De theatervoorstelling About the river and the sea brengt een Palestijns regenritueel tot leven. De makers onderzoeken of dit eeuwenoude gebruik kan helpen bij het verwerken van trauma’s.

Terwijl een Arabisch lied, gezongen door sopraan Sabra Bahri Khatri, de zaal vult, wordt zij vergezeld door de warme klanken van de ud. De zangeres loopt met lege waterflessen over het toneel. Ondertussen houdt de Palestijnse actrice en schrijver Rasha Hilwi een beeltenis vast van de godin Anat. Het publiek zit in een intieme setting geboeid te luisteren. De zaal in het Muziekgebouw aan ’t IJ is gedimd, maar het schouwspel, op deze laatste maandag in mei, is kleurrijk: traditionele kleding, lichtpartijen en een grote Palestijnse thobe. De thobe is de traditionele kledij van Palestijnse vrouwen die hier symbool staat voor Um Al Gaith.

Op de achtergrond zien we foto’s van het Palestina van weleer. Ondertussen wordt een reportage van een correspondent vanuit Gaza afgespeeld. Het gaat over Palestijnen die daar nauwelijks water meer kunnen vinden vanwege de genocide in de kuststrook.

Waar de voorstelling ‘About the river and the sea’, uitgevoerd door het Um Al Gaith Collectief in samenwerking met World Opera Lab, op het eerste gezicht een puur cultureel fenomeen zou laten zien, blijkt toch een element van verzet in zich te hebben. Verzet tegen de dagelijkse realiteit van bezetting en onderdrukking is immers nooit ver weg in Palestina.

Het regenritueel dat de kunstenaars reconstrueren heet Um Al Gaith, Arabisch voor ‘moeder van regen’. Het is een oud ritueel dat Palestijnen in tijden van droogte met elkaar opvoeren in de hoop dat er regen zal vallen. Tijdens de ceremonie dragen dorpelingen een grote pop met zich mee, waarbij mensen water op de pop gooien. Ook wordt er gezongen en op potten en pannen geslagen om de regen te verwelkomen.

Het ritueel is een verschijnsel dat elders in de Arabische wereld ook voorkomt. Maar in Palestina heeft het nog een extra dimensie: het watertekort voor Palestijnen, niet alleen vanwege het klimaat, maar ook als gevolg van de door kolonisten onrechtmatige toe-eigening van water.

Godin Anat

Um Al Gaith houdt mogelijk verband met de verhalen van de godin Anat, beschermer van rechtvaardigheid en de zus van Baal, de regengod. Anat werd omschreven in teksten op kleitabletten die uit de Bronstijd, ca. 3000-800 v.Chr., stammen en die zijn gevonden vlakbij Latakia in het huidige Syrië. Daar werden in 1928 de resten van de antieke stad Ugarit aangetroffen.

In de mythe van Anat wordt de regen gestolen en naar de onderwereld gebracht. Aangezien er geen regen is, droogt het land op en vallen gemeenschappen uiteen. Anat zoekt wanhopig over de hele wereld naar regen. Van woede daalt Anat neer naar de onderwereld om haar broer Baal van de ondergang te redden. Zij overwint, brengt Baal terug naar de aarde en herstelt de regen en rechtvaardigheid. De verhalen vertellen ook over het regenritueel dat ieder jaar in de herfst, het oogstseizoen, werd uitgevoerd.

In 2022 werd in de stad Khan Younis, Gaza, een eeuwenoude beeltenis van Anat gevonden. Dit gezicht gebruiken de kunstenaars nu om Anat aanwezig te laten zijn in de voorstelling. Zo richt zij haar blik op onze tijd, waar de regen opnieuw gestolen wordt in haar land.

Helende werking

Terug naar de zaal in Amsterdam. Nadat de sombere verhalen over het gebrek aan water vanwege droogte en de bezetting zijn bezongen, doet het publiek enthousiast mee met de percussie en slaat op deksels en pannen. Al snel lijkt het door het collectieve ritme te gaan ‘regenen’, wat door sommigen als helend wordt ervaren.

