In een immens wit nagebootst ijsblok, smeltend en gebarsten, bevond zich in Stockholm een tentoonstelling over de Poolcirkel, het thuis van vier miljoen mensen. Op zoek naar de Zweedse geschiedenis in beeld bezocht ik de bovenste verdiepingen van het Nordiska Museet. Op de begane grond was een tentoonstelling over klimaatverandering. Vanaf de galerij boven kon je de opbouw goed zien: het looppad vormt de barst die als een bliksemflits zigzaggend door het nagemaakte ijsblok trekt. Met verhalen en voorwerpen over het leven van de inheemse bevolking in de Poolcirkel, die niet meer gebruikt dan nodig is, biedt de tentoonstelling inzicht in de klimaatverandering.

Als ‘een waarschuwing uit het verleden’ vermeldt een bord de zeven kardinale zonden, samengevat door paus Gregorius I (rond 600 na Christus), waarvoor je gestraft wordt in het hiernamaals. Trots, hebzucht, lust, jaloezie, gulzigheid, wraak/woede en luiheid.

Waarvoor we nu al gestraft worden. Elke onderneming of elk instituut stimuleert tegenwoordig ‘trots’ onder werknemers en onderdanen. Ongeremd nationalisme is populairder dan ooit. Hebzucht, lust, vraatzucht en gemakzucht worden driftig gestimuleerd in alle reclames en zijn in het kapitalistische systeem gemeengoed. Op jaloezie en afgunst wordt ook ingespeeld door bedrijven (zie de Postcode Loterij). En sommige politici vinden woede een teken van kracht.

De tentoonstelling maakte ook de vertaalslag naar het heden. Geloof je niet in God, vervang de straffende grootheid dan maar door ‘de natuur’. Het niet in toom houden van de zeven hoofdzonden zal zich uiteindelijk tegen de mensheid keren in de vorm van opwarming van de aarde, die leidt tot ondraaglijke temperaturen, smeltende gletsjers en een stijgende zeespiegel.

Ik begon me daar, in dat gebarsten ijsblok in bloedheet Stockholm, erg ongemakkelijk te voelen

Geen nieuws op de tentoonstelling, maar de visuele verzameling van wat de mens vermag en verknalt mist zijn uitwerking niet. Ik zie hier heel helder hoe de westerse mens de hoofdzonden heeft weten te transformeren tot deugden. Wie ze alle zeven uitoefent, heeft het gemaakt. Ik hoef natuurlijk niet meer te wijzen naar het oranje, vleesgeworden ordinaire icoon van het kapitalisme in het Witte Huis, dat zijn partij tot overtuigde, jaknikkende zondaars heeft omgevormd.

Ik begon me daar, in dat gebarsten ijsblok in bloedheet Stockholm, erg ongemakkelijk te voelen. We hebben onze ziel verkocht. Niet alleen de natuur is slachtoffer van onze zonden, maar ook de humaniteit en de kwetsbare mensen. Met de achterlijk genoemde kerk gooide een groot deel van het Westen de deugden eruit om plaats te maken voor het kapitalisme. Het neoliberalisme zou nu het beste uit de mens halen. Voor georganiseerde correctie was gewoon geen ruimte meer; ieder voor zich moet maar weten waar hij in gelooft. En degene die carrière maakt en veel verdient in de maatschappij is de winnaar. Losers hebben gewoon hun best niet genoeg gedaan.

Ethiek is zo old school.

Er zijn gewoon geen remmingen meer, zei een bevriend psycholoog. Schrijver en psycholoog Paul Gilbert laat met zijn onderzoek naar compassie zien dat mensen gedreven worden door emoties die voortkomen uit drie hoofdpatronen van instincten. De belangrijkste is de drang om te overleven, zelfbehoud. Dat leidt tot een reactie van vechten, vluchten of bevriezen en gaat samen met angst en woede. De tweede is het zoeken naar bronnen die onze driften van honger, dorst en voortplanting kunnen bevredigen, maar als die speurtochten falen, maakt dat mensen angstig, boos en agressief. Tot zover bekend. Maar de derde groep, die veel te weinig aandacht krijgt, is het patroon van streven naar een situatie van tevredenheid, niets doen en dankbaarheid. Het is duidelijk dat pas in het derde geval ruimte is voor zorg voor een ander in plaats van voor jezelf en je eigen instincten. Of voor bescherming van de natuur. Maar wij draaien als een op hol geslagen kermisattractie maar door.

Dat ze potsierlijk klinken zegt meer over ons

Niet alleen de liberalen, ook links heeft een afkeer van deugdelijkheid, maar weet daar niets tegenover te stellen dat ons in het gareel kan houden. Laten we ons bijvoorbeeld inspireren door de klassieken. Dat ze potsierlijk klinken zegt meer over ons. De antieke deugden bijvoorbeeld: gematigdheid, voorzichtigheid, rechtvaardigheid en moed. En de christelijke: geloof, hoop en liefde. De politieke: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Werkelijk, het is alsof onze machthebbers er de spot mee willen drijven.

Maar wie het laatst lacht, lacht het best. Volgens Jesaja: ‘De vloek heeft de aarde verslonden, en zij die erop leven zijn verlaten; de bewoners van de aarde zullen verbranden en weinigen blijven over.’