Spanje heeft volgens sommigen een progressief imago, ook als het om migratie gaat. Maar hoe zit het met de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla?

Spanje kiest een opvallende koers waar het gaat om belangrijke Europese thema’s als migratie, defensie of de betrekkingen met Israël. Deze zomer kwam het zelf echter onder een vergrootglas te liggen toen duizenden migranten illegaal de grens overstaken naar Ceuta, een Spaanse enclave in Noord-Afrika. Bekijken we Spanje door een té roze bril? We vragen het aan Itamar Mann, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam en deskundige op het gebied van internationaal recht.

Het was een van de Europese landen die zich het nadrukkelijkst uitspraken tegen het Israëlische optreden in Gaza. Spanje verkocht ook nee aan Donald Trump toen die Amerikaanse militaire bases en het Spaanse luchtruim nodig had voor de aanvallen op Iran. En toen de Spaanse regering in april een uitzonderlijke regularisatieregeling voor honderdduizenden migranten aankondigde, was het beeld voor velen compleet: Spanje heeft oog voor de minderbedeelden in deze wereld.

Dat beeld kantelde deze zomer. In minder dan 48 uur staken ongeveer 72.000 mensen vanuit Marokko de grens met Ceuta over. De meesten zwommen naar de Spaanse enclave, aangemoedigd door berichten op sociale media dat de grens openstond. De gebeurtenissen legden de kwetsbaarheid van de Spaanse grensbewaking bloot. Ook de reactie van de Marokkaanse regering was opmerkelijk. Marokko maakt namelijk nog altijd aanspraak op Ceuta en beschouwt de stad als historisch Marokkaans grondgebied.

Hoewel er officieel geen sprake is van een Spaanse bezetting, kun je je afvragen hoe ver weg het Europese koloniale verleden werkelijk is, zegt Mann. ‘Dat neemt niet weg dat kritiek op Israël terecht is. Je moet je altijd blijven uitspreken tegen genocide in de meest krachtige bewoordingen.’

Dit laatste vindt hij belangrijk te benoemen. Mann-Kanowitz is zelf afkomstig uit Israël, maar uitgesproken kritisch over de huidige regering. Naast zijn werk als onderzoeker heeft hij deelgenomen aan diverse mensenrechteninitiatieven, waaronder initiatieven die betrekking hebben op Israël.

Eerst even over de positie van Spanje ten opzichte van Israël. In hoeverre wijkt dit af van de rest van Europa?

‘Ik zou zeggen dat het standpunt van Spanje binnen Europa niet heel uitzonderlijk is. Er zijn een aantal landen, waaronder Ierland en Noorwegen, en in zekere mate België en Slovenië, dat een uitgesprokener standpunt inneemt over Israël, de bezetting van de bezette Palestijnse gebieden en de genocide.

Dat komt op verschillende juridische manieren tot uiting. Spanje heeft bijvoorbeeld geïntervenieerd in de zaak Zuid-Afrika tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof (ICJ) en heeft een hardere lijn gekozen als het gaat om de wapenhandel. Spanje werkt niet met Israël samen op het gebied van wapenhandel, terwijl sommige andere Europese landen dat nog wel doen. Spanje heeft zich ook uitgesproken voor een boycot van producten uit de nederzettingen. Spanje gaat op dit terrein sneller dan veel andere Europese landen, maar het staat niet alleen.

Aan de andere kant van het spectrum staat waarschijnlijk Duitsland, dat zichzelf vanuit een gevoel van verantwoordelijkheid voor de Holocaust niet toestaat Israël te bekritiseren.’

Hoe valt deze voortrekkersrol van Spanje te verklaren?

‘Er zijn wel verschillende verklaringen. Een daarvan is de eigen fascistische geschiedenis van Spanje, waardoor liberale en linkse gemeenschappen wellicht alerter zijn op zaken die aan fascisme doen denken. Dat is precies wat er momenteel in Israël gebeurt.

Een andere verklaring valt te bezien in de historische band tussen Spanje met Noord-Afrikaanse en Arabische landen en met de grote Arabische gemeenschap in Spanje. Spanje voelt zich mogelijk iets meer verwant met de Arabische wereld dan andere Europese landen.’

Toch is Marokko niet blij met de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla. Het noemt dit Spaanse bezetting en een overblijfsel van de koloniale tijd. In hoeverre is dit terecht?

