Soedanese vrouwen zijn niet alleen slachtoffer van de oorlog in hun land. Ze voeren ook vredesgesprekken en organiseren voedseluitgifte en zorg in vluchtelingenkampen. Op Internationale Vrouwendag staat de Kanttekening stil bij de veerkracht van deze vrouwen. ‘Ze willen wanhopig graag gehoord worden.’

Op de dorre, zanderige vlaktes van de Soedanese regio Darfur wonen inmiddels miljoenen ontheemden onder erbarmelijke omstandigheden. Door blokkades en aanhoudende gevechten komt er nauwelijks voedselhulp binnen. Meer dan de helft van deze vluchtelingenstroom bestaat uit vrouwen en meisjes.

Sinds de verwoestende machtsstrijd het land in zijn greep houdt, zijn gezinnen uit elkaar gerukt en is de basisveiligheid voor vrouwelijke vluchtelingen verdwenen. Na een uitputtend beleg viel de strategische stad El Fasher in handen van de Rapid Support Forces (RSF). Daarbij kwamen schokkende berichten naar buiten over etnische zuiveringen, martelingen en grootschalig seksueel geweld tegen zwarte Afrikaanse gemeenschappen zoals de Zaghawa en Masalit. De strijdende partijen blokkeren of beperken stelselmatig de toegang voor humanitaire organisaties, waardoor levensreddende hulp de zwaarst getroffen conflictgebieden niet bereikt.

‘Zoveel Soedanese vrouwen die ik spreek hebben het zwaar; ze willen wanhopig graag gehoord worden’, zegt Reem Abbas, een Soedanese journalist en onderzoeker. Abbas is actief binnen Soedanese vrouwenbewegingen, onder meer bij MANSAM, een organisatie die streeft naar politieke participatie van vrouwen. ‘Ze willen door mensenrechtenactivisten erkend worden als onderdeel van de oplossing voor een vreedzaam Soedan. En niet slechts als omstanders.’

‘Ze bouwen voort op een lange traditie van bemiddeling’

Sima Bahous, de uitvoerend directeur van VN-Vrouwen, stelt dat partijen in Soedan de oorlog uitvechten over de ruggen van vrouwen en meisjes. Zij benadrukt dat vrede onmogelijk is zonder hun veiligheid te garanderen en hun perspectief centraal te stellen. Maar, zegt Abbas, deze vrouwen zijn veel meer dan alleen slachtoffers. ‘Soedanese vrouwen vormen de stille motor achter een land in crisis. Terwijl de wereld naar de frontlinies kijkt, organiseren zij de eerste levensbehoeften in hun wijk: voedsel, medicijnen en veiligheid. Ze zijn niet alleen slachtoffers van oorlog, maar ook actieve en invloedrijke stemmen die al lange tijd vredesgesprekken voeren en partijen tot verzoening proberen te bewegen. Ze bouwen voort op een lange traditie van bemiddeling en bieden een hoognodig tegenwicht aan het geweld.’

Verkrachting als oorlogswapen

In het huidige conflict in Soedan wordt seksueel geweld op grote schaal ingezet als oorlogswapen om de burgerbevolking te terroriseren en te verdrijven. De Rapid Support Forces (RSF) gebruiken systematisch verkrachting als onderdeel van hun militaire strategie in het aanhoudende conflict. VN-vrouwenorganisaties meldden in april 2025 een toename van 288 procent in de vraag naar levensreddende steun voor overlevenden van verkrachting en seksueel geweld.

‘Verkrachting wordt een oorlogswapen omdat gemeenschappen conservatief zijn en sociale normen bepalen hoe vrouwen en hun lichaam binnen de gemeenschap worden gezien’, vertelt Abbas. ‘De eer en het lot van de hele groep worden vernietigd wanneer vrouwelijke leden worden verkracht, omdat volgens de sociale normen een vrouw de eer van haar familie vertegenwoordigt. Dit dwingt hen tot onderwerping.’

