Locatie: het auditorium van de Vrije Universiteit te Amsterdam. Aanleiding: het dertigjarig jubileum van NOA, een stichting die testinstrumenten ontwikkelt die personen met verschillende culturele achtergronden een eerlijke kans geven tijdens hun sollicitatie. Onderwerp: assessment, AI en diversiteit. Of in de woorden van de organisator: hoe we ook in de toekomst kunnen blijven bijdragen aan eerlijke toegang tot onderwijs en arbeidsmarkt. Publiek: ongeveer 250 mensen.

In de zaal tel ik slechts enkele personen van kleur. En geen vrouw met een hoofddoek. Gelukkig was daar wel Özcan Akyol als dagvoorzitter. Eus onthield zich van enige introductie. Hij meldde niets over zijn betrokkenheid bij dit thema – zijn desinteresse droop ervan af. Waarom Eus als dagvoorzitter? Vermoedelijk vanwege de face validity, zoals dat in de wereld van psychologisch testen heet. Waar vind je anders iemand van Turkse afkomst?

Niet alleen de stichting NOA maar de hele testbranche is tamelijk mono-cultureel westers. Zelf werkte ik tussen 1992 en 2013 als assessmentpsycholoog bij verschillende organisaties. Collega’s met een biculturele achtergrond waren in deze branche een zeldzaamheid, behalve dan bij de schoonmaak en huishoudelijke dienst.

Nog altijd stikken tests van cultureel gekleurde vragen

Assessment is het containerbegrip voor psychologisch onderzoek, persoonlijkheidsvragenlijsten, IQ-tests, gedragsgerichte interviews, rollenspelen en simulatiegames. Als je solliciteert voor een baan of een opleiding, is de kans groot dat het op je pad komt. Sinds een tijdje kun je veel onderdelen gewoon thuis doen. Je logt in en werkt een programma af. Zelfs het interview en de rollenspelen kunnen digitaal. Nou ja, nog even dan. Een van de sprekers baarde opzien met een video waarin hij toonde hoe een kandidaat tests en zelfs het interview door een AI-bot (een avatar van zichzelf) liet uitvoeren. Je avatar is sterk in alle assessmentonderdelen, het enige risico is dat je uitslag ‘verdacht goed’ uitpakt. Daarom moeten kandidaten straks toch weer afreizen naar een gecontroleerde locatie om daar tests te doen en – op afstand – te worden geïnterviewd. Lang leve de techniek.

Nu de prangende vraag: wat is er na dertig jaar cultuurvrij testen bereikt in Nederland? Hoe zit het met gelijke kansen op tests en assessment? Nog altijd stikken tests van cultureel gekleurde vragen. Vermengd met kennis van woorden, culturele gebruiken (zoals wintersport, Mattheüs Passion) of impliciete afspraken hoe de wereld werkt in een bepaalde cultuur. Neem een analogieopgave als ‘Hand verhoudt zich tot handschoen zoals voet zich verhoudt tot …?’ dat lijkt eerlijk en simpel (sok of schoen). Maar in sommige culturen denken mensen eerder aan de pantoffel.

In ‘mijn jaren’ als assessmentpsycholoog kwamen niet-westerse Nederlanders vaak slechter uit de test. Is dat selectie of discriminatie? Daar kwam de wereld van assessmentpsychologen niet uit. Uit die impasse ontstond jaren geleden het jubilerende instituut.

Cultuurvrij testen: de stand van zaken anno 2026? VU-Professor Marise Born, die aan het eind van dit symposium haar afscheidsrede hield, benadrukt dat hernieuwde aandacht belangrijk is voor de eerlijkheid van assessment. Beter gebruik van psychologische meetinstrumenten kan de gelijkheid en de integratie van mensen met een migratieachtergrond stimuleren. Klinkt hoopvol maar ook een beetje vaag.

Het is niet bepaald walk the talk als het meest gespecialiseerde multiculturele testinstituut op zijn dertigjarig jubileum amper iemand met een kleurtje de zaal in krijgt. Dat mensen op het podium als bedankje een fles wijn krijgen, getuigt evenmin van culturele sensitiviteit. Aan het gebrek aan representativiteit namen weinigen aanstoot. Ik bracht het ter sprake tijdens de borrel in de foyer van de VU-aula. Olijke verbazing was mijn deel. Haha, nou je het zegt. Alsof ik een grapje maakte, maar een grap zou ik het niet willen noemen – en zeker geen leuke.