5.9 C
Amsterdam

Held, medemens of vijand? Bollywoods obsessie met moslims

Shawintala Banwarie
Journalist. Mede-oprichter Desi Solidariteitsplatform.

Lees meer

Bollywoodfilms staan wereldwijd bekend om romantiek en kleurrijke dansscénes. Maar India-deskundigen wijzen erop dat deze films moslims steeds negatiever portretteren. ‘Sinds de opkomst van premier Modi is een genre gekomen waarin moslimterroristen centraal staan.’


Met meer dan 1.500 films per jaar overtreft de Indiase filmindustrie zelfs de Amerikaanse filmindustrie. Over heel India en in verschillende Indiase talen worden films geproduceerd. De bekendste daarvan is de Noord-Indiase Hindi Cinema ofwel: Bollywood. Met deze films willen de producenten niet alleen een verhaal overbrengen aan het publiek. De emotie en passie moet ook worden beleefd door muziek en zwierige dansscénes.

Lange tijd was de invloed van politiek op de films minimaal. Ook stonden de religies van de hoofdpersonen niet zo vaak op de voorgrond. Maar filmdeskundigen zien steeds vaker dat de films het geluid van hindoe-nationalistische Indiase politici vertolken. Hierbij worden moslimpersonages en hun islamitische geloof als een vijand van het Indiase volk neergezet.

‘Films beïnvloeden voor een groot deel hoe wij denken over deze wereld, hoe wij tegen de werkelijkheid van het alledaagse leven aankijken’, vertelt antropoloog Sharib Ali (Universiteit van Bern) vanuit zijn kantoor in Zwitserland. ‘Door Bollywoodfilms te kijken heeft het Indiase volk geleerd hoe het is om iemand lief te hebben. Hoe romantiek eruitziet. Maar de verhaallijnen in de films worden ook bepaald door wat mensen graag willen zien en door hoe wij zelf staan in het leven.’

De jonge wetenschapper komt uit de Indiase staat Bengalen en doet onderzoek naar de socio-politieke situatie van moslims in India. Hij vertelt dat Indiase moslims altijd al een belangrijke rol hebben vervuld in de cultuursector in India. Veel bekende filmacteurs, populaire zangers en dichters hebben een islamitische achtergrond. Alleen al de wereldberoemde islamitische acteur Shah Rukh Khan doet niet alleen in India een hartslag overslaan: ook ver buiten India – van Afghanistan tot Turkije en Marokko – zijn fans van de acteur te vinden.

Desondanks hebben moslims tot op heden weinig invloed gehad op de representatie van islamitische personages in de films, vertelt Ali. En sinds het hindoe-nationalisme in 2014 in India aan de macht kwam via premier Narandra Modi en zijn partij BJP, komen er steeds vaker films uit waarin moslims als een barbaar of een moordenaar worden gestereotypeerd.

Een recent voorbeeld is de controversiële film Padmavat (2018). De film, gebaseerd op een mythe, vertelt het verhaal van de hindoevrouw Padmavat op wie de islamitische heerser Alaudin Khilji (foto) verliefd wordt. Khilji, afgebeeld als een wrede tiran, doet er vervolgens alles aan om de mooie Padmavat gevangen te nemen. De scénes lijken een mooi spektakel, maar brengen volgens Ali alle denkbare negatieve stereotypes over moslims met zich mee.

‘Natuurlijk kun je niet van filmproducenten verwachten dat zij een politiek correct verhaal neerzetten. En veroveraars uit de Middeleeuwen waren zelden geweldloos. Maar het contrast tussen de onschuldige hindoe en de barbaarse moslim is heel zwart-wit, waardoor het narratief perfect past bij de vooroordelen en mythes over moslims die door de Indiase nationalisten worden verspreid onder het Indiase volk. Denk aan de zogenoemde ‘love-jihad’, een complottheorie waarbij wordt beweerd dat islamitische Indiase mannen het gemunt hebben op onschuldige hindoevrouwen en -meisjes. Heel ‘toevallig’ sluiten nogal wat nieuwe Bollywoodproducties perfect aan bij dit narratief’, vertelt Ali.

‘Het contrast tussen de onschuldige hindoe en de barbaarse moslim is heel zwart-wit’

De misrepresentatie van moslims begon zelfs al in de jaren negentig, dus voordat Modi aan de macht kwam, beschrijft politicoloog Maidul Islam (Universiteit van Calcutta) in zijn boek Indian muslims after liberalisation (2019). In de jaren negentig verslechterde de economische positie van Indiase moslims door liberalisatie van de economie. Vanaf toen werden moslims bewust als vijand gestereotypeerd in Bollywoodfilms. Zo werd de aandacht afgeleid van de economische marginalisatie van moslims en het gebrek aan hulp vanuit de Indiase maatschappij, schrijft hij.

Islam: ‘Eén van de eerste films waarin de moslim als een terrorist werd neergezet was de film Roja uit 1992, waarin het verhaal wordt verteld van een jonge vrouw die op zoek is naar haar man die door islamitische separatisten uit de Indiase deelstaat Kashmir is ontvoerd.’

Moslims als terrorist

Van goedwillend personage naar barbaar of terrorist. Volgens Islam is deze verschuiving in de beeldvorming van de Indiase moslim onlosmakelijk verbonden met de politieke context in Zuid-Azië, in het bijzonder het conflict in het door India bezette Kashmir.


