In Stakkers en wolven reflecteert Groene-journalist Lotfi El Hamidi op de genocide in Gaza, de zogenaamde westerse beschaving en racisme en islamofobie in Nederland. 

In 1964 ging Malcolm X op hadj naar Mekka. Hij kwam als herboren terug. Alle mensen waren gelijk voor Allah. Witte mensen waren niet langer de duivels waarvoor Malcolm X hen hield. Maar hoewel hij van toon veranderde, milder werd, bleef het einddoel voor de roemruchte burgerrechtenactivist hetzelfde: totale rechtvaardigheid en waardigheid voor iedereen.

Aan dat verhaal moest ik denken toen ik Stakkers en wolven las, het tweede boek van journalist en historicus Lotfi El Hamidi (39). Ook hij bezocht Mekka. Ook hij werd milder. En ook zijn strijdbaarheid bleef, voor gelijkheid, rechtvaardigheid en vrede, in het bijzonder voor de Palestijnen.

El Hamidi en Cankaya

Inhoudelijk lijkt Stakkers en wolven erg op Galmende geschiedenissen van antropoloog Sinan Cankaya. Beide intellectuelen van kleur reflecteren op de afschuwelijke genocide in Gaza en wat die heeft gedaan met hun wereldbeeld. Uit hun essays blijkt een groot wantrouwen tegen de verlichtingsidealen van ons Vrije Westen, als ze hier trouwens ooit in geloofd hebben. Maar nu zijn ze uit de kast gekomen. Het Westen is volgens beide auteurs schijnheilig, omdat het gehamer op democratie en vrijheid in het licht van de verschrikkingen in Gaza niets meer waard is. Nederland en andere westerse landen boycotten Israël immers niet, maar exporteren nog steeds wapens naar het land, en zijn dus medeplichtig aan de genocide. In hun identificatie met de Palestijn hebben beide auteurs zichzelf teruggevonden.

Toch is er een belangrijk verschil. De toon. Waar Cankaya schrijft dat hij nu de ‘barbaar’ is, die niet door Nederland wordt geaccepteerd en ook niet meer geaccepteerd wil worden, blijft El Hamidi nuchterder en lijkt hij tussen de regels door meer naar verbinding te zoeken. Hij vertelt over zijn band met Rotterdam en de voetbalclub Sparta, maar ook over waarom de bedevaartstocht naar Mekka met zijn oude moeder balsem voor de ziel was. Sterk is vooral de passage over het bombardement op Rotterdam, waarin hij uitlegt dat juist Syrische asielzoekers dit leed begrijpen, omdat Assad Syrische steden heeft platgegooid. Door dit soort verhalen met elkaar te delen kan wederzijds begrip ontstaan.

November 2023

Toch zijn het pessimisme en het activisme sterk aanwezig. In november 2023, toen El Hamidi nog werkte als opinieredacteur bij NRC en de PVV de Tweede Kamerverkiezingen won, zei een collega: ‘Wij zijn met meer.’ Maar El Hamidi was hier niet zo zeker van. Heel veel witte Nederlanders zijn racistisch, ook als ze zeggen dat niet te zijn. In zijn boek maakt hij een onderscheid tussen PVV’ers die gewoon een hekel aan buitenlanders hebben, en mensen die op de PVV stemmen of geen moeite hebben met samenwerking met de PVV, omdat racisme voor hen geen dealbreaker is. De laatste groep verafschuwt hij het meest.

Stakkers en wolven is een echte essaybundel, vol persoonlijke mijmeringen van El Hamidi zelf, maar ook met citaten van bekende schrijvers van kleur als Edward Saïd en Anil Ramdas, Palestijnse gedichten en diverse Latijnse uitdrukkingen. Dat maakt het een mooi boekje om te lezen, maar je mist als lezer soms een beetje structuur. Een index, altijd handig om iets op te zoeken, ontbreekt helaas ook.

Gerrit Komrij

De titel van het boek is ontleend aan een uitspraak van dichter Gerrit Komrij in 1989: ‘We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug.’ Komrij deed zijn gewraakte uitlatingen in NRC, tijdens de beruchte Rushdie-affaire. De Brits-Indiase schrijver Salman Rushdie zou in zijn roman De Duivelsverzen de islam, in het bijzonder de profeet Mohammed, hebben beledigd en moest daarom sterven volgens ayatollah Khomeini.

Volgens El Hamidi zijn moslims in Nederland en het Westen vaak de kop van jut als er iets ernstigs gebeurt in de wereld. Komrij is een vroeg voorbeeld; bekender zijn de islamofobe reacties op de aanslagen van 11 september 2001 en de gebeurtenissen van 7 oktober 2023. Hieronder ligt volgens El Hamidi een fenomeen dat door sociologen whitelash wordt genoemd. De emancipatie van moslims en andere minderheidsgroepen leidt tot een tegenreactie bij de dominante witte groep. De personificatie van de whitelash in Nederland is volgens El Hamidi Telegraaf-opiniemaker Wierd Duk, die openlijk spreekt van een ‘islamistische vijfde colonne’, van taxichauffeurs tot columnisten bij dagbladen en parlementsleden, ‘een situatie die een serieuze bedreiging [vormt] voor de liberale rechtsstaat’. En hij is een van velen. El Hamidi: ‘De schaamteloosheid waarmee sommige opiniemakers, journalisten en politici zich sinds 7 oktober 2023 over Nederlanders met een hart voor de Palestijnse zaak hebben geuit, is weerzinwekkend.’

Stakkers en wolven, Lotfi El Hamidi, uitgeverij Pluim, 160 blz., € 22,99