De meeste Nederlanders voelen zich niet structureel achtergesteld ten opzichte van andere groepen. Toch zijn er ook groepen die het gevoel hebben dat anderen worden voorgetrokken en dat zijzelf aan het kortste eind trekken. Dit blijkt uit het nieuwe SCP-rapport Burgerperspectieven 2026 Bericht 3: Ervaren achterstelling in verschillende maatschappelijke domeinen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau onderzocht gevoelens van achterstelling op vijf terreinen: wonen, werk, tradities en cultuur, rechtspraak en politieke vertegenwoordiging. Vooral op de woningmarkt leeft onvrede. 30 procent van de Nederlanders voelt zich daar achtergesteld. 28 procent van de Nederlanders voelt zich achtergesteld wat betreft politieke vertegenwoordiging. Bij werk en culturele tradities gaat het om circa 15 procent die zich achtergesteld voelt, terwijl slechts 7 procent van de Nederlanders zich achtergesteld voelt door de rechtspraak.
Tegelijkertijd benadrukt het SCP dat de meeste Nederlanders geen uitgesproken slachtoffergevoel hebben. Zoals het bureau op de website schrijft: ‘De meeste Nederlanders voelen zich niet achtergesteld ten opzichte van andere groepen.’ Wel zijn er duidelijke verschillen tussen maatschappelijke groepen.
Een belangrijke scheidslijn loopt langs opleidingsniveau. Vooral praktisch geschoolden voelen zich achtergesteld. Ook mensen met een migratieachtergrond voelen zich vaak achtergesteld, maar om gans andere redenen.
Uit gesprekken van het SCP blijkt dat met name mbo-opgeleiden zonder migratieachtergrond veel onbegrip tonen voor de voorrangspositie die statushouders in een aantal gemeenten nog altijd hebben bij de toewijzing van sociale huurwoningen.
Mensen met een migratieachtergrond ervaren juist discriminatie op basis van hun afkomst, huidskleur en religie. Daardoor voelen zij zich achtergesteld op onder meer de arbeidsmarkt, woningmarkt en in contacten met instituties, zoals de rechtspraak.
Ook religieuze en culturele minderheden komen in beeld. Sommige Nederlanders met een migratieachtergrond ervaren dat er onvoldoende ruimte is voor hun religieuze tradities, zoals bijvoorbeeld Eid al-Fitr, terwijl vooral praktisch opgeleide Nederlanders juist vrezen dat Nederlandse tradities onder druk staan, denk aan Zwarte Piet. Opvallend is dat groepen zich geregeld achtergesteld voelen op dezelfde terreinen, maar om tegengestelde redenen.
Hanneke Felten van onderzoeksbureau Movisie plaatst op LinkedIn een kanttekening bij gevoelens van achterstelling onder witte Nederlanders. Volgens haar wijst onderzoek erop dat juist mensen met een migratieachtergrond structureel worden benadeeld. ‘Zogenaamd ‘omgekeerd racisme’ (dat witte mensen gediscrimineerd worden vanwege hun wit zijn) daarentegen is niet aangetoond en er is geen enkele aanwijzing dat dit een structureel probleem is.‘ Tegelijkertijd erkent ze dat mbo’ers mogelijk te maken hebben met discriminatie op basis van opleidingsniveau.
Wie voelen zich niet achtergesteld? Het SCP wijst vooral op witte hoogopgeleide Nederlanders, in het bijzonder universitair geschoolden. Zij ervaren relatief vaak juist voordelen. Culturele diversiteit wordt door hen vaker gezien als verrijking, zij hebben meer vertrouwen in de rechtspraak en voelen zich beter vertegenwoordigd door de politiek.
