De extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) heeft de verkiezingen in Saksen-Anhalt overtuigend gewonnen. Met 43,8 procent van de stemmen werd de partij veruit de grootste in de Oost-Duitse deelstaat. Volgens de Duitse journalist Erkan Pehlivan is de uitslag een afrekening met de regering in Berlijn: ‘Die bakt er niets van.’

Het is de hoogste score ooit voor deze hoogst omstreden partij, die door de Duitse veiligheidsdiensten als extreemrechts wordt geclassificeerd. De AfD verdubbelde haar resultaat ten opzichte van 2021, terwijl de christendemocratische CDU halveerde en op 17,2 procent bleef steken. Andere partijen – de sociaal-democratische SPD, Groenen, Die Linke en de links-populistische, pro-Russiche BSW van Sahra Wagenknecht – bleven allemaal onder de 10 procent.

De uitslag is vooral te verklaren door een combinatie van regionale onvrede en landelijke factoren. Saksen-Anhalt is de armste deelstaat van Duitsland, met een snel vergrijzende bevolking en een structureel tekort aan arbeidskrachten. Veel kiezers maken zich zorgen over stijgende prijzen, de betaalbaarheid van zorg en pensioenen, en het gebrek aan economisch perspectief. De impopulariteit van bondskanselier Friedrich Merz speelt daarbij een grote rol. Een ruime meerderheid van de kiezers in Saksen-Anhalt geeft aan geen vertrouwen te hebben in zijn economische koers. De CDU betaalt daar een hoge prijs voor.

Daarnaast is de AfD in Oost-Duitsland al langer sterk, mede door een blijvend positief beeld van Rusland en weerstand tegen Duitse steun aan Oekraïne. De regionale AfD-afdeling behoort tot de meest radicale van het land. Lijsttrekker Ulrich Siegmund is een aanhanger van de omvolkingstheorie, een racistische complottheorie die stelt dat zwarte mensen en moslims de witte christelijke Europeanen komen vervangen. AfD pleit daarom voor ‘remigratie’.

Niettemin heeft AfD veel kiezers ervan overtuigd dat zij beter in staat zou zijn economische problemen op te lossen, ondanks dat economen berekenden dat haar plannen een fors begrotingstekort zouden veroorzaken.

De uitslag maakt regeