Volgens Rob Wijnberg van de Correspondent is Donald Trump het grootste gevaar voor de wereldvrede sinds Adolf Hitler. Amerika-deskundige Koen Petersen ziet dit toch anders en wil de Amerikaanse president vooral begrijpen.

Petersen begint zijn verhaal niet bij Donald Trump zelf, maar bij een plek die voor hem symbool staat voor de grilligheid en het geweld van de Amerikaanse geschiedenis. Onlangs bezocht hij het Civil Rights Museum in Memphis, gevestigd op de plek waar Martin Luther King Jr. in 1968 werd vermoord. Het maakte diepe indruk op Petersen, die zelf in 1968 geboren is. Hij realiseerde zich opnieuw hoe recent en ontwrichtend die periode eigenlijk was. De Vietnamoorlog, de rassenrellen, de moorden op King en Robert Kennedy, het zijn geen verre herinneringen maar gebeurtenissen die nog altijd doorwerken in het Amerikaanse zelfbeeld. Het museum laat dat volgens hem indringend zien.

Om het presidentschap van Donald Trump te begrijpen moet je de Amerikaanse geschiedenis kennen, benadrukt Petersen. ‘Elke Amerikaanse president heeft zijn eigen wereldbeeld en visie op de rol van de Verenigde Staten in de wereld. Trump vormt daarop geen uitzondering, al wijkt zijn stijl sterk af van die van zijn voorgangers.’ Wie hem uitsluitend ziet als een ontspoorde populist of een historische anomalie, mist volgens Petersen een belangrijk punt. Donald Trump staat in een lange Amerikaanse traditie, met name die van isolationisme en ongebondenheid.

Monroe-doctrine

Aanvankelijk was het isolationisme zelfs de dominante stroming in de Amerikaanse buitenlandse politiek. De eerste president van de Verenigde Staten, George Washington, waarschuwde al aan het einde van zijn presidentschap tegen permanente allianties met buitenlandse mogendheden. In de negentiende eeuw werd dat denken geconcretiseerd in de Monroe-doctrine, die stelde dat Europese mogendheden zich niet moesten bemoeien met het westelijk halfrond. De Verenigde Staten beschouwden Latijns-Amerika als hun achtertuin. President Woodrow Wilson probeerde na de Eerste Wereldoorlog hiermee te breken en was de drijvende kracht achter de Volkerenbond, maar omdat hij in eigen land hiervoor geen steun kreeg werden de Verenigde Staten nooit lid. Pas onder Franklin Delano Roosevelt en, na diens dood, Harry Truman, werd het isolationisme definitief doorbroken, met de oprichting van de Verenigde Naties. Een ander belangrijk resultaat was de oprichting van de NAVO in 1949, al was die alliantie aanvankelijk bedoeld voor slechts tien jaar.

Trump grijpt volgens Petersen bewust terug op de oudere traditie van het isolationisme. Zijn focus ligt op de Verenigde Staten zelf en op het Amerikaanse werelddeel. In die zin is zijn herwaardering van de Monroe-doctrine geen toeval. Waar die doctrine ooit vooral geopolitiek en antikoloniaal gemotiveerd was, spelen nu ook economische belangen een grote rol. Denk aan olie in Venezuela of strategische grondstoffen elders in Latijns-Amerika. Trump handelt dus niet willekeurig; hij opereert deels binnen een herkenbaar historisch kader.

Afkeer van China

Tegelijkertijd is Trump geen klassieke strateeg. ‘Hij is uiterst intuïtief, soms impulsief en vaak onvoorspelbaar. Zijn diepgewortelde afkeer van China is daar een voorbeeld van. Al als ondernemer vond hij dat China de Verenigde Staten uitbuitte. Als president ziet hij China als de grote rivaal, Rusland speelt in zijn denken een secundaire rol: eerder een onruststoker dan een existentiële bedreiging. Iran en Noord-Korea beschouwt hij als regionale gevaren, Oekraïne als geopolitiek van ondergeschikt belang. In Trumps ogen moet je soms iets slikken om iets groters binnen te halen. Vandaar zijn bereidheid om met Rusland te dealen, als dat hem ruimte geeft om zich op China te concentreren.’

‘Hij komt uit de wereld van New Yorkse projectontwikkelaars’

Dat alles past bij Trumps overtuiging dat vrede vooral via zaken kan worden bereikt: peace through business. Petersen: ‘Miljardencontracten, economische druk en handelsdeals zijn voor hem effectiever dan langdurige militaire inzet. Hij komt uit de wereld van New Yorkse projectontwikkelaars, waar alles onderhandelbaar is en waar je elk drukmiddel inzet om je zin te krijgen. Dat zie je terug in zijn presidentschap. Toen de Braziliaanse ex-president Jaïr Bolsonaro volgens Trump onheus werd behandeld, dreigde hij met hogere importtarieven voor Brazilië. Veel waarnemers vonden dat ongehoord, maar juridisch mocht het. Trump maakte maximaal gebruik van die ruimte.’

