Vrijheid bestaat alleen zolang we haar blijven bevragen, bekritiseren en ertegen in verzet kunnen komen, stelt Yarin Eski in een essay ter gelegenheid van Bevrijdingsdag.

Vrijheid wordt zelden afgeschaft voordat het verdwijnt. Sterker nog, zodra de belofte van meer vrijheid wordt gedaan en gepresenteerd als iets dat af is, is dat precies het moment dat zij uitgehold kan worden, totdat onvrijheid overblijft.

Dit gebeurt wanneer Donald Trump spreekt over ‘Operation Freedom’ en militaire of (geo)politieke operaties, die vrijheid zouden brengen voor de maritieme scheepvaart en wereldhandel. In de praktijk gaan die gepaard met allesverwoestende bombardementen in Iran (of denk aan deportatiepolitiek en het ongelijk verdelen van rechten in de Verenigde Staten zelf). Het woord ‘vrijheid’ functioneert dan als een moreel schild voor Trumps misdaden tegen de menselijkheid.

Dit gebeurt wanneer Vladimir Poetin de invasie van Oekraïne presenteert als ‘denazificatie‘, als een bevrijding van een zogenaamd bedreigend regime, terwijl diezelfde handeling inmiddels al vier jaar lang steden vernietigt en een soeverein land onderwerpt. Dan wordt vrijheid niet ontkend, maar omgedraaid tot haar tegendeel.

Dit gebeurt wanneer Benjamin Netanyahu zegt de vrijheid, veiligheid en zelfverdediging van Israël te willen waarborgen en daarvoor de Palestijnse bevolking uitmoordt. Dan wordt vrijheid een retorisch decor voor de genocide die er momenteel plaatsvindt.

Dit gebeurt wanneer Viktor Orbán beweert democratie te verdedigen, ook na zijn verlies, en daarbij de persvrijheid blijft onderdrukken. Dan wordt vrijheid censuur.

Dit gebeurt wanneer Marine Le Pen de rechtsstaat gebruikt als retoriek om te beweren dat ze politiek vervolgd wordt, terwijl ze simpelweg strafrechtelijk wordt vervolgd voor corruptie. Dan wordt vrijheid een uitholling van die rechtsstaat.

Het woord ‘vrijheid’ functioneert dan als een moreel schild

Dit gebeurt wanneer Giorgia Meloni hervormingen van de rechterlijke macht nastreeft die de onafhankelijkheid kunnen verzwakken. Dan wordt vrijheid niet langer een grens aan macht, maar een manier om tegenmacht te verzwakken.

Dit gebeurt wanneer Lidewij de Vos het demonstratierecht gebruikt tijdens protesten tegen tijdelijke noodasielopvang in Loosdrecht. Dan wordt zichtbaar hoe een universeel recht op demonstreren kan verschuiven naar een recht dat discrimineert, waarin vrijheid niet langer neutraal is maar selectief, en hoe snel vrijheid een racistisch instrument wordt dat de onvrijheid van anderen bewerkstelligt.

En dit gebeurt in nog veel meer gevallen vandaag de dag.

Maar in al deze gevallen blijft het woord ‘vrijheid’ intact. En dat is precies mijn zorg. Terwijl het als belofte wordt gedaan, verdwijnt vrijheid niet, maar verschuift zij van richting. Zij is niet langer een grens aan macht, maar wordt giftige retoriek waarmee machthebbers zichzelf vergoelijken en zelfs ophemelen. Wat ooit bedoeld was als bescherming tegen dwang, wordt zo gebruikt om dwang te rechtvaardigen.

No Kings-protesten

Wat echter minstens zo belangrijk is, is dat er telkens een tegenbeweging ontstaat tegen dit misbruik van vrijheid.

Tegenover Trumps militaire ‘bevrijdingsretoriek’ en ICE-razzia’s staan No Kings-protesten tegen zijn bewind.

Tegenover Poetins herdefinitie van ‘bevrijding’ staat het onvermoeibare Oekraïense verzet

Tegenover Netanyahu’s genocidale politiek staan wereldwijd pro-Palestijnse bewegingen die vrijheid weer inclusiever maken en opkomen voor het bestaansrecht van de Palestijnse bevolking.

Tegenover Poetins herdefinitie van ‘bevrijding’ staat het onvermoeibare Oekraïense verzet, dat ook de vrijheid en democratie aan de Europese grenzen verdedigt, iets wat Europese landen steeds meer beginnen te beseffen.

En binnen Europa worden illiberale en fascistische tendensen nog steeds begrensd door instituties, verkiezingen, media en rechtsprocedures die, hoe fragiel ook, vrijheid blijven terugbrengen richting de rechtsstaat en publieke controle. Zo gaat Meloni’s wetsvoorstel niet door, is Orbán niet herkozen, en wordt tegen Le Pen in hoger beroep alsnog vier jaar cel geëist en zwicht het OM dus niet voor haar ondermijnende populisme.

Die tegenbeweging is dus geen uitzondering op het patroon, maar juist onderdeel ervan.

Vrijheid is dus niet alleen een retorisch instrument van machthebbers, maar ook van degenen die zich tegen hen verzetten. Vrijheid wordt voortdurend opgeëist door beide kanten van hetzelfde conflict over haar betekenis. Kortom, vrijheid is spanning.

Spanning die in het begrip zelf zit en waardoor vrijheid twee dingen tegelijk kan betekenen: zowel de afwezigheid van inmenging als de mogelijkheid om een ‘hoger’ of ‘waar’ leven te realiseren. Zodra die tweede betekenis dominant wordt, ontstaat er ruimte voor een gevaarlijke sprong. Wie bepaalt wat dat ware leven is, kan ingrijpen in naam van vrijheid en zo onvrijheid creëren.

Azc-protesten

Isaiah Berlin heeft het in Two Concepts of Liberty over het onderscheid tussen negatieve vrijheid, waarbij je gevrijwaard blijft van inmenging, en positieve vrijheid, die kan worden opgevat als zelfbeschikking of zelfverwezenlijking. Met daarbij het voortdurende risico dat anderen gaan bepalen wat dat ‘zelf’ en die verwezenlijking zouden moeten zijn. In dat geval kan dwang als bevrijding worden gerechtvaardigd.

Oftewel: zodra positieve vrijheid wordt ingevuld door een politieke of morele autoriteit, kan ‘bevrijding’ omslaan in dwang die zichzelf als emancipatie ziet. In het voorbeeld van azc-protesten gaat het dan om omwonenden die zich beroepen op hun vrijheid om hun leefomgeving en identiteit te beschermen. Die claim op zelfbeschikking verschuift naar het uitsluiten van asielzoekers, die vervolgens in hun vrijheid worden beperkt.

Niet de eerste