‘Het belangrijkste punt is dat de inwoners van Ceuta en Melilla de Spaanse nationaliteit hebben. Ze hebben politieke rechten — ze mogen bijvoorbeeld stemmen tijdens de Spaanse verkiezingen — dus dan is er geen sprake van een bezetting. Dit is het territoriale bereik van Spanje, dat bovendien internationaal wordt erkend. We hebben het dan over een verdrag uit de vijftiende eeuw, toen de Spaanse controle over het gebied werd vastgelegd. Melilla werd Spaans grondgebied in 1497 en de Spaanse soevereiniteit over Ceuta werd officieel gemaakt in het Verdrag van Lissabon in 1668.

‘Veel Europese landen hebben nog altijd koloniale banden met gebieden overzee’

Dat geldt natuurlijk niet voor de inwoners van Gaza, of van de Westelijke Jordaanoever. Dit wordt door het internationaal recht erkend als Palestijns grondgebied. Het Palestijnse volk heeft recht op zelfbeschikking, en dat recht heeft betrekking op de Westelijke Jordaanoever en Gaza. Ik vind de vergelijking tussen de Israëlische bezetting en Ceuta dan ook te simplistisch.’

Er is dan misschien geen sprake van bezetting, we zien wel de erfenis van een koloniale verleden terug in plekken als Ceuta en Melilla.

‘Klopt. Maar ook hierin is Spanje niet uniek in Europa. Veel Europese landen hebben nog altijd koloniale banden met gebieden overzee. Frankrijk bestuurt Guadeloupe, Martinique, Frans-Guyana, Réunion en Mayotte als overzeese departementen. Frans-Polynesië is een overzeese gemeenschap, terwijl Nieuw-Caledonië een eigen status heeft en in mei 2024 te maken kreeg met gewelddadige onrust. Het Verenigd Koninkrijk heeft nog veertien overzeese gebieden, van Gibraltar en de Falklandeilanden tot Bermuda en de Kaaimaneilanden. Het heeft ook het verdrag uit 2025 over de overdracht van de soevereiniteit over de Chagosarchipel aan Mauritius nog niet geratificeerd. Het Koninkrijk der Nederlanden omvat Aruba, Curacao en Sint-Maarten, en het Deense koninkrijk omvat Groenland en de Faeröer. Spanje heeft Ceuta en Melilla aan de Noord-Afrikaanse kust en Portugal de Azoren en Madeira.’

We lijken ons in Europa weinig bewust van deze koloniale erfenissen. Waardoor komt dat?

‘Daar zijn heel duidelijke materiële redenen voor. Als je het kolonialisme ongedaan wilt maken, moet je ook de controle over bepaalde gebieden en de natuurlijke hulpbronnen opgeven. Europeanen praten hier wel over, maar als ze daadwerkelijk de rekening moeten betalen, wordt het lastiger. Materiële verandering is veel lastiger te realiseren dan politieke verandering.

Op het gebied van vertegenwoordiging is er wel iets veranderd. Veel Europese landen hebben aanzienlijke aantallen migranten opgenomen en het is niet toevallig dat die vaak uit de voormalige koloniën komen. In Frankrijk wonen veel Senegalezen, in het VK veel mensen uit het Caribisch gebied en Nigeria. In Nederland konden mensen uit Nederlandse overzeese gebieden, zoals het Caribisch gebied, heel lang naar Nederland verhuizen en hier wonen. Tegenwoordig is er weliswaar een omslag in de acceptatie van migranten, maar jarenlang was er in zekere zin sprake van erkenning van het feit dat deze mensen gekoloniseerd waren geweest.’

Ook hierin is Spanje anders dan andere Europese landen. De Spaanse regering had tot nu toe een relatief ruimhartig beleid ten opzichte van migranten.

‘Ik zou niet per se zeggen dat Spanje altijd liberaal is op het gebied van migratie. Onder de huidige regering staat Spanje open voor de opvang van migranten, maar er staan mogelijk grote politieke veranderingen voor de deur gezien de stijging van Vox in de peilingen.

‘Er is sprake van een soort ‘grensapartheid’’

Daarnaast is er, ook in Spanje, sprake van geweld aan de grens. Tot voor kort was ik voorzitter van de organisatie Border Forensics. We deden onderzoek naar grensgeweld in verschillende delen van de wereld, waaronder Nador en Melilla. Hier documenteerden we zeer ernstig staatsgeweld tegen migranten uit Sub-Sahara-Afrika die Spanje proberen binnen te komen. Er is sprake van een soort ‘grensapartheid’, ontstaan rondom Nador, maar waarvoor Spanje zeker niet onverantwoordelijk is. Het doel is om mensen af te schrikken, buiten te houden en duidelijk te maken dat de grens hard en meedogenloos is. Het hangt er dus vanaf hoe je ernaar kijkt. Maar ik zou niet zeggen dat Spanje op het gebied van migratie volledig liberaal is.’