‘De aanslagen op de Twin Towers in New York op 11 september 2001 zorgden voor nog meer negativisme. Islamitische personages werden geassocieerd met religieus extremisme en fanatisme, met criminaliteit en terrorisme, waardoor er een demonisch beeld van de moslimgemeenschap in de volksverbeelding wordt weergegeven.’

Behalve als terrorist worden moslims in Indiase films vaak als gangster of maffiabaas gestereotypeerd. Neem de barbaarse pooier Rauf Lala in de film Agneepath (2012), de maffiabaas Dawood Ibrahim in Once Upon a Time in Mumbai (2010) en de moslimgangsters in de films Boom (2003) en Maqbool (2004).

‘In al deze films worden de islamitische personages gereduceerd tot gewelddadige criminelen’, zegt Islam. ‘Maar er zijn nauwelijks films met politieagenten te zien die een islamitische achtergrond hebben. Deze gevaarlijke manier van stereotypering versterkt het beeld waarin Indiase moslims nooit goede brave burgers kunnen zijn.’

Toch zijn er ook Bollywoodfilms die dit negatieve beeld van moslims willen doorbreken en hen gewoon als menselijk tonen, vertelt antropoloog Ali. ‘Gully Boy (2019) laat een moslima met hoofddoek zien die niet onderdrukt wordt, maar juist krachtig is. De film spreekt daarmee ook het westerse beeld van de onderdrukte moslima tegen. Acteur Shah Rukh Khan, die de hoofdrol heeft in My Name is Khan (2010), legt ons uit dat terroristen helemaal geen moslims hoeven te zijn.’ Dat neemt niet weg dat een patroon is ontstaan waarin moslims als bedreiging voor het Indiase volk worden geschetst. ‘En sinds Modi aan de macht is, wordt dit patroon steeds explicieter.’

Negatieve stereotypering van moslims zien we ook in de Bollywoodfilms over de spanningen tussen India en Pakistan, het land waarmee India sinds de onafhankelijkheid voortdurend in conflict is. In de films wordt Pakistan als een dreiging geschetst, terwijl de Indiase samenleving vredig en zonder problemen is.

Maidul Islam: ‘Wat deze categorie films zo problematisch maakt, is dat moslims continu met buurland Pakistan – de bron van terroristische aanslagen – worden geassocieerd. Dit beeld wordt nog eens benadrukt doordat in het Indiase leger, dat het volk moet beschermen tegen terrorisme, bijna nooit een islamitisch personage wordt neergezet. Een goed voorbeeld van deze categorie is de film Sarfarosh (1999), waarin moslims hun loyaliteit aan het Indiase volk moeten tonen, om zo te ‘bewijzen’ dat ze niet bij islamitisch buurland Pakistan horen.’

Gevolgen voor moslims

Volgens Ali draagt de negatieve beeldvorming vanuit hedendaagse Bollywoodfilms bij aan alledaagse moslimdiscriminatie. ‘Bollywoodfilms hebben geen directe invloed op de levens van moslims, maar ze bepalen wel hoe Indiërs naar de wereld en naar hun eigen samenleving kijken. Het is niet ongebruikelijk dat moslims te horen krijgen dat ze naar Pakistan moeten vertrekken, of dat Indiase moslims worden gediscrimineerd op de woningmarkt. Moslims worden tegenwoordig immers steeds vaker als een buitenstaander en als een last gezien. De verhaallijnen in Bollywoodfilms sluiten hier perfect op aan.’

‘Zulke films bevestigen ook vooroordelen over moslims bij sommige Nederlandse hindoes’

Hindoe-nationalisme is een internationaal fenomeen. De negatieve stereotypering van moslims in veel Bollywoodfilms sluit aan bij het vijandige beeld dat ook sommige hindoes buiten India hebben van de islam, legt emeritus sociologiehoogleraar Ruben Gowricharn (Vrije Universiteit van Amsterdam) uit.

‘Tussen hindoes en moslims heeft altijd soms een zwakke en soms een sterke spanning bestaan, vergelijkbaar met die tussen katholieken en protestanten. Maar een echte vijandschap was het niet, zeker niet in de Indiase diaspora. Dat kwam ook tot uiting in de Bollywoodfilms’, zegt hij.

‘Deze films kennen een stroming waarin moslims en hindoes met grote vanzelfsprekendheid samenleven. Dat zie je zowel in de oude als in de huidige films. Maar sinds de opkomst van de hindoe-nationalistische premier Modi, die door veel hindoes wordt verheerlijkt als de grote leider, is er een filmgenre gekomen waarin moslimterroristen centraal staan. Zulke films bevestigen ook de negatieve vooroordelen over moslims die sommige Nederlandse hindoes hebben. Zij praten de marginalisatie van de moslimminderheid in India goed, door te zeggen: ‘moslims gebruiken ook geweld’ of ‘Moslims zijn de daders’.’

Dit gebeurt niet alleen in Bollywoodfilms, zegt Gowricharn er meteen bij. ‘Ook in Westerse films en tv-series worden moslims als terroristen gestereotypeerd.’

Nu u hier toch bent...

Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.

Vertel mij meer!

- Advertentie -