Recensie | Wat gebeurt er als de staat het op je gemunt heeft? In Yellow Letters raakt een Turks echtpaar alles kwijt.

Een gevierde actrice verliest haar contract bij het vooraanstaande theatergezelschap waar ze werkt. Haar man, een beroemd toneelschrijver en hoogleraar dramaturgie, raakt eveneens zijn baan kwijt. Het Turkse echtpaar dat centraal staat in de film Yellow Letters wordt door repressie van de staat langzaam maar zeker naar de rand van de afgrond gedreven. De titel verwijst naar de gele brieven waarmee Turkse kunstenaars na de mislukte staatsgreep van 2016 te horen kregen dat ze hun baan kwijt waren, vertelt de Turks-Duitse regisseur Ilker Çatak aan de Filmkrant. ‘Mensen werden ontslagen om idiote redenen, bijvoorbeeld omdat ze backstage een sigaret hadden opgestoken.’

Het aangrijpende verhaal staat symbool voor het lot van honderdduizenden Turken, niet alleen kunstenaars, maar ook journalisten, academici, ambtenaren, leraren en vele anderen, die sinds 2016 te maken kregen met onderdrukking door de Turkse autoriteiten. Tegelijkertijd waarschuwt de film ook voor de opkomst van autoritaire partijen en politici in het Westen, zoals in Duitsland waar de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland onlangs twee belangrijke verkiezingen won. Dat de film niet in Turkije maar in Duitsland is opgenomen, is deels een praktische keuze. Filmen in Turkije is voor kritische cineasten riskant. Maar het Duitse decor is ook een boodschap: Berlijn wordt aangekondigd als Ankara en Hamburg als Istanbul. Een schot voor de boeg, heet dat.

Waarom de levens van Aziz en Derya, prachtig gespeeld door Tansu Biçer en Özgü Namal, nu eigenlijk kapot moeten, blijft onduidelijk. Tijdens de eerste zitting van de rechtszaak, waarop ze eindeloos moeten wachten – ook dat wachten is een middel waarmee een repressief bewind mensen onderdrukt – blijkt dat Aziz geen enkele kans maakt. Er is heimelijk een opname gemaakt van een college waarin hij studenten aanmoedigt om te demonstreren. Ook vallen er beschuldigen als terrorisme en belediging van de president. Onduidelijk blijft wie er nou eigenlijk aan de touwtjes trekt. Het regime zelf blijft buiten beeld. We zien alleen mensen met gewone banen die bevelen uitvoeren.

Op de achtergrond speelt ook een vorm van klassenressentiment mee. Het stel behoort tot de seculiere bovenklasse, met eigen progressieve opvattingen. Dat geldt ook voor de feministische moeder van Aziz, bij wie ze uiteindelijk onderdak vinden als ze uit hun huis worden gezet. Maar als de wanhoop nabij is, zoeken ze contact met de conservatieve broer van Derya, die een winkel heeft in goedkope huishoudelijke artikelen. Die toont weinig medeleven en heeft maar al te goed door dat de verhoudingen zijn veranderd: het echtpaar, dat vroeger op hem lijkt te hebben neergekeken, is nu van hem afhankelijk.

Een zichtbaar ongemakkelijke Aziz moet mee naar het vrijdaggebed in de moskee. Het levert hem een baan als taxichauffeur op. De hardnekkige wens van het bovenklassepaar om hun dochter koste wat kost naar een privéschool te sturen, komt tegelijk arrogant en tragisch over. Waarom kan ze niet naar een gewone school, waar haar neven ook naartoe gaan? Zijn die soms te min?

De spanningen en ruzies binnen het vroeger liefdevolle stel nemen zienderogen toe. In ruim twee uur zien we hoe de autoriteiten een gezin ontwrichten, zonder dat het einde van hun ellende in zicht komt.

Yellow Letters is beklemmend en vraagt wat van de kijker. Na afloop merkte een bezoekster op de achterste rij op dat ze de ruim twee uur wel een lange zit had gevonden. Ja, dacht ik, dat kun je vinden omdat het voor jou en mij fictie is. Voor veel politieke vluchtelingen die hier wonen, was dit dagelijkse realiteit.