‘Zo’n collectief ritueel kan ook emoties als woede en angst reguleren’

Dat laatste is dan ook wat het Um Al Gaith Collectief wil onderzoeken. Hoe kunnen oude rituelen, zoals dit regenritueel, ruimte bieden voor collectieve heling en dialoog?

Regisseur van de voorstelling Miranda Lakerveld legt uit dat Um Al Gaith op zich geen instrument is om zich te verzetten, maar dat de herontdekking van Palestijns cultureel erfgoed, waaronder Um Al Gaith, iets heel maakt wat kapot wordt gemaakt.

‘Het bewaren van erfgoed, en in toenemende mate ook immaterieel erfgoed, is niet alleen bedoeld om dingen weer bij elkaar te brengen, maar ook een positieve manier van verzet plegen’, zegt zij tegen de Kanttekening.

Lakerveld vertelt dat het ritueel tegenwoordig onder druk staat. ‘Terwijl over de hele wereld dit soort immaterieel erfgoed wordt bedreigd doordat het als achterlijk en primitief wordt weggezet, staat in dit geval ook de hele Palestijnse cultuur onder druk. Een andere reden dat het ritueel aan het verdwijnen is, is omdat het water weg is. Als je de bron van het ritueel niet hebt, of niet bij je land kunt om water te halen, dan is het ook lastig om het ritueel te bewaren.’

Om te kunnen onderzoeken of een collectief ritueel als Um Al Gaith kan helpen in de huidige tijd, hebben de kunstenaars het ritueel gereconstrueerd naar de realiteit van nu. Daarvoor hebben zij de verhalen van de godin Anat gedeeltelijk aangepast om aan te sluiten bij de huidige tijd.

‘Als je in een trauma zit, dan bevries je’

‘We hebben ons voorgesteld dat Anat zowel naar haar eigen tijd kijkt als naar de onze. Zij wil opnieuw geboren worden, omdat ze voelt dat ze nodig is. Zij voelt de nood van haar mensen, en daarom is haar beeltenis gevonden in Gaza. Door nu haar verhalen te reconstrueren, zorgen we ervoor dat we weer heel maken wat kapot wordt gemaakt.’

Doel ervan is te onderzoeken of met een dergelijk ritueel ook collectieve trauma’s kunnen worden verzacht, zoals de trauma’s waaronder de Palestijnen lijden vanwege voortdurende bezetting en genocide. Lakerveld legt uit dat er voor mensen die voortdurend trauma’s ondergaan, binnen de reguliere psychologische zorg geen behandeling bestaat. Palestijnse psychologen en psychiaters verzetten zich al enige tijd tegen deze blinde vlek in de psychologische gezondheidszorg.

‘Als je in een trauma zit, dan bevries je en kan je je niet verzetten of nadenken wat goed kan zijn. Stel dat je samen, in een collectief, kan genezen van trauma of dat je elkaar kunt genezen, dan ben je beter bestand tegen al het geweld dat op je afkomt. Na iedere voorstelling gaan we in gesprek met het publiek en een specialist om te kijken of het werkt.’

Eén van die specialisten is psycholoog en publiciste Sara Khosdelazad. Tijdens een nagesprek met het publiek legde zij uit hoe een dergelijke rituele handeling emoties kan reguleren.

‘Een ritueel bestaat vaak uit iets wat je samendoet, bijvoorbeeld zingen of dansen. Dat brengt niet alleen sociale cohesie, het kan je ook het gevoel geven dat je met mensen die je niet kent, een verandering in gang kan brengen. Zo’n collectief ritueel kan ook emoties als woede en angst reguleren, waardoor je tot rust komt.’

Toeschouwers zeiden achteraf dat zij niet alleen werden geraakt door de prachtige klanken van de zangers, de percussie en de ud, maar ook dat zij dankzij het meedoen met de percussie zich kalmer voelden. ‘Ik had het gevoel dat toen we samen ‘regen maakten’ we iets kunnen creëren en samen een verandering teweeg kunnen brengen,’ zei iemand uit het publiek.