Rond de brand in de Amsterdamse Vondelkerk in de nacht van 31 december op 1 januari circuleren op sociale media duizenden ongefundeerde berichten, aldus de NOS. Hierin wordt gesuggereerd dat sprake zou zijn van een islamitische aanslag.
Uit onderzoek van stichting Justice for Prosperity blijkt dat deze claims geen enkele feitelijke basis hebben. Politie en brandweer onderzoeken de oorzaak van de brand nog.
Volgens directeur Jelle Postma, voormalig AIVD-medewerker, is sprake van een georganiseerde desinformatiecampagne. Hij stelt dat op 1 en 2 januari ongeveer 20 procent van de berichten op X een link legde tussen de brand en moslims. ‘Al een paar minuten na het nieuws over de brand zien we de eerste valse claims verschijnen’, zegt hij tegen de NOS.
Aanvankelijk gaat het om suggestieve vragen als ‘Zouden het moslims zijn?’, maar binnen een uur worden die vervangen door stellige beschuldigingen. Een van de berichten luidde: ‘Heel toevallig een kerk en geen moskee… FU tering moslims.’
Extreemrechtse influencers als Eva Vlaardingerbroek en Tommy Robinson (pseudoniem van Stephen Christopher Yaxley-Lennon) pikten de berichten snel op. Vlaardingerbroek sprak over een ‘act of war’ en riep op om terug te vechten om ‘onze beschaving’ te redden. Robinson pleitte voor massale deportaties.
Volgens Postma verandert de verspreiding daarna in hoog tempo in een massale golf van desinformatie. Steeds opnieuw wordt daarin gesuggereerd dat de brand een bewuste aanval op christenen was, toegeschreven aan moslims en een linkse elite.
Ook pro-Kremlinkanalen deden een duit in het zakje, wat volgens Postma past in een bredere strategie om lokale gebeurtenissen te polariseren. UvA-hoogleraar Politieke Communicatie Claes de Vreese wijst op het commerciële en politieke belang van influencers die inspelen op woede: ‘Het wordt dan gebruikt om in te spelen op de woede en boosheid die er al is: ragebait heet dat.’
De gevolgen zijn volgens Postma merkbaar op verschillende niveaus, van jongeren die op straat worden aangesproken tot politieke partijen die retoriek overnemen. Het ontkrachten van de claims is lastig zolang het onderzoek naar de brand loopt. Postma waarschuwt dat desinformatie de democratie kan ondermijnen: ‘Soms moet je democratie ook tegen zichzelf beschermen.’
