In Erfgoed van Europa beweert Elizabeth Drayson dat de islamitische cultuur diep in de Europese geschiedenis verankerd is. Maar heeft de islam Europa ook ‘gesmeed’?

Volgens het invloedrijke boek The Clash of civilizations and the remaking of world order van Samuel Huntington zijn de islamitische wereld en het christelijke Westen totaal verschillende beschavingen, die regelmatig botsen. Maar zijn de tegenstellingen tussen het Westen en de islam wel zo absoluut? Emeritus-hoogleraar Spaanse letterkunde aan Cambridge Elizabeth Drayson meent van niet. In haar boek Erfgoed van Europa (oorspronkelijk verschenen onder de titel Crucible of light) wil ze de belangrijke plek die de islamitische cultuur innam en nu weer inneemt in de Europese geschiedenis herstellen. Want zonder de islamitische cultuur rekenden we nog steeds met Romeinse cijfers, dronken we geen koffie, was de tulp niet de nationale bloem van Nederland geworden en was veel werk van Griekse filosofen voorgoed verloren gegaan.

Omajjaden

Het is een dikke pil, van maar liefst 639 pagina’s. Drayson is een echte verteller. Zo lezen we over de Romeins-Perzische Oorlogen die begin zevende eeuw de stormachtige opkomst van de islam mede mogelijk maakten, het leven van de profeet Mohammed, de Omajjadendynastie die in Andalusië een alternatief kalifaat stichtte, de Spaanse ridder El Cid, de islamitische verovering van Sicilië, de kruistochten, de opkomst van de Ottomanen en de val van Constantinopel, het beleg van Wenen van 1683, Napoleons expeditie naar Egypte in 1798, het negentiende-eeuwse oriëntalisme, de Circassische genocide (in de jaren 1860 in Rusland), de oprichting van de seculiere staat Turkije in 1923 en de opdeling van Cyprus in 1974.

Ook waren er Europeanen met bewondering voor de islamitische cultuur, zoals de Duitse keizer Frederik II

Het is niet alleen maar vrede, waarover Drayson schrijft. Europese staten kwamen regelmatig met islamitische in conflict. Maar het ligt genuanceerder dan de Huntingtons van deze wereld ons doen geloven. Zo sloten de islamitische machthebbers in Cordoba een alliantie met het Byzantijnse Rijk, om de Frankische invloed tegen te gaan en werkten Frankrijk en de Nederlandse Republiek samen met het Ottomaanse Rijk tegen de Spaanse Habsburgers. Ook waren er Europeanen met bewondering voor de islamitische cultuur, zoals de Duitse keizer Frederik II die vloeiend Arabisch sprak en de eerder genoemde El Cid. Andersom zag de Ottomaanse sultan Mehmet II zichzelf na de verovering van Constantinopel als de legitieme opvolger van de Romeinse keizers en had hij een enorme bewondering voor Alexander de Grote, die volgens veel moslimgeleerden trouwens ook in de Koran voorkomt als Dhul-Qarnayn (‘De Tweehoornige’) in Soera De Spelonk (Al-Kahf 83-99).

Omissies

Ondanks de lengte is de pil van Drayson niet het antwoord op al je vragen over het onderwerp. Zo lezen we helaas niets over de geuzen, die met de leuze ‘Liever Turks dan Paaps’ Leiden bevrijdden van de Spanjaarden. Ook de roman Lettres Persanes van Montesquieu, het toneelstuk Nathan der Weise van Gotthold Ephraim Lessing en last but not least Wolfgang Amadeus Mozarts Turkse opera Die Entführung aus dem Serail ontbreken. Het boek focust zich op Andalusië en Zuidoost-Europa. Dit ligt voor de hand, omdat Spanje acht eeuwen lang – deels – in handen van de Moren was en Zuidoost-Europa van de veertiende tot begin twintigste eeuw bezet was door de Ottomanen. Toch missen we hierdoor enkele relevante verhalen die heel goed in haar boek zouden hebben gepast.
De ondertitel van Draysons boek is ‘hoe de islam onze geschiedenis smeedde’, ‘forging’ in het Engels. Deze claim is eigenlijk te groot om waar te maken en Drayson slaagt er dan ook niet in om ons hiervan te overtuigen. Hoewel de islam natuurlijk van invloed was op de geschiedenis van Europa hebben ook tal van andere ideeën dit werelddeel gevormd. De these van Huntington is onhoudbaar, maar deze these ook.

Niettemin is dit boek, gezien de rijkdom aan verhalen, een must voor iedereen die meer wil weten over islamitisch cultureel erfgoed in Europa, met name op het gebied van architectuur. Veel aandacht besteed Drayson – terecht – aan de Mezquita in Córdoba, die vele eeuwen de op een na grootste moskee ter wereld was. De Mezquita is een unieke blend van Romeinse architectuur (de zuilen) en Arabisch-islamitisch vakmanschap. Helaas is het gebouw na de Reconquista, herovering, van Spanje onherstelbaar verminkt door de katholieke kerk, die de moskee in een kerk veranderd heeft. Zelfs de zeer katholieke keizer Karel V vond deze architectonische transitie maar niets: ‘Jullie hebben iets wat uniek was in de wereld tot iets alledaags gemaakt.’

N.a.v.: Elizabeth Drayson, Erfgoed van Europa. Hoe de islam onze geschiedenis smeedde (Amsterdam Het Spectrum 2026). 9789000386260. 639 pagina’s.