Het lijkt wel alsof filosofe Hannah Arendt (1906-1975) een glazen bol had en zag wat Israël te wachten stond. Als Duits-Joodse vluchteling voelde ze zich verbonden met het zionisme, dat streefde naar een Joods thuisland in Palestina. Toch was ze geen voorstander van een eigen Joodse staat. Ze was bang dat die zou leiden tot nationalisme en onderdrukking van de Arabische bevolking, vertelt Hella Rottenberg.

Arendt schreef hierover in essays die Rottenberg jaren geleden las toen ze zocht naar wat de filosofe had geschreven over het zionisme. Ze verschenen tussen 1944 en 1950 in Amerikaanse tijdschriften, enkele jaren nadat Arendt na haar vlucht uit nazi-Duitsland in de Verenigde Staten was aangekomen.

Rottenberg, een journalist met een lange carrière bij dag- en weekbladen, koos de vier meest relevante opstellen, vertaalde deze en vond er een uitgever voor. De bundel Het zionisme bij nader inzien raakte uitverkocht, maar is nu opnieuw verschenen bij uitgever Jurgen Maas, met een nieuwe inleiding van Rottenberg.

‘De essays zijn bijna profetisch’, vertelt Rottenberg in haar Amsterdamse bovenwoning.

Arendt schrijft dat ze tegen een aparte, soevereine Joodse staat is, maar ze wilde wel een Joods vaderland in Palestina. Hoe zag dat er volgens haar uit?

‘Ik denk dat ze zich een soort volksplanting van Joden in Palestina voorstelde. Een plek waar Joden in hun eigen levensonderhoud konden voorzien, bijvoorbeeld in kibboetsen, een eigen economie en cultuur konden opbouwen en het Hebreeuws weer tot leven konden wekken.

Het ging haar om een Joodse omgeving waar mensen niet langer onder het gezag stonden van een staat die hen tot tweederangsburgers of erger maakte.’

Tegenwoordig zijn we kritisch als mensen in een ander land een eigen gemeenschap stichten. Hoe keek men daar toen tegenaan?

‘Het ging om Joden die nergens naartoe konden. Ze werden vervolgd in Rusland, onder de tsaren, en later ook in Duitsland.

‘Ik denk dat ze zich een soort volksplanting van Joden in Palestina voorstelde’

Palestina maakte aan het begin van de twintigste eeuw deel uit van het Ottomaanse Rijk. Er woonden verschillende bevolkingsgroepen, onder wie Joden. De Ottomanen hadden geen bezwaar tegen de komst van nieuwe Joden. Rijke landeigenaren, die vaak niet eens in Palestina woonden, verkochten hun grond aan de kolonisten. Zo ontstonden de eerste Joodse nederzettingen. Aanvankelijk ging het om kleine aantallen mensen.

Arendt beschouwde de vestiging van Joden in Palestina niet bij voorbaat als indringen in andermans wereld. Wel vond ze dat de Joodse nieuwkomers moesten samenwerken met de Arabische bevolking. Arendt zag dat daar echter weinig van terecht kwam.’

Waarom niet?

‘Daar waren verschillende redenen voor. De meeste zionisten wilden een Joodse staat stichten en waren helemaal niet van plan om met de Palestijnse Arabieren samen te werken.

Ook de socialistische zionisten die in kibboetsen gingen wonen, hadden volgens haar een verkeerde houding. Zij wilden anderen niet uitbuiten, maar zelf achter de ploeg staan. Ze huurden daarom geen arbeiders van buiten in, en dus ook geen Arabieren. Arendt vond dat het antikapitalisme van deze socialistische pioniers in de praktijk neerkwam op anti-Arabisch gedrag.’

Arendt schreef ook dat de zionistische leiders zich vooral op de Britten richtten en nauwelijks op de Arabische leiders. Waarom?

‘De zionistische leiders, eerst Theodor Herzl en later Chaim Weizmann, probeerden via machtige staatslieden steun te krijgen voor een Joods nationaal tehuis in Palestina. Herzl richtte zich tot de Ottomaanse sultan, Weizmann tot de Britse premier en andere machthebbers. Ze dachten hun doel van bovenaf te kunnen bereiken.

Maar volgens Arendt beseften ze onvoldoende dat ze ook van onderaf goede verhoudingen moesten opbouwen. Dat verweet ze hun. Je kunt geen land of staat opbouwen op grond waar anderen wonen zonder met hen samen te werken en tot overeenstemming te komen.

Dat zag Arendt als de fatale fout van de hoofdstroom van het zionisme. Het was ook de reden waarom ze in 1943 met de zionistische beweging brak.’

Arendt probeerde een alternatief voor de Joodse staat te ontwikkelen: een regionaal federatief verband. Hoe zag ze dat voor zich?