Is dit niet ook een vorm van neokolonialisme — Europese landen die beslissen wie er in Afrika de grens over mag?

‘Ja, en ook hierin is Spanje niet uniek. De afgelopen twee à drie decennia heeft de Europese Commissie relaties opgebouwd met Afrikaanse landen, maar ook met bijvoorbeeld Turkije. Die relaties leiden tot wat in de literatuur ‘externalisering’ wordt genoemd: het naar buiten verplaatsen van de grenzen.

Het doel is om de verantwoordelijkheid voor het tegenhouden van migratie naar het buitenland te verplaatsen, in ruil voor iets. Dat kan bijvoorbeeld ontwikkelingsfinanciering zijn, hulp bij capaciteitsopbouw of infrastructuur. Deze landen moeten een rol vervullen om in onze behoeften te voorzien op het gebied van grensbewaking.

Dat is in de kern een koloniale dynamiek, omdat die berust op een zeer sterke economische hiërarchie en op rollen die worden verdeeld op basis van zeer duidelijke machtsverhoudingen. Dat zie je bijzonder duidelijk in de relatie tussen Italië en Libië in de afgelopen jaren, gedurende ongeveer de laatste twee decennia, en vooral in de periode vóór en na de val van het regime van Kadhafi in 2011.’

Ondanks deze inspanningen bleek de grenscontrole in Ceuta deze zomer niet op orde. Spanje wees naar Israël als de boosdoener. Hoe duidt u dit?

‘Er was geen enkel bewijs — afgezien van een paar tweets hier en daar — dat Israël betrokken was bij deze massamigratie. Dat was volslagen onzin, antisemitische propaganda.’

Waarom antisemitisch?

‘Ik geloof dat er binnen sommige linkse gemeenschappen in het Westen wel degelijk sprake is van antisemitisme. Het bouwt voort op stereotypen over joden die achter de schermen de wereld zouden beheersen en aan onzichtbare touwtjes zouden trekken. Dit sentiment is al heel oud, maar heeft nu eigenlijk plaatsgemaakt voor beschuldigingen aan het adres van Israël voor dit soort gebeurtenissen.

‘Ik geloof dat er binnen sommige linkse gemeenschappen in het Westen wel degelijk sprake is van antisemitisme’

Dit neemt niet weg dat Israël de afgelopen drie jaar enorme misdaden heeft begaan tegen het Palestijnse volk. Er is alle reden om Israël verantwoordelijk te houden voor die misdaden. Maar zodra je verder gaat en Israëliërs of doden de schuld geeft van zaken waarmee zij niets te maken hebben, ondermijn je ook je eigen geloofwaardigheid wanneer je Israël bekritiseert om wat het daadwerkelijk heeft gedaan. Hetzelfde geldt voor het tonen van solidariteit voor de Palestijnen. Het is belangrijk om dit te doen in de meest krachtige woorden, niet door de Israëlische regering verantwoordelijk te houden voor zaken in jouw eigen land of geschiedenis.’

De Israëlische regering zegt regelmatig dat Europese landen met twee maten meten en hun eigen morele tekortkomingen uit het oog te verliezen. Zit daar wat in?

‘Ik vind het heel belangrijk om Israël te bekritiseren, omdat Israël een buitengewoon brute campagne voert. Wat er in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever gebeurt, is een gruweldaad die zich dag in, dag uit voltrekt. Tegelijkertijd vind ik dat die kritiek hand in hand moet gaan met Europese zelfreflectie over het eigen koloniale verleden.

Wat Israël op de Westelijke Jordaanoever en in Gaza doet, en wat het historisch gezien het Palestijnse volk heeft aangedaan, steunt in veel opzichten op koloniale tradities. Dat geldt zelfs voor de wetten die Israël heeft ingevoerd om deze projecten uit te voeren, zoals de verdrijving van bevolkingsgroepen. Daarbij is expliciet gebruikgemaakt van Britse wetgeving die na het einde van de Britse koloniale overheersing in 1948 van kracht bleef. In zekere zin heeft Israël zich juridisch in de positie van de kolonisator geplaatst om te kunnen uitvoeren wat het doet.

Als een Brit Israël nu bekritiseert zonder na te denken over de eigen rol bij het mogelijk maken hiervan, vind ik dat wel problematisch.’