Uit de recente ETHOS-telling (*) blijkt dat er in Amsterdam zo’n 11.000 daklozen zijn, met een veel hoger percentage buitenslapers dan in de rest van het land. In het straatbeeld is dat niet meer te missen. Wat gaat hierachter schuil? En belangrijker: wat is eraan te doen? Experts komen aan het woord. Aflevering 1: de manager

‘Het woord crisis vind ik een beetje lastig’, zegt Janneke van Loo, welbespraakt filosoof, manager van de tien hoofdstedelijke inloophuizen en al vijfentwintig jaar werkzaam in de hulpverlening aan mensen die dat het hardst nodig hebben. We bevinden ons in het hoofdkantoor van De Regenboog Groep: een prachtig gebouw in Amsterdamse School-stijl aan het IJ, waar ooit schipperskinderen les kregen. Het is er druk, op een inmiddels herkenbare Regenboogmanier: gezellige vriendelijkheid in een wat slordige setting, op een fundament van onmiskenbaar arbeidsethos. Er moet wat gebeuren, en gedaan worden. En dat moet ook. Want, zo zegt Van Loo, zoals het er nu voorstaat, is het niet best.

‘Er zijn te weinig huurwoningen en wat er is, is te duur’

‘Het woord crisis is wat gedevalueerd’, vervolgt zij. ‘Een crisis is wat mij betreft een slagaderlijke bloeding waarbij iedereen, maar dan ook iedereen, gaat rennen. In dit geval, met 11.000 daklozen in de hoofdstad alleen al, zou dat betekenen dat we alles opeisen waar we mensen in kunnen herbergen: alle lege kantoren, vakantiehuizen, antikraakpanden. Dat is niet wat er nu gebeurt. Er springen ook geen politici op tafel. Maar als je me vraagt: “Gaat het dan goed?”, dan zeg ik nee. Goed is wanneer wij niet meer nodig zijn, of dat punt naderen, in welk tempo dan ook. Nadrukkelijk níét goed is de kant die het nu opgaat. Tot zover de filosoof in mij, maar samengevat: er is inderdaad iets ondraaglijks aan de hand.’

De Regenboog Groep in Amsterdam staat er middenin. Ik kan me voorstellen dat dit voor jullie niet pas dankzij de recente telling duidelijk is geworden.

‘Nou nee, dat zou ook wel gek zijn als je zo met je voeten in de modder staat. Daarbij aangetekend dat de situatie hier wel overeenkomt met landelijke trends, maar allemaal net wat verder gaat. We hebben hier bijvoorbeeld procentueel twee keer zoveel buitenslapers als in de rest van Nederland. Toch ben ik erg blij dat deze telling er is.’

Wat is daardoor verbeterd?

‘Het fijne is dat er nu een officieel cijfer is waarmee de urgentie vaststaat. In eerdere tellingen van het Centraal Bureau voor de Statistiek — dat natuurlijk enorme autoriteit heeft — werd veel niet meegenomen: geen mensen onder de achttien en boven de vijfenzestig, geen mensen zonder burgerservicenummer, geen economisch daklozen. Dat zijn mensen die geen huis hebben, maar nog wel bij anderen kunnen slapen.’

Op dat laatste probleem is nu veel meer zicht, begrijp ik. En het is groot.

‘Ja, en dat is wel enigszins een verrassing: daar zitten veel vrouwen bij. Vijftienhonderd kinderen zijn dakloos. Dertig procent van alle daklozen is vrouw, maar in onze inloophuizen zien we er maar de helft van terug. En het feit dat je ze niet onder een brug ziet liggen, wil niet zeggen dat het goed met ze gaat. Er is sprake van enorme stress en uitbuiting, en dan heb ik het ook over huurbetaling in natura. Er zitten moeders met kinderen bij. Dat is gewoon een drama. Dat komen wij tegen. Vrijdagmiddag vijf voor vijf een gebroken gezin aan je bureau: dat is niet mis. Met “Sorry lieve mensen, we gaan zo sluiten, maandag ben je de eerste” kom je er niet. Dan moet je handelen. Daar kiezen we onze medewerkers ook op uit. Maar het schetst vooral de enorme spanning die op het systeem staat.’

‘Al die mensen uit andere Europese landen die hiernaartoe komen: dat moet anders’

Wat zijn de oorzaken van de huidige situatie?

‘Er zijn verschillende oorzaken. We zijn opgericht in 1975, toen speelde de heroïne-epidemie een grote rol. Dakloosheid is op verschillende manieren gedefinieerd, dus cijfers variëren, maar in de decennia daarna kregen we er redelijk grip op. En nu zakken we als land terug. Om te beginnen is er het enorme huisvestingsprobleem. Er zijn te weinig huurwoningen en wat er is, is te duur. Een scheiding, ontslag of depressie zijn nu allemaal reële oorzaken van dakloosheid, terwijl een verhuizing vroeger vaak nog een oplossing was. En dakloosheid zorgt voor negatieve versnelling op allerlei fronten.’

En dan is er natuurlijk de manier waarop met arbeidsmigranten wordt omgegaan.

‘Het merendeel van de buitenslapers komt uit andere Europese landen. Die zijn hier echt niet naartoe gekomen om onder een brug te slapen. De gouden bergen blijken vaak te bestaan uit onzekerheid en uitbuiting. Niet meer kunnen werken leidt tot verlies van huisvesting, en dan zijn er schaamte en geldgebrek die de reis terug in de weg staan. Dat gaat gepaard met, of leidt tot, verslavingsproblematiek. Als je je tanden met bier moet poetsen, is het een lange weg terug.’

Wat zijn volgens u de oplossingen?

‘Wie de oorzaken benoemt, stuit vanzelf op de oplossingen. Al die mensen uit andere Europese landen die hiernaartoe komen: dat moet anders. Het is geen makkelijke discussie, maar we kunnen het hier niet allemaal oplossen. Daar moet op Europees niveau iets aan gebeuren, ook omdat Europese regelgeving hieraan ten grondslag ligt. Verder hebben we, vanzelfsprekend, veel meer betaalbare woningen nodig, al decennia lang. Er is speculatieve leegstand in de stad die benut kan worden. En heel concreet: wij hebben meer inloophuizen nodig. Het begrip crisis mag dan gedevalueerd zijn, misschien is het tijd om het opnieuw te waarderen, zodat we met z’n allen weer echt in beweging komen.’

(*) De ETHOS-methode van de Europese Unie telt niet alleen mensen die op straat leven, maar ook mensen in tijdelijke opvang, mensen die uit een instelling komen en mensen die tijdelijk bij familie of vrienden bivakkeren.