer dan genoeg voor iedereen. Mijn ouders staan voor je klaar, zelfs als je midden in de nacht aanklopt. We laten niemand op straat staan.’

‘Iedereen kan altijd mee-eten’

‘Vroeger kwamen er geregeld mensen voor langere tijd bij ons wonen. In het begin vonden we dat prima, maar op een gegeven moment wilden we weer onze plek terug. Ons thuis.’ Al op jonge leeftijd wist Jozefzoon dat hij op de bühne wilde staan. Hij wilde dansen en zingen, maar zijn moeder zag liever dat hij ging voetballen.

Uiteindelijk won de creativiteit het van de sportiviteit, al gaat de acteur nog altijd graag naar de sportschool. Destijds meldde hij zich aan bij de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie. Tot zijn grote geluk werd hij aangenomen, maar de eindstreep haalde hij niet. Als aanstormend acteertalent kon hij zich daar niet optimaal ontwikkelen.

Jozefzoon vond zijn eigen weg en schitterde al snel op de planken in spraakmakende rollen. ‘Ik vind het fijn als er nog iets te winnen valt in een toneelstuk’, stelt hij. ‘Of het nu gaat over mijn Surinaams-Nederlandse achtergrond, de queer community of de onderhuidse opkomst van racisme. Als artiest kun je hopelijk verandering teweegbrengen.’

Zijn agent raadde hem aan auditie te doen bij Firma Mes voor Medicijn. ‘Ik kende het gezelschap niet en wist ook niet welke rol ik zou spelen. Maar de manier van werken en de maatschappelijke thema’s spraken me direct aan. Vooral de vraag “Wat is een mensenleven waard?” die Firma Mes zo pijnlijk afstandelijk benadert.’

‘Mijn vader en moeder krijgen meerdere keren per week nierdialyse’

Jozefzoon deed auditie en kreeg de rol van Jeffrey, die wordt gediagnosticeerd met hepatitis C: een ziekte die ooit levensbedreigend was, maar waar je tegenwoordig volledig van kunt genezen. Het thema raakt hem ook persoonlijk. Beide ouders van Jozefzoon kampen met nierfalen. ‘Mijn vader en moeder krijgen meerdere keren per week nierdialyse. Dat gaat op zich goed, ze doen dat thuis en moeten soms naar het ziekenhuis. Hoe fantastisch zou het zijn als er een effectief medicijn voor zou bestaan?’

Waarde van een mensenleven

Wat is een mensenleven waard? Die vraag stelt Firma Mes in Medicijn. Vraag je het aan AI, dan luidt het antwoord dat de waarde van een mensenleven niet in één geldbedrag is uit te drukken en sterk afhankelijk is van de context. Economen gebruiken richtlijnen, zoals de norm van 80.000 euro per gewonnen gezond levensjaar (QALY), voor beleidsbeslissingen en kosteneffectiviteitsanalyses. Er bestaat echter geen algemeen akkoord. Dergelijke berekeningen zijn controversieel, omdat ze ethische en emotionele overwegingen negeren en voorbijgaan aan mondiale verschillen.

‘Als ik antwoord moet geven op de vraag wat een mensenleven waard is,’ zegt Jozefzoon, ‘dan is mijn antwoord: onbetaalbaar. Het is niet in geld uit te drukken. Ik heb een groot sociaal hart. Wat mij betreft worden medicijnen gratis, net als het openbaar vervoer. Ik vind het ook geweldig dat op veel plekken gratis tampons en maandverband verkrijgbaar zijn. Van mij mag de ontwikkeling van medicijnen worden losgekoppeld van het kapitale systeem.’

Of dat ooit gaat gebeuren, betwijfelt de acteur. En de vraag is of farmaceutische bedrijven dan nog een prikkel hebben om nieuwe geneesmiddelen te ontwikkelen. Wanneer Roseè Sheneè Plastique de laatste hand legt aan de make-up en de pruik is opgezet, moet Jozefzoon gapen. ‘Ik heb geen slaap hoor. Dat zijn de spanningen’, zegt hij lachend, terwijl hij opspringt. Over een klein kwartier is het showtime.

Momenteel toert Firma Mes met Medicijn door Nederland. Na enkele voorstellingen is er een nagesprek met een deskundige, onder wie apotheker Paul Lebbink. Meer informatie is te vinden op firmames.nl.