Trump wil de geschiedenisboeken in

‘In Oekraïne en het Midden-Oosten wil Trump snel akkoorden sluiten’, vervolgt Petersen. ‘Niet zozeer uit idealisme, maar omdat hij die dossiers wil afsluiten om zich volledig op China te kunnen richten. Tegelijkertijd is hij in zijn tweede termijn, zoals veel presidenten, nadrukkelijk bezig met zijn nalatenschap.’ De Amerika-deskundige wijst op historische voorbeelden. Zo verdubbelde Thomas Jefferson het Amerikaanse grondgebied met de Louisiana Purchase, Andrew Johnson kocht in 1867 Alaska van Rusland. De Verenigde Staten probeerden eerder en vlak na de Tweede Wereldoorlog Groenland te kopen, maar dat wilde Denemarken niet. Trump heeft dat idee nieuw leven ingeblazen. En bij Trump geldt bijna altijd: waar hij aan rammelt daar zit ook een businessplan achter, voor zichzelf, voor zijn familie of zijn entourage. ‘Denk hierbij ook aan mineralendeals met Oekraïne, oliebelangen in Venezuela of zelfs ideeën over toeristische ontwikkeling van de Gazastrook.’

Trump wil de geschiedenisboeken in. Hij hoopt daarom dat het communistische regime in Cuba eindelijk bezwijkt, een droom die al sinds John F. Kennedy rondwaart in Washington. Petersen benadrukt dat Trump op meerdere schaakborden tegelijk speelt, zij het instinctief en niet conceptueel. Het is vaak zijn omgeving die achteraf het trumpisme van zijn handelen beschrijft.

‘Trump is vooral trumpiaans’

Ook Trumps kritiek op de NAVO past in een langere lijn. ‘Hij vindt dat de Verenigde Staten onevenredig veel betalen voor Europese veiligheid. Dat standpunt klinkt radicaal, maar president Dwight Eisenhower zei in 1960 al tegen zijn opvolger Kennedy dat Europa meer moest bijdragen, anders zouden Amerikaanse troepen worden teruggetrokken. Het debat is dus allesbehalve nieuw.’

Label

De vraag welk label op Trump past, blijft lastig. Is hij extreemrechts? Fascistisch? Populistisch misschien? Petersen vindt die termen tekortschieten. ‘Trump is vooral trumpiaans. Uniek in zijn mix van isolationisme, zakelijk denken, intuïtieve machtspolitiek en binnenlands ‘America First’, waarbij Amerikanen, en dan vooral witte Amerikanen, voorop staan. Dat laatste heeft onmiskenbaar xenofobe trekken, zichtbaar in zijn migratiebeleid, zijn inreisverboden en de harde opstelling van immigratiediensten. Tegelijkertijd heeft Trump Europa nodig, voor veiligheid en technologie, ook al zet hij vraagtekens bij de culturele en demografische veranderingen op het continent. Trump en de zijnen zijn bang dat als gevolg van islamitische migranten Europa straks Europa niet meer is. Daarom steunt vicepresident J.D. Vance Alternative für Deutschland als bondgenoot.’

Wat China betreft, is containment voor Trump het hoogste doel. Alles wijkt daarvoor. Ook Taiwan past in dat spanningsveld. De VS zijn afhankelijk van Taiwanese chips en leveren wapens aan het eiland, maar de angst bestaat dat Trump ooit een deal sluit met China waarbij Taiwan het kind van de rekening wordt. Petersen acht een volledige Chinese overname voorlopig onwaarschijnlijk, maar sluit handelsconcessies niet uit.

Tot slot wijst hij op Trumps voorkeur voor ‘chirurgische ingrepen’: bombardementen op Iran, het verwijderen van de president van Venezuela, maar geen grootschalige invasies zoals de invasie van Irak onder George W. Bush. De mainstream vindt vaak dat het doel — bijvoorbeeld het verwijderen van dictator Nicolás Maduro — legitiem is, maar worstelt met de middelen. Petersen stelt nuchter vast dat Trump met deze aanpak, hoe controversieel ook, soms meer heeft bereikt dan zijn voorgangers in decennia. ‘Dat maakt zijn presidentschap zo ongemakkelijk én zo fascinerend.’