Terwijl Duitsland worstelt met een afbrokkelende Brandmauer en in Nederland de PVV van 2021 tot 2023 in het kabinet zat, blijft België opmerkelijk standvastig. In Wallonië bestaat er zelfs een mediacordon tegen uiterst rechtse politici.

In grote delen van Europa schuiven de politieke panelen, als het over samenwerking met uiterst rechts gaat. In Duitsland staat de Brandmauer onder druk, de traditionele afspraak dat geen enkele partij samenwerkt met Alternative für Deutschland, helemaal na de grote AfD-overwinning in de Oost-Duitse deelstaat Sachsen-Anhalt.

Nederland heeft die fase al achter de rug. Hier is uiterst rechts in zekere zin genormaliseerd. Tussen 2010 en 2012 regeerde een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. En tussen 2021 en 2023 zaten er zelfs PVV‑bewindspersonen in het kabinet-Schoof.

Tegen die achtergrond is België een uitzondering. Daar bestaat al decennia een breed gedragen consensus dat je niet met uiterst rechts een coalitie aangaat, het cordon sanitaire. In Wallonië bestaat er bovendien een cordon médiatique, namelijk dat de media geen live-uitzendingen doen waar uiterst rechtse politici aan het woord komen.

Cordon sanitaire

Volgens de Vlaamse filosoof Dirk Verhofstadt is het cordon sanitaire een van de meest consequente politieke afspraken in Europa. Sinds de jaren negentig weigeren alle traditionele partijen in Vlaanderen om samen te werken met Vlaams Belang, zowel op federaal niveau als in het Vlaamse deelparlement.

Het gaat niet slechts om een afspraak op papier, het is een actief gehandhaafd principe. Verhofstadt wijst op verschillende lokale incidenten, vooral rond Brussel en in de regio Antwerpen, waar lokale lijsten wél met Vlaams Belang wilden besturen. In die partijen zaten soms leden van liberalen of christendemocraten. Zodra dat bekend werd, grepen de nationale partijbesturen in. Leden die met Vlaams Belang samenwerkten werden geschorst of geroyeerd. ‘Het cordon sanitaire bestaat’, zegt Verhofstadt, ‘omdat partijen het niet alleen hebben afgesproken met elkaar maar ook durven af te dwingen.’

De verkiezingen van 2024 bevestigden dat. Even leefde het idee dat de Vlaamse nationalist Bart De Wever van N-VA Vlaams Belang zou meenemen in een coalitie, maar hij sloot dat al vóór de verkiezingen uit. N‑VA houdt Vlaams Belang dus buiten, ondanks electorale druk.

In sommige gemeenten hadden coalities mét Vlaams Belang numeriek gekund, maar ze kwamen toch niet tot stand. Dat is precies de kracht van het cordon sanitaire, zegt Verhofstadt. ‘Het hangt niet af van lokale opportuniteit, maar van nationale principes.’ Een bekend voorbeeld is Ninove, waar Vlaams Belang een absolute meerderheid haalde en de partij de burgemeester leverde. Toch werd het cordon niet doorbroken, aldus Verhofstadt. ‘Geen enkele andere partij wil immers meebesturen met Vlaams Belang. Ze verkiezen de oppositie.’

Cordon médiatique

In Wallonië bestaat eveneens een afspraak om niet samen te werken met extreemrechts, maar de context is er wel even anders. In het Franstalige deel van België is geen partij die vergelijkbaar is met Vlaams Belang. Volgens de Waalse journalist Christophe Deborsu is dat geen toeval. ‘Juist omdat het cordon sanitaire wordt gehandhaafd, krijgen uiterst rechtse partijen er geen voet aan de grond.’

Wallonië heeft daarnaast een tweede instrument dat Vlaanderen niet kent, het cordon médiatique. Franstalige media hanteren al meer dan dertig jaar een strikte regel, namelijk dat uiterst rechtse politici nooit live worden geïnterviewd op radio of televisie. ‘Extreemrechtse politici houdt zich niet aan de spelregels van de democratie, vertelt Deborsu. ‘Ze gebruiken vaak cijfers die niet 1-2-3 verifieerbaar zijn. In een live setting kun je dat niet meteen corrigeren. Live uitzendingen geven extreemrechtse politici een podium dat ze kunnen misbruiken.’ Hij legt dit uit met een metafoor. ‘Je kunt het vergelijken met een voetbalwedstrijd. Het is alsof een speler van een van de teams plotseling de bal met beide handen oppakt. Dan moet je ingrijpen als scheidsrechter, anders wordt het spel zelf ondermijnd.’

Het cordon médiatique is opmerkelijk consistent. Alle grote Franstalige media doen aan de boycot mee. Uiterst rechtse politici krijgen geen live interviews en er zijn geen live debatten met hen. Wel interviewen journalisten soms uiterst rechtse politici, maar die interviews worden vooraf opgenomen en uitspraken worden kritisch gecontroleerd op feiten.

Er waren slechts drie historische overtredingen, zegt Deborsu. ‘Eind jaren tachtig en begin jaren negentig, en één kleine in 2024, toen de liberale partijvoorzitter Georges-Louis Bouchez in een Vlaams tv-debat tegenover Tom Van Grieken stond. Maar Bouchez verklaarde achteraf dat hij dit nooit meer zou doen. Deborsu benadrukt dat het cordon médiatique niet in strijd is met de vrijheid van meningsuiting. Extreemrechts krijgt wel een stem, maar nooit ongecontroleerd. ‘Journalisten willen namelijk geen doorgeefluikje zijn voor desinformatie of racistische retoriek.’

Nederland kan zo’n mediacordon niet meer invoeren, zegt Deborsu. ‘Dat hadden jullie in de jaren negentig moeten doen. Als je het nu alsnog doet werkt het niet en kruipt extreemrechts meteen in de slachtofferrol. Bij jullie is het te laat. De normalisering heeft al plaatsgevonden, zelfs op regeringsniveau.’ Maar wat moeten journalisten dan doen om uiterst rechtse partijen en hun desinformatie te bestrijden. Deborsu antwoordt, naar alle eerlijkheid, dat hij werkelijk geen idee heeft.

Weerbare democratie

Zowel Verhofstadt als Deborsu benadrukken dat het cordon als doel heeft om de liberale democratie te beschermen tegen haar vijanden. Verhofstadt wijst hier op het proefschrift Weerbare democratie van de Nederlandse rechtsfilosoof Bastiaan Rijpkema. ‘Het is de ultieme tolerantieparadox. Als we tolerant zijn tegen intolerante, antidemocratische partijen, dan lopen we kans dat die antidemocratische partijen onze democratie afschaffen.’

Maar moet het cordon zich dan ook op extreemlinks richten, of bijvoorbeeld een hypothetische islamistische partij die antisemitisch is en de sharia wil invoeren? Het cordon richt zich niet op extreemlinks, omdat die stroming geen groepen uitsluit op basis van afkomst, ras, huidskleur of seksuele identiteit, zegt Deborsu. ‘Maar wel geldt het cordon in Wallonië voor antisemitische of fundamentalistische partijen, die worden onmiddellijk uitgesloten. Tijdens de coronaperiode werden interviews met antivax‑activisten ook nooit live uitgezonden, omdat ze aantoonbaar desinformatie verspreidden.’