‘Ze heeft haar ideeën daarover nooit heel precies uitgewerkt. Wel stelde ze dat een aparte Joodse staat alleen zou kunnen voortbestaan onder bescherming van een machtige staat, zoals de Verenigde Staten.

Als je als kleine staat op vijandige voet staat met je buurlanden, ben je afhankelijk van een grootmacht die je beschermt. Maar daarmee versterk je de vijandschap juist. Je wordt dan nog meer gezien als indringer, als een instrument van die buitenlandse grootmacht.

Arendt zag een federatie als mogelijke oplossing. Joden, Arabieren en andere bevolkingsgroepen zouden samenwerken binnen een groter politiek verband. Je kunt dat enigszins vergelijken met de Europese Unie, waar besluiten gezamenlijk worden genomen en niet simpelweg de meerderheid de dienst uitmaakt.

Arendt stelde zich een samenwerkingsverband voor van Joden, Arabieren, Syriërs, Libanezen en andere bevolkingsgroepen in het Middellandse Zeegebied. Daarin zouden Joden deel uitmaken van een groter geheel, zonder zelf een meerderheid te vormen of een ondergeschikte minderheid te zijn.’

Een andere mogelijke oplossing die ze zag, was een binationale staat. Veranderde haar opvatting?

‘Aanvankelijk zag ze weinig in een binationale staat. Maar toen de Verenigde Naties in 1947 met een delingsplan kwamen, veranderde de situatie.

Volgens dat plan zou Palestina worden verdeeld in een Joods en een Arabisch deel. Vrijwel meteen na het delingsplan braken gewelddadige vijandelijkheden uit tussen Joden en Arabieren. Ook kwam de verdrijving van Arabieren uit Palestina op gang, de Nakba.

Arendt concludeerde dat een binationale staat daardoor waarschijnlijk niet meer levensvatbaar was. Uiteindelijk zag ze meer in een confederatie: twee afzonderlijke staten die zouden samenwerken, eventueel met andere landen in de regio.’

De vertegenwoordigers van de Palestijnse Arabieren wezen elk voorstel af waarin Joden meer zouden zijn dan een nationale minderheid in Palestina. Of het nu ging om een Joodse staat, een federatie met Joodse en Arabische deelgebieden of een binationale staat. Wat vond Arendt daarvan?

‘Ze vond dat onverstandig. Volgens haar hadden de Arabische inwoners van Palestina meer kunnen bereiken als ze eerder met de Joodse kolonisten in gesprek waren gegaan en hadden geprobeerd van onderaf een samenwerkingsverband op te bouwen.

Arendt was kritisch op de Arabische leiders. Ze vond hun houding kortzichtig en had weinig sympathie voor de dictatoriale manier waarop ze over hun eigen bevolking regeerden.

‘Arendt was kritisch op de Arabische leiders’

Tegelijkertijd begreep ze heel goed waarom de Arabische inwoners van Palestina niets zagen in de plannen van de zionisten. Zij beschouwden de wens van Joden om een eigen staat te stichten als een Europees probleem.’

Op een gegeven moment stopte Arendt met schrijven over Israël. Waarom?

‘Dat gebeurde vrij snel na de oprichting van Israël. Ze besefte dat ze een achterhoedegevecht voerde. Ze had nog samengewerkt met Judah Magnes, de rector van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, die eveneens voorstander was van een binationale staat.

Maar haar mogelijkheden om de koers van de zionistische beweging te beïnvloeden, waren verdwenen. Ik denk dat ze het niet langer zinvol vond om erover te schrijven. Waarschijnlijk was het onderwerp voor haar ook pijnlijk.

Toch liet ze later nog van zich horen. Toen de extremistische politicus Menachem Begin naar de Verenigde Staten kwam, stelde ze een protestbrief op die in The New York Times verscheen en onder anderen door Albert Einstein werd ondertekend. Ze riepen op hem niet toe te laten, omdat hij de leider was van een naar hun oordeel fascistische partij: de Heroet-partij, een voorloper van Netanyahu’s Likoed-partij.’

Maar voelde Arendt zich nog wel verbonden met Israël?

‘Zeker. Ze kende veel mensen die er woonden. Ze had ervoor gepleit dat de overlevenden van de Holocaust toegelaten werden tot Palestina, toen de VS en Groot-Brittannië de grenzen voor hen gesloten hield.

Of ze van het land hield, durf ik niet te zeggen. Als mensen haar vanwege haar kritiek verweten dat ze niet van het Joodse volk hield, antwoordde ze altijd: “Nee, ik hou niet van volken. Ik hou niet van het Joodse volk. Ik hou van mensen. Ik hou van mijn vrienden.”’

Pas deze eeuw werden belangrijke werken van Arendt in het Hebreeuws vertaald. Waarom duurde dat zo lang?

