Artsen zonder Grenzen slaat alarm en roept het nieuwe kabinet op om in actie te komen tegen het Israëlische besluit de hulporganisatie uit Gaza te weren. Volgens Israël voldoet Artsen zonder Grenzen niet aan nieuwe regels voor hulporganisaties. Die beslissing dreigt de toch al beperkte humanitaire hulp verder te ondermijnen.

Moeder Ola staat voor een tent in Gaza en houdt haar bijna twee jaar oude dochter in haar armen. Het meisje heeft twee dunne staartjes in, blote voeten en klampt zich vast aan haar moeder. In een video van het Palestine Children’s Relief Fund vertelt Ola dat haar dochter nog niet kan lopen en dat dat volgens dokters door een calciumtekort komt. Er is te weinig melk beschikbaar in Gaza en daarom kan het meisje zich niet goed ontwikkelen.

Er geldt sinds oktober een staakt-het-vuren in Gaza en volgens de afspraken van dat bestand zouden er 600 vrachtwagens met hulpgoederen per dag het gebied in gaan. In werkelijkheid zijn dat er gemiddeld slechts 130. En dat betekent dat er, ondanks de wapenstilstand na twee jaar oorlog, nog steeds een tekort is aan voedsel, medicijnen en schoon drinkwater. Bijna alle kinderen onder de twee jaar krijgen niet het minimaal nodige dieet. De nieuwe fase van onderhandelingen biedt nog geen zicht op vooruitgang.

En door nieuwe regelgeving kan de humanitaire situatie in korte tijd nog verder verslechteren. Israël kondigde in maart vorig jaar nieuwe regels aan voor de registratie van hulporganisaties, die aankomende maand ingaan. Volgens de nieuwe Israëlische wet zijn hulporganisaties verplicht om gedetailleerde informatie over hun personeel aan te leveren en mogen hulporganisaties geen kritiek op Israël hebben. Kritische rapporten en uitspraken kunnen worden gezien als het ‘delegitimeren van Israël’. In december werd duidelijk wat het niet aanleveren van de gegevens voor gevolgen zou hebben: het intrekken van de vergunning van de gehele hulporganisatie.

Artsen zonder Grenzen moet Gaza uit

Hulporganisatie Artsen zonder Grenzen (AzG) trok maandag in Nederland aan de bel. De organisatie roept de toekomstige premier en minister van Buitenlandse Zaken op om zich uit te spreken tegen de herregistratieplicht en ‘daadkrachtig op te treden’. AzG kreeg aan het begin van de maand te horen dat Israël de organisatie definitief weg wil hebben uit Gaza. Het Israëlische ministerie van Diaspora zei dat er ‘stappen zijn gezet om een einde te maken aan de activiteiten van Artsen zonder Grenzen in Gaza’. De hulporganisatie moet 28 februari uit Gaza zijn vertrokken. Volgens Israël is de herregistratieaanvraag van AzG incompleet, omdat de organisatie niet de gevraagde persoonsgegevens van alle Palestijnse en internationale medewerkers heeft overhandigd.

‘We vrezen voor de veiligheid van onze medewerkers’

‘We gaan die gegevens niet overhandigen’, zegt Artsen zonder Grenzen-directeur Karel Hendriks. ‘We weten niet wat er met de informatie gebeurt en vrezen voor de veiligheid van onze medewerkers. Er zijn al 15 van onze collega’s gedood, er zijn grote aanvallen geweest op zorgverleners en we weten ook dat er nog tientallen medische zorgverleners vastzitten in Israëlische gevangenissen.’ In Nederland heeft de Autoriteit Persoonsgegevens gezegd dat de registratie-eis de Europese privacywetgeving schendt, en ook daar maakt Hendriks zich zorgen om: ‘We lopen dan een juridisch risico. We mogen die gegevens helemaal niet aanleveren.’

Israël beschuldigt AzG ook van een ‘doelbewuste campagne om de legitimiteit van de staat Israël te ondermijnen’. Het ministerie van Diasporazaken en Antisemitismebestrijding zegt onder meer dat AzG in rapporten spreekt van genocide, etnische zuivering en doelbewuste uithongering door Israël in Gaza. ‘Er is geen campagne om Israël te ondermijnen. We willen een genormaliseerde relatie met de Israëlische autoriteiten. We willen onderhandelen op hoog niveau en hun zorgen over veiligheid aanhoren zonder dat wij al onze principes overboord gooien. Dat we de misdaden van het Israëlische leger veroordelen, betekent niet dat wij niet in gesprek willen met de staat Israël of die staat delegitimeren’, zegt Hendriks.

Gevolgen hulpverlening

Meer dan de helft van de voedselhulp in Gaza wordt geleverd door onafhankelijke ngo’s. Daarnaast beheren de hulporganisaties zo’n 60 procent van de veldhospitalen en verlopen bijna alle behandelingen van kinderen met ondervoeding via diezelfde organisaties. Een mogelijk vertrek van AzG zou volgens Hendriks grote gevolgen hebben voor de hulpverlening in Gaza; een op de vijf ziekenhuizen wordt door AzG ondersteund en een op de drie bevallingen wordt door hulpverleners van AzG begeleid. ‘Het gaat om grootschalige en essentiële vormen van hulp. We leveren technisch ingewikkelde hulp zoals chirurgie, maar bijvoorbeeld ook ons distributienetwerk is enorm. Wat wij doen, kun je niet zomaar overdragen aan andere organisaties.’

