Afgelopen weekend ging op TikTok het verhaal rond dat Epstein baby’s at. Naar verluidt zouden ze naar cream cheese smaken. Vooral jongeren, maar ook sommige volwassenen geloofden het. Het broodje-aapverhaal werd door algoritmes flink opgepookt.

Pulpmedia zijn op de tablet en de smartphone al lang in de meerderheid. Influencers en AI-gedreven redacties trekken vaak meer aandacht dan de serieuze journalistiek. Maar dat wist je vast al.

Net als dit: volgens sommige veiligheidsexperts en analisten staan we op de drempel van een Derde Wereldoorlog. Voor het eerst sinds de jaren dertig van de vorige eeuw komen fascisten in Europa weer serieus aan de macht. Die twee dingen samen – minder journalistiek, meer fascisme – vormen een levensgevaarlijke combinatie.

Serieuze media en kwaliteitsjournalistiek zijn namelijk een cruciaal wapenschild tegen het fascismemonster. Een van de eerste dingen die despoten als Poetin, Trump en Xi Jinping doen, is de vrije pers een kopje kleiner maken. Ze weten wie hun gevaarlijkste binnenlandse vijand is. Niet voor niets zijn vrijwel alle kritische Russische journalisten op de vlucht gejaagd naar het buitenland, zetten Bezos en Musk in de Verenigde Staten grote mediabedrijven naar hun hand, en sluit China de kritische mediamagnaat Jimmy Lai uit Hong Kong twintig jaar op.

Je kunt stellen dat fascisten en populisten in ons land een handje geholpen zijn doordat de kwaliteitsmedia al vanzelf zijn uitgekleed. Teruglopende advertentie-inkomsten en te weinig abonnees bleken net zo effectief als een dictator. Dagbladen krompen de afgelopen jaren hun redacties in, bekende opinietijdschriften werden eenmanszaken. Serieuze lokale kranten bestaan amper nog. De Nederlandse publieke televisiezenders zijn gevestigd in steeds krappere omroephuizen.

Fascisme wordt geleid door grote schurken, maar uitgevoerd door kleine gekken

Waar zijn straks die krachtige, onafhankelijke kwaliteitsmedia als we ze keihard nodig hebben? Bijvoorbeeld om feilloos alle feiten boven water te krijgen over schimmige politieke en zakelijke populisten? Waar zijn die lokale krantjes die precies weten welke randfiguren ineens op de plaatselijke kieslijst staan? Het is huiveringwekkend dat we bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart kunnen stemmen op personen die antisemitische, racistische en xenofobe uitlatingen op hun naam hebben staan.

Fascisme wordt geleid door grote schurken – maar uitgevoerd door kleine gekken. Doodgewone mensen die de afgelopen halve eeuw onopvallend door onze samenleving stapten, hooguit herkenbaar als ze de beest uithingen als hooligan of tegen de lamp liepen in de misdaad. Nu kruipen deze mensen bovengronds. In Amerika mogen ze overheidswerk doen voor ICE, in Nederland protesteren ze bij asielzoekerscentra of molesteren ze met een knokploegje linkse demonstraties.

Het nieuwe coalitieakkoord maakt 3,4 miljard per jaar extra vrij voor Defensie. Met die in totaal 26,8 miljard per jaar kunnen we aardig wat geweren, tanks, vliegtuigen en soldaten aanschaffen. Alleen: de Nederlandse geschiedenis leert dat zo’n leger soms na één dag oorlog kan worden verslagen. Na capitulatie zijn al die tanks en vliegtuigen voor de vijand.

Meer dan ooit hebben we een oplettend en nuchter oog nodig dat registreert wat er in de grote steden en op het platteland gebeurt. En nee, liever niet nog meer bange beveiligingscamera’s aan elk huis, maar een rationeel instituut dat noch van de staat noch privaat is. Het enige leger dat je niet zomaar uiteen kunt slaan of kunt afpakken, is dat van waakzame journalisten. Dáárom is het jammer dat in het coalitieakkoord niets staat over grote investeringen in onderzoeksjournalistiek en kwaliteitsredactie.

We moeten de publieke omroep uitbreiden en het NOS Journaal versterken. Er moeten waakzame journalisten worden opgeleid die elke dag, uur-in-uur-uit, taalmodellen als ChatGPT trainen met gecontroleerde informatie. Die elk uur van de dag de algoritmes beïnvloeden in de richting van de waarheid. Zo’n journalistenleger kun je niet mobiliseren als het eenmaal is ontmanteld. Dus investeer wat mij betreft een miljard in journalistiek. Anders vrees ik dat Nederland en Europa straks onverdedigbaar zijn.