De 22-jarige Marokkaanse cartoonist Yasser Mounbir moet voor vier jaar achter slot en grendel vanwege enkele satirische cartoons over koning Mohammed VI. Waarom wordt het beledigen van de koning zo streng bestraft?
De gewraakte cartoons zelf hebben niet veel om het lijf. Op een ervan is Mohammed VI afgebeeld met jarretels, een knipoog naar speculaties over zijn homoseksuele geaardheid. Kritische Marokkanen kunnen hierom lachen, maar voor vele anderen én voor het regime is het een ernstige belediging van de koning, die immers ook de ‘leider der gelovigen’ is.
Volgens de in Nederland wonende kunstenaar Mohand Abttoy en mensenrechtenactiviste Nawal Benaissa laat de zaak zien hoe beperkt de vrijheid van meningsuiting in Marokko nog altijd is, zeker wanneer de monarchie ter sprake komt.
‘Technisch gezien is het geen bijzonder ingewikkelde cartoon’, zegt kunstenaar Mohand Abttoy. ‘Maar het probleem is niet de kwaliteit van de tekening. Het probleem is dat de koning erin voorkomt.’
Volgens Abttoy ligt de gevoeligheid rond satirische afbeeldingen van koning Mohammed VI diep verankerd in het Marokkaanse politieke systeem. De koning is niet alleen staatshoofd, maar draagt ook de titel Amir al-Mu’minin, eider der gelovigen. Bovendien claimt de Alaoui-dynastie, die sinds 1666 aan de macht is in Marokko, af te stammen van de profeet Mohammed zelf.
‘Het probleem is niet de kwaliteit van de tekening’
‘Veel mensen zien de koning daarom niet als een gewone politicus’, zegt Abttoy. ‘De monarchie ontleent haar legitimiteit mede aan deze religieuze symboliek. En juist om die reden wordt kritiek op de koning vaak ervaren als iets fundamenteel anders dan kritiek op een minister of parlementariër.’
‘Marokko presenteert zich anders dan het is’
Hoewel Marokko internationaal vaak wordt gezien als relatief liberaal in vergelijking met theocratisch geregeerde landen als Iran of Saoedi-Arabië, vinden beide geïnterviewden dat dit beeld onvolledig is.
‘Naar buiten toe presenteert Marokko zich als een open en tolerant land’, zegt Abttoy. ‘Maar zodra je bepaalde grenzen overschrijdt, merk je dat het een autoritair systeem blijft. Er bestaat een groot verschil tussen het officiële discours over vrijheid van meningsuiting en de manier waarop kritische stemmen in de praktijk worden behandeld.’
Zelf zegt hij jarenlang voorzichtig te zijn geweest vanwege zijn politieke cartoons over het regime. ‘Ik heb acht jaar lang Marokko niet bezocht omdat mensen mij waarschuwden dat ik mogelijk problemen zou krijgen bij binnenkomst.’ Tegenwoordig kan hij Marokko wel weer in, omdat hij van een zwarte lijst is afgehaald. ‘Dat ontdekte ik door de juiste mensen om te kopen, die voor mij in het systeem hebben gekeken. Had ik dat niet gedaan en stond ik nog steeds op de lijst, dan zou ik in Marokko meteen worden gearresteerd bij binnenkomst.’
‘Een normale cartoon’
Ook mensenrechtenactiviste Nawal Benaissa reageert kritisch op de veroordeling van Mounbir. ‘Ik vind het een veelzeggende cartoon over politieke satire en het uiten van een mening’, zegt ze. ‘Dat is zijn goed recht. Voor mij is dit een heel normale cartoon. Hij heeft zijn tekentalent gebruikt om zijn mening te uiten.’
Volgens Benaissa staat de zaak niet op zichzelf. Ze ziet een tegenstelling tussen de internationale uitstraling van Marokko en de situatie die veel activisten ervaren.
‘In de grondwet wordt vrijheid van meningsuiting gegarandeerd, maar de werkelijkheid ziet er anders uit’, zegt ze. ‘De autoriteiten willen een generatie kweken die de koning en andere machthebbers bewondert en niet bekritiseert.’

Angst voor repressie
Op sociale media ontstond volgens Benaissa wel solidariteit met de veroordeelde cartoonist, maar grootschalige protesten bleven uit.
‘Er is steun van activisten en mensenrechtenverdedigers, maar mensen zijn bang’, zegt ze. ‘Openlijk protesteren kan grote gevolgen hebben.’
Die angst heeft volgens haar invloed op hoe mensen omgaan met politieke satire. ‘Veel mensen durven zo’n cartoon niet online te delen. Ze bewaren hem hoogstens op hun telefoon. Ironisch genoeg werd de cartoon veel bekender nadat de maker werd gearresteerd en vervolgd.’
‘Openlijk protesteren kan grote gevolgen hebben’
Benaissa wijst erop dat er eerdere zaken zijn geweest waarbij jongeren werden vervolgd wegens het delen van afbeeldingen van de koning. Zij noemt onder meer de zaak van Walid Bahomane. Deze scholier werd in 2012 veroordeeld nadat hij spotprenten van Mohammed VI via Facebook had verspreid.
Ervaringen uit de Rif
Benaissa spreekt niet alleen als waarnemer. Zij was betrokken bij protesten in de Rif-regio, waar inwoners demonstreerden voor betere voorzieningen zoals onderwijs en gezondheidszorg.
‘Ik heb deelgenomen aan vreedzame demonstraties’, vertelt ze. ‘Daarvoor ben ik meermaals gearresteerd, vervolgd en geconfronteerd met geweld door de autoriteiten.’
Ze werd uiteindelijk veroordeeld tot een gevangenisstraf en besloot Marokko te verlaten. Inmiddels heeft zij politiek asiel gekregen in Nederland.
Volgens haar zitten verschillende deelnemers aan de protestbeweging in de Rif nog steeds gevangen. ‘Mensen kregen zware straffen omdat zij hun rechten opeisten en hun mening uitten.’
Wereldkampioenschap en imago
Beide activisten menen dat Marokko veel waarde hecht aan zijn internationale reputatie. Abttoy vermoedt dat de autoriteiten momenteel extra aandacht besteden aan hun imago vanwege de internationale belangstelling die het land krijgt in aanloop naar het WK voetbal van 2030, dat Marokko samen met Spanje en Portugal organiseert.
‘Marokko wil aan de buitenwereld laten zien dat het een modern en liberaal land is’, zegt hij. ‘Maar volgens veel activisten verandert dat weinig aan de behandeling van kritische stemmen.’
Voor Benaissa is de zaak rond Mounbir daarom vooral symbolisch. ‘De gevangenschap van Yasser laat zien hoe ver echte verandering nog weg is’, zegt ze. ‘Artistieke en politieke vrijheid van meningsuiting blijven aan strenge beperkingen onderhevig. De boodschap is dat burgers geen afwijkende mening mogen hebben wanneer die de macht raakt.’
Nu u hier toch bent...
Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.
Vertel mij meer!

