Velen zullen het zich niet meer herinneren en Trump wil het vast niet weten, maar in 2012 ontving de EU de Nobelprijs voor de Vrede vanwege het uitbannen van oorlog op het continent en de inzet voor vrede, verzoening, democratie en mensenrechten in Europa. In een van de speeches in Oslo sprak de toenmalige voorzitter van de Europese Commissie, José Barroso, over Europese principes:

‘Onze Unie is meer dan een associatie van staten. Zij vormt een nieuwe rechtsorde, die niet gebaseerd is op een machtsevenwicht tussen staten, maar op de vrije wil van staten om soevereiniteit te delen. Als gemeenschap van waarden belichaamt zij dit streven naar vrijheid en rechtvaardigheid.’

Hij verwees hiermee naar Spinoza.

Veertien jaar later lijkt de houdbaarheidsdatum van Europese idealen verstreken en heeft machtsdenken een openlijke comeback gemaakt in het Westen. Dat bleek onder meer uit de door politici en in de Nederlandse media veelgeprezen speech van de Canadese premier Mark Carney op het World Economic Forum. Carney schetste het einde van een wereldorde gebaseerd op internationaal recht. Hij bood ons bange Europeanen vergezichten van een wereldorde gebaseerd op een nieuwe westerse assertiviteit van ‘tussenmachten’.

Het Westen moet dus ophouden slachtoffer te spelen

Maar Carney blijft daarmee geheel binnen het Amerikaanse frame van ‘eigen land eerst’ en het recht van de sterkste en komt mijns inziens juist niet met een nieuwe koers voor Europese geopolitiek. Wat hij biedt is slechts oude stuurloosheid midden op een zee kolkend van piraterij. Slechts een grote stap terug in de geschiedenis, toen het machiavellistisch bedrijven van machtspolitiek legitiem en stoer was.

Dat internationaal recht plotseling naar de zeebodem verdween, is natuurlijk een veel te simpele weergave van de feiten. Het overkwam ons niet zomaar en wordt ook niet alleen veroorzaakt door Trump: zijn voorgangers Biden, ja ook Obama, en de EU zelf hebben het jaar na jaar stukje bij beetje over de reling gekieperd. Invallen in Afghanistan, Irak en Libië — allemaal vergeten?

Europa windt zich weliswaar op over allerlei Amerikaanse schendingen van het internationaal recht, maar deed niets toen de VS Venezuela bombardeerden en hun president ontvoerden. Het heft onmiddellijk sancties tegen Rusland na de inval in Europa’s achtertuin Oekraïne, ook een flagrante schending, maar heeft sinds 2023 geen sancties ingesteld om de uiterst gewelddadige inval van Israël in Gaza te keren. Laat staan de illegale Israëlische bezetting van Palestina.

Ook gaat ons continent onverwijld verder met het schenden van mensenrechten aan onze grenzen rond de Middellandse Zee, met gedoogde pushbacks door Frontex en gefinancierde steun aan zeer gewelddadige opvang in de regio, waarbij mensen worden gemarteld en vermoord.

De landen die de internationale rechtsorde, opgesteld na de Tweede Wereldoorlog om de wereld te behoeden voor het opnieuw maken van dezelfde fouten, zelf decennialang torpedeerden, laten nu ook het laatste restje decorum over recht en rechtvaardigheid vallen. Het Westen moet dus ophouden slachtoffer te spelen en volle verantwoordelijkheid nemen voor de richting die het al lang inslaat om het eigen continent te bevoordelen. Bespaar ons die krokodillentranen over de teloorgang van het internationaal recht.

Carney ondermijnt juist de enige hoop die we hebben: gelijkwaardigheid op basis van internationaal recht. Kennelijk herinnert niemand zich evenmin meer de tranentrekkende mooie woorden, gevat in het EU-Handvest uit 2012:

‘Menselijke waardigheid is onschendbaar en moet worden beschermd. Iedereen heeft het recht om te leven, op integriteit van fysieke en mentale integriteit. Niemand mag worden gehouden in slavernij.’

Jurist Hugo de Groot legde in tijden van oorlog de eerste bouwstenen van het internationaal recht

Of gelden die woorden alleen voor burgers van ‘Europa Eerst’? De zichtbare implosie van de VS zou Europa juist moeten waarschuwen dat uitbreiding van macht ten koste van de belangen van andere landen ook voor ons niet gaat werken.

Veranderingen in politiek beginnen met het denken, niet met machtsdeling. Verandering begint met de bewustwording dat we ver zijn afgedreven van de door Barroso geschetste principes van Europa. Jurist Hugo de Groot (1583-1645) legde in tijden van oorlog de eerste bouwstenen van het internationaal recht. In plaats van die nu op te geven, is onze enige hoop op een goed leven in harmonie met onze buren en de planeet: intensievere, eerlijke en werkelijk rechtvaardige samenwerking op gelijke voet.

Dat kan alleen door het uitbreiden, respecteren en handhaven van het internationaal recht. Daar moet Europa veel beter zijn best voor gaan doen. En ja, dat geldt ook voor Rusland en China — maar laten we in dit geval wel met onszelf beginnen.