Nog vóór de oorlog van Amerika en Israël tegen Iran uitbrak, hield Turkije al rekening met een mogelijke vluchtelingenstroom uit Iran. Een veiligheidszone op Iraans grondgebied wordt daarbij genoemd als optie. Maar hoe realistisch is dat? En speelt pan-Turkisme daarbij een rol?

De Turkse president Erdogan zegt tegen de oorlog tussen Israël, de VS en Iran te zijn. Tegelijkertijd werden al vóór het uitbreken van het conflict scenario’s doorgerekend om Turkse belangen in de regio te beschermen, bijvoorbeeld via invloedssferen zoals in de bezette grensstroken in Irak en Syrië.

Drie Turkije-kenners bespreken de situatie: Ahmet Erdi Öztürk, docent Internationale Betrekkingen aan London Metropolitan University, de gevluchte journalist Ergün Babahan (VS) en de Turkse parlementariër Omer Faruk Gergerlioglu (pro-Koerdische HDP).

Hoe realistisch is een Turkse inval in Iran als de oorlog voortduurt?

Öztürk noemt dat onrealistisch. ‘Het binnentrekken van Iraans grondgebied zou een grote escalatie betekenen. Iran is niet Syrië. Een Turkse “zone” zou worden gezien als een schending van de soevereiniteit en kan een directe confrontatie met Iraanse troepen of bondgenoten uitlokken’, zegt hij.

Volgens hem worden er wel noodscenario’s voorbereid. ‘Ankara denkt na over manieren om migratiestromen aan de Iraanse kant van de grens te houden als het gezag van Teheran instort. Maar dat blijft vooralsnog bij plannen. De uitvoering zou grote risico’s met zich meebrengen.’

‘Het binnentrekken van Iraans grondgebied zou een grote escalatie betekenen’

Ook Gergerlioglu acht een Turkse invasie onwaarschijnlijk. ‘Turkije wil niet bij deze oorlog betrokken raken en gebruikt daarom zeer voorzichtige woorden. Zonder de VS en Israël direct te veroordelen, bekritiseerde het wel de aanval op Iran en betuigde het zijn medeleven aan Khamenei.’

Volgens hem probeert Turkije neutraal te blijven. ‘Als Iran bases in Arabische landen aanvalt, kan dat ook een dreiging voor Turkije vormen. In een escalatie zou Iran bijvoorbeeld de Amerikaanse bases in Kürecik en Incirlik kunnen aanvallen.’

Toch denkt hij niet dat Turkije in zo’n situatie een veiligheidszone in Iran zou instellen. Hij wijst op de sjiitische gevoeligheden van de Azeri’s in Iran. ‘Zij zijn verontrust over de dood van ayatollah Khamenei (Azeri van vaderskant, red.). Door deze sektarische vernedering van sjiieten kan de positie van Iran juist sterker worden. Turkije zal als soennitische macht niet graag ingrijpen’, zegt hij. Wel kan er volgens hem druk vanuit Trump komen.

Vluchtelingenstroom

Journalist Ergün Babahan kijkt vooral naar het vluchtelingenvraagstuk in Turkije. ‘Dat probleem is groot,’ zegt hij. ‘Hoewel de burgeroorlog in Syrië voorbij is, zijn miljoenen Syriërs in Turkije gebleven. Terwijl westerse landen al in paniek raken over enkele duizenden vluchtelingen, vangt Turkije miljoenen Syriërs, Afghanen en mensen uit Afrika en Azië op. Door de verslechterende economie leidt dat soms tot spanningen. Met verkiezingen in aantocht wil de regering-Erdogan geen nieuwe vluchtelingenstroom.’

Een veiligheidszone in Iran acht Babahan echter ook onwaarschijnlijk. ‘Troepen inzetten op Iraans grondgebied zonder toestemming van Teheran kan op de lange termijn grote problemen veroorzaken.’

‘Turkije en Iran hebben een gemeenschappelijke vijand: de Koerden’

Wel wijst hij op de Koerdische kwestie. ‘Turkije en Iran hebben een gemeenschappelijke vijand: de Koerden. Als Koerden in de regio in opstand komen en autonomie proberen uit te roepen, zou Ankara kunnen ingrijpen onder het mom van het voorkomen van een vluchtelingenstroom en mogelijk in samenwerking met Teheran. Maar ook dat is een vergezocht scenario.’

Volgens Öztürk wil Turkije vooral een grote vluchtelingeninstroom voorkomen. ‘Dat ligt goed in de binnenlandse politiek. Waarschijnlijk zal Ankara vooral de eigen grens versterken: met betere barrières, meer toezicht en strengere controles. Een grensoverschrijdende veiligheidszone zou pas een laatste redmiddel zijn, bijvoorbeeld bij een instorting van de orde direct aan de grens.’

Ten slotte: hoe zit het met de pan-Turkistische Turan-gedachte, de vereniging van alle Turkse volkeren?

Öztürk: ‘Iran is al lang gevoelig voor etnisch nationalisme onder Turks sprekende groepen, vooral de Iraanse Azerbeidzjanen. Teheran is daarom voorzichtig met pan-Turkse symboliek. Maar er spelen ook strategische factoren: Iran deelt een grens en economische banden met Turkije en zal escalatie zorgvuldig afwegen. Bovendien is Azerbeidzjan een complex geval. Iran heeft spanningen met Bakoe, maar een nieuw front openen kan kostbaar zijn terwijl het land al onder zware druk staat.’

Babahan: ‘Miljoenen mensen van Turkse afkomst wonen in Iran. Zelfs president Masoud Pezeshkian is van Turkse afkomst. Toch lijkt Iran zich minder zorgen te maken over deze realiteit dan over mogelijke vergelding. In tegenstelling tot de Golfstaten kan Turkije niet alleen diplomatiek maar ook militair reageren. Een aanval op Turkije zou weinig voordeel opleveren. Azerbeidzjan heeft bovendien niet hetzelfde gewicht als de Golfstaten.’

‘het aanwakkeren van etnische spanningen in de regio kan op lange termijn veel problemen veroorzaken’

Gergerlioglu waarschuwt voor verdere escalatie. ‘In Iran zijn inderdaad Turkse bevolkingsgroepen, vooral de Azeri’s. Maar het aanwakkeren van etnische spanningen in de regio kan op lange termijn veel problemen veroorzaken. Hoewel Turken en Perzen verschillende volkeren zijn, zou een nieuw conflict uiteindelijk geen voordeel opleveren voor Turkije of Iran.’

Öztürk vindt daarom dat het Westen voorzichtig moet zijn. ‘Het kan de oorlog uitbreiden, een precedent scheppen voor nieuwe interventies en leiden tot een langdurige bezetting.’

Babahan verwacht bovendien geen westerse steun voor pro-Turkse politiek in Iran. ‘Het Westen zal zich vooral richten op olie en op de wederopbouw van Iran. Turkse militaire betrokkenheid heeft weinig economische waarde, omdat Ankara zelf al beperkte financiële middelen heeft.’