Voor het eerst ramadan met mijn dochter en zonder jou, baba. Voor het eerst geen telefoontjes meer. ‘Zijn jullie al geland?’, wilde je altijd weten bij vluchten naar het buitenland. Maar bij deze definitieve reis naar Turkije bleven die vragen uit. Je belt en reageert nooit meer op de video’s die ik van Evin, mijn dochter, naar je stuurde. ‘Och, zo schattig is de roos van opa’, zei je standaard, met een hartje. Hartjes die je zonen nooit echt hebben gekregen, omdat je naar eigen zeggen ‘van binnen’ van ons hield. Bij je kleinkinderen kon het dus blijkbaar wel.

Tot vorige week woensdag, toen je je laatste adem uitblies in het OLVG Oost. Het stadsdeel waar je voor het eerst arriveerde in Amsterdam en waar je je wilde jaren eind jaren zeventig doorbracht. Waar je door te veel alcohol en slaappillen al bijna eerder dood was gegaan, als je maag niet ternauwernood was leeggepompt. Het stadsdeel waar je café-bar failliet ging in de jaren negentig en waaraan je sindsdien een leven vol armoede, ruzie en pijn hebt overgehouden. Je had het leven daarna een beetje opgegeven.

De paradoxale (soennitische) liefde voor alevitische volksmuzikanten zoals Mahsuni, Daimi, Akarsu en Nursani veranderde in een obsessie en verzamelwoede. Je hebt jaren achter die laptop doorgebracht, op zoek naar die liederen waar we duizenden keren onophoudelijk naar hebben geluisterd. Ik vond het interessant, maar toen ik merkte dat die zoektocht op downloadsites zoals Kazaa hele dagdelen begon op te slokken, heb ik bewust ‘dienst’ geweigerd, baba. ‘Nee, zoek het zelf maar lekker uit en niet op mijn computer.’ Daarmee sneed ik niet alleen onze gedeelde band met Turkse muziek door.

‘Je bleef een trotse Turk in hart en nieren’

En ondanks dit alles bleef mijn moeder bij jou en heeft ze je tot het laatste moment verzorgd. Ik denk dat je met jouw ongezonde levensstijl – roken, anti-depressiva en slaappillen – hierdoor toch zeker tien jaar langer hebt kunnen leven.

Je hebt je, ondanks je Nederlandse paspoort, nooit echt kunnen aanpassen aan de Nederlandse samenleving. Je bleef een trotse Turk in hart en nieren. Aan de andere kant: hebben al die autochtonen zich ooit aan ons, de multiculturele samenleving, aangepast? Integratie moet van beide kanten komen, hoe moeilijk dat ook is met Turkse én Nederlandse nationalisten.

We kwamen er niet uit in onze politieke discussies. Over Turkije, Atatürk, Koerden, alevieten, Armeniërs. Noem het allemaal maar op. De laatste tijd ging het daar ook niet meer zo veel over. Althans, niet op de heftige manier zoals we dat zo vaak deden. Het ging steeds over je lichamelijke klachten, die chronisch waren. Zo vaak had je het erover dat iedereen om je heen er zat van werd, maar dat nooit echt uitsprak.

Hoe konden we dat überhaupt doen? Onze vader was ziek. De oudste zoon van huize Balçik, met zeven kinderen, die als ‘illegale’ held naar Europa was gemigreerd en zo veel geld had gepompt in de slecht lopende boerenonderneming van zijn vader dat hij zijn eigen jonge gezin in Amsterdam vergat. Hij dronk zijn migratiepijn en armoede weg met flesjes Heineken, totdat zijn lichaam dat in latere jaren niet meer aankon. Toen namen de pillen, muziek en sigaretten het over om de dagelijkse vernedering van een armoedig en afhankelijk bestaan te doen vergeten.

Baba, we hebben je op een storm- en regenachtige dag achtergelaten in het dorp waar je bent geboren. In de modder waar we allemaal naartoe zullen keren. Ik hou van je, baba. We huilen en lachen om je. Ik hield beide handen stevig vast in je laatste uurtjes van dit aardse bestaan. We hebben je gewassen en gekust. We hebben onze gebeden gedaan. Nu leef je voort in onze herinneringen. Amsterdam en heel Nederland hebben een Turkse vader verloren. Kennen jullie het verhaal van Ali de schoonmaker, die als tiener tegen de stroming in rivieren heeft gezwommen om hier te kunnen zijn, eigenlijk wel?