Andere organisaties weigeren tot nu toe ook hun personeelsgegevens te delen, maar hebben nog geen officieel besluit van Israël gekregen dat zij definitief weg moeten. Waarom Artsen zonder Grenzen dan wel? ‘Over het antwoord op die vraag kunnen we alleen maar speculeren’, zegt Hendriks. ‘We zijn een uitgesproken organisatie, financieel onafhankelijk en maken autonome keuzes over hoe we werken. Het lijkt erop dat wij extra veel aandacht hebben gekregen van de Israëlische autoriteiten en dat ze van ons een voorbeeld hebben gemaakt, terwijl de eisen andere organisaties op dezelfde manier treffen.’

‘Het verzoek om overleg met Israël blijft onbeantwoord’

Andere hulporganisaties worden dus ook getroffen, en voor hen blijft er veel onduidelijk. Zo is hulporganisatie CARE nog niet officieel gederegistreerd, maar ook niet officieel geherregistreerd. En dat terwijl de herregistratie op 1 maart rond moet zijn. ‘We zien dat de ruimte om te werken stap voor stap kleiner wordt. Het verzoek om overleg met Israël blijft onbeantwoord. We moeten ons nu gaan voorbereiden op verschillende scenario’s’, zegt Deniz Dönmez van CARE.

Huidige beperkingen

Dat het werk van de hulpverleners nu al moeilijker wordt, merkt CARE onder andere aan de status van internationale medewerkers. ‘We hebben dit jaar drie aanvragen ingediend voor internationale collega’s om naar Gaza te gaan; die zijn allemaal afgewezen. Een andere collega die via Israël naar de Westoever zou gaan, is in Tel Aviv teruggestuurd’, zegt Dönmez.

Ook hulporganisatie Oxfam Novib loopt daar tegenaan: ‘Israël weigert onze internationale medewerkers Gaza binnen te laten,’ zegt Mirthe Bosch, humanitair expert van Oxfam Novib. Ook deze hulporganisatie heeft nog geen duidelijkheid over haar herregistratie en heeft op dit moment dus geen officiële vergunning. ‘We proberen onze hulp zoveel mogelijk voort te zetten en zullen dat ook blijven doen. We krijgen sinds maart al geen hulpgoederen binnen en moeten het dus doen met wat er lokaal beschikbaar is. We zouden zo veel meer kunnen betekenen voor het opbouwen van levens als Israël ons gewoon ons werk zou laten doen.’

Ook Artsen zonder Grenzen merkt dat het werk in Gaza nu al minder goed uit te voeren is. Hendriks is onder meer bezorgd over het contact met het Israëlische leger. Voorheen had de organisatie contact met het leger over nieuwe hulplocaties en over de routes die hulpverleners aflegden. ‘Dat konden we toen op een veilige manier coördineren, maar dat kanaal is ons ontnomen.’

‘We laten dit niet zomaar gebeuren’

Dönmez van CARE zegt dat de verwachting is dat Israël de komende tijd nog meer restricties zal invoeren. De organisatie probeert daar alvast op voor te sorteren. ‘We verwachten bijvoorbeeld dat Israël het moeilijk zal maken om onze Israëlische bankrekening te gebruiken om collega’s te betalen. We zijn daarom bezig om dat anders te organiseren, zodat we hen in ieder geval kunnen blijven betalen.’

Net als andere hulporganisaties weigert CARE tot nu toe de gegevens van het personeel te delen met Israël. ‘Voor Israël zijn die gegevens slechts een onderdeel van het bredere plaatje. We hebben nul garantie dat het oplevert wat wij willen; namelijk meer toegang en meer hulpverlening.’ Volgens Dönmez zal CARE ook niet op een later moment de informatie delen. ‘Tenzij we zekerheid kunnen krijgen over wat er met die gegevens gebeurt en dat die informatie dus niet bij het Israëlische leger of bij de veiligheidsdiensten terechtkomt. Dan hebben we een ander gesprek, maar dat is nu niet het geval.’

‘We weten dat internationale druk op Israël kan werken’

Hulporganisaties doen er op dit moment alles aan om duidelijkheid te krijgen en te voorkomen dat ze straks geen hulp meer kunnen verlenen in de Palestijnse gebieden. Artsen zonder Grenzen hoopt dat het nieuwe kabinet de druk zal opvoeren. ‘We weten dat internationale druk op Israël kan werken’, zegt Hendriks. ‘De herregistratiedeadline stond eerder in september, maar vanuit Nederland en de EU is er toen druk gemobiliseerd en is de deadline uiteindelijk verschoven.’

Oxfam Novib zegt naar juridische mogelijkheden te kijken. ‘We laten dit niet zomaar gebeuren en zijn ons samen met tientallen andere organisaties aan het beraden op juridische stappen’, zegt Bosch. Ook Hendriks zegt dat zijn organisatie niet zomaar zal vertrekken: ‘We zijn bezig de hulp op te schalen en niet met onze koffers inpakken.’