‘Veel mensen, waaronder mijn familie, vluchten omdat ze bang zijn dat hun dochters doelwit worden’

‘Bovendien vernedert seksueel geweld vrouwen en veroorzaakt het woede en angst onder familieleden. Wat gebeurt er dan? Ze zien geen andere keuze dan de regio te verlaten.’ Deze dreiging is een belangrijke drijfveer achter de massale volksverhuizing die het land momenteel doormaakt. Soedan is daardoor het toneel van de grootste ontheemdingscrisis ter wereld, waarbij bijna 13 miljoen mensen hun huis zijn ontvlucht. ‘De angst voor verkrachting is een van de belangrijkste oorzaken van ontheemding: veel mensen, waaronder mijn familie, vluchten omdat ze bang zijn dat hun dochters doelwit worden’, zegt Abbas. ‘Daarom richten vijandige troepen zich op vrouwen; ze weten dat dit ervoor zorgt dat grote groepen de regio ontvluchten.’

Dictator Omar al-Bashir

De revolutie van 2018 ontstond na decennia van onderdrukking en economische crisis onder het dictatoriale regime van Omar al-Bashir. Vrouwen vochten daarbij specifiek voor de afschaffing van de repressieve openbare orde-wetten die hun fundamentele vrijheden beperkten. Hun massale deelname dwong een politieke overgang af, waarbij vrouwen voor het eerst belangrijke ministersposten en zetels in de overgangsraad opeisten. De hoop op democratisering werd echter bruut verstoord door de militaire coup in 2021 en de burgeroorlog die daarop volgde. Ondanks dit geweld blijft het politieke verzet van vrouwen ondergronds voortleven als een strijd voor blijvende institutionele hervormingen.

Abbas verklaart de etnische spanningen als een gevolg van het onvermogen van Soedan om een bevolking met een samenhangende identiteit te vormen. ‘Het proces van identiteitsvorming is complex. Soedan is een relatief nieuw land waarin verschillende koninkrijken door koloniale machten zijn samengevoegd. Daardoor heeft het zich nooit volledig ontwikkeld tot een natiestaat met een duidelijke nationale identiteit en kreeg het nooit echt de kans om een natie op te bouwen. Het land was voortdurend in oorlog met rebellengroepen die tegen de centrale regering vochten. De oorlog verergerde het onrecht en de armoede en bracht het sociale weefsel van het land verder in verval.’

Maatschappelijke normen

Onderzoek toont aan dat 40 procent van de vrouwelijke journalisten in Soedan sinds het begin van de oorlog slachtoffer is geworden van geweld. Zij worden dubbel getroffen: vanwege hun beroep én hun gender. Naast arrestaties rapporteren vrouwelijke verslaggevers ook systematisch seksuele intimidatie en mishandeling door strijdende partijen.

‘Ze zeggen dat ik onfatsoenlijk ben’

‘Ik ervaar veel intimidatie en cyberpesten; mensen schelden me uit omdat ze het niet met me eens zijn’, vertelt Abbas. ‘Sommige van deze mannen hebben een islamistische achtergrond, anderen zijn aanhangers van burgerlijke krachten. Of ze komen uit andere gemeenschappen. Ze zeggen dat ik onfatsoenlijk ben; ze willen niet dat ik me uitspreek over het onrecht. Ze proberen me het zwijgen op te leggen.’

Abbas houdt zich al meer dan tien jaar bezig met communicatie en belangenbehartiging voor internationale organisaties en het Soedanese maatschappelijk middenveld. Ook werkt ze al jarenlang met Soedanese vluchtelingen in Egypte om hen te stimuleren de kracht te vinden om hun leven weer op te bouwen. Volgens haar is het voor Soedanese vrouwen niet eenvoudig om zich weerbaar op te stellen.