‘Arendt werd in Israël lange tijd als verrader beschouwd. Haar opvattingen over Israël werden niet geaccepteerd. Ook haar boek De banaliteit van het kwaad, haar verslag van het Israëlische proces tegen de Duitse oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, werd haar zeer kwalijk genomen.’

Omdat ze een massamoordenaar als banaal beschreef?

‘Nee. De steen des aanstoots was haar kritiek op een deel van het establishment van de Europese Joden. Ze schreef dat zij hadden ingestemd met de instelling van Joodse raden en daarin zitting hadden genomen.

Dat werd in Israël en daarbuiten opgevat als een verwijt dat Joden zelf medeverantwoordelijk waren voor de deportatie en dood van miljoenen Joden.

Dat bedoelde Arendt niet, maar ze heeft het wel heel hard en meedogenloos opgeschreven. Dat is haar zeer kwalijk genomen.’

Waarom kwam er deze eeuw wel ruimte om haar werk in het Hebreeuws te vertalen?

‘Nadat de archieven over 1948 vanaf de jaren tachtig geleidelijk waren opengesteld, publiceerden kritische Israëlische historici boeken over wat er tijdens de Nakba met de Palestijnen was gebeurd. Ze hebben zich er ook voor ingezet dat de geschriften van Hannah Arendt in het Hebreeuws werden vertaald.’

U schrijft in uw inleiding ook over de bekende historicus Omer Bartov en zijn boek Israel: What Went Wrong? Zijn ideeën lijken sterk op die van Arendt. Hoe verklaart u dat?

‘Arendt heeft destijds goed geanalyseerd wat volgens haar de fundamentele fouten waren bij de vestiging van Israël. Een groot deel van haar voorspellingen is uitgekomen.

‘Veel Israëliërs voelen zich vijandig bejegend door de rest van de wereld’

Omer Bartov kijkt vanuit 2025 en 2026 terug op wat er sindsdien is gebeurd. Hij trekt die historische lijn verder door en ziet logischerwijs dezelfde fundamentele fouten.

Ook hij beschouwt een confederatie als de enige levensvatbare oplossing voor het conflict en het voortbestaan van Israël.

Hoe hij die confederatie precies voor zich ziet, weet ik niet. Aan het einde van zijn boek spreekt hij over hope against hope. Hij ziet op dit moment nauwelijks mogelijkheden om zo’n constructie te realiseren. Maar als er een oplossing is die toekomst heeft, dan is het volgens hem deze.’

Hoe moet het nu verder met Israël?

‘Dat is een goede vraag. Ik denk dat Israël alleen een toekomst heeft als de leiders en de bevolking inzien dat een vredesakkoord noodzakelijk is en dat ze daarvoor zelf ook grote concessies moeten doen.’

Bent u bang dat Israël een grote catastrofe tegemoet gaat?

‘Israël zal niet ophouden te bestaan. Het is een zeer sterke, gemilitariseerde staat die, ook als de buitenlandse wapenleveranties afnemen, zelf wapens kan produceren en elders wapens kan kopen.

Veel Israëliërs voelen zich vijandig bejegend door de rest van de wereld en hun directe omgeving. Dat leidt tot een mentaliteit waarin mensen bereid zijn grote offers te brengen om zichzelf te verdedigen.

Maar ik denk wel dat mensen die minder ideologisch betrokken zijn bij het voortbestaan van Israël, niet religieus zijn en de mogelijkheid hebben om te vertrekken, dat uiteindelijk ook zullen doen. Zij zullen langzaam uit Israël wegdruppelen.’

Arendt waarschuwde voor het idee dat de hele wereld tegen Israël is.

‘Ze zag het gevaar daarvan heel scherp. Ze schreef dat je geen toekomst hebt als je denkt dat de hele wereld tegen je is. Dan zie je niemand meer als bondgenoot en vertrouw je uiteindelijk alleen nog jezelf en je eigen militaire kracht.

Tegelijkertijd zorgt de herinnering aan de Holocaust ervoor dat mensen zich angstig en diep onzeker voelen.

Omer Bartov zegt eigenlijk hetzelfde. Die combinatie van vertrouwen op militaire kracht en voortdurende angst voor vernietiging kan ertoe leiden dat Israël nietsontziend optreedt, zogenaamd om een herhaling van Auschwitz te voorkomen.

Arendt heeft dat niet letterlijk zo gezegd, maar ze doorzag wel het gevaar van die mentaliteit.’

Het is toch opmerkelijk dat ze dit al zo lang geleden voorzag.

‘Dat was heel knap. Ze wist diep door te dringen in de psyche van het land.’

Hannah Arendt, Het zionisme bij nader inzien. Uitgeverij Jurgen Maas, 200 blz., € 22,90