‘Ik was een van de eerste vrouwen die zich op sociale media uitsprak over de politieke situatie. Ik ben mijn familie dankbaar dat ze me daarin steunen. Sommige families willen echter niet dat hun dochters journalist of activist worden en hun gezicht online of tijdens demonstraties laten zien. Ze vrezen voor onze veiligheid. Maar het heeft ook te maken met maatschappelijke normen: het is niet gebruikelijk dat vrouwen zich uitlaten over kwesties in hun samenleving en hun stem verheffen.’

‘Bovendien spreken de meeste vrouwen geen Engels en zijn er minder vrouwen opgeleid. Dus zelfs als ze de moed vinden om zich uit te spreken, is het lastig om in contact te komen met mensen buiten Soedan. Bijvoorbeeld om met journalisten uit Europa te praten of connecties op te bouwen met platforms waar mensenrechtenexperts actief zijn.’

Ruggengraat

Volgens de UNHCR lopen meer dan 60 miljoen vrouwen en meisjes die wereldwijd gedwongen zijn te vluchten door oorlog en vervolging een verhoogd risico op gendergerelateerd geweld, zoals seksuele uitbuiting, verkrachting en mensenhandel.

In kampen zoals Zamzam in Darfur vormen vrouwen de ruggengraat van het dagelijks overleven. Hoewel ruim 25 miljoen mensen kampen met acute honger, organiseren vrouwen in deze overvolle kampen zelf de voedseluitgifte en zorg. Hun leven is getekend door ontheemding, maar hun kracht houdt de sociale structuren in deze provisorische nederzettingen overeind.

‘Er is weinig aandacht voor de humanitaire ramp en het onrecht dat plaatsvindt’

‘Vrouwen die uit conflictgebieden vluchten zijn vaak op een andere manier kwetsbaar dan mannen, omdat met het vluchten de sociale controle, regels en wetten die hen normaal beschermen tegen geweld, wegvallen. De vaak meer afhankelijke positie van vrouwen in veel samenlevingen versterkt hun kwetsbaarheid in oorlogstijd,’ vertelt universitair hoofddocent Lidewyde Berckmoes van de Universiteit Leiden. Berckmoes werkt bij de opleiding African Studies en doet onderzoek naar conflictgebieden in Afrika. Daarbij zag zij hoe traumatische ervaringen van ouders invloed hebben op de opvoeding en identiteit van nieuwe generaties.

Stereotype beeld

‘Soedan is een genegeerde oorlog. Er is weinig aandacht voor de humanitaire ramp en het onrecht dat plaatsvindt. In de hulpverlening is het belangrijk dat deze vrouwen niet alleen als getraumatiseerde slachtoffers worden gezien. Daarmee beperk je hun mogelijkheden om te herstellen en verder te gaan met het leven.’

Het stereotype beeld van het Afrikaanse slachtoffer heeft volgens Berckmoes grote invloed op samenlevingen en op vrouwen zelf, terwijl er in gemeenschappen juist ook veel positieve kwaliteiten zijn die kunnen worden ingezet voor steun en herstel.

‘Soedanese vrouwen hebben hun eigen identiteit, maar ook rollen als vrouw, moeder, dochter en lid van hun gemeenschap. In hun ervaringen en netwerken liggen mogelijkheden om de pijn van de oorlog te verwerken en samen naar oplossingen te zoeken. Voor goede hulp van buitenaf is het belangrijk te begrijpen hoe mensen in Soedan, ook buiten oorlogstijd, met trauma omgaan. Welke tradities en rituelen geven steun en helpen bij herstel? En hoe kunnen die ook nu, in deze oorlog, worden gebruikt? Psychosociale hulp moet daarom worden ontwikkeld in samenwerking met vrouwen en hun gemeenschap.’

‘Alleen als traumatische ervaringen worden erkend als iets dat mensen samen meemaken, en als rekening wordt gehouden met cultuur en sociale structuren, kan zorg worden geboden die niet alleen verlichting brengt, maar ook recht doet aan de identiteit en ervaringen van Soedanese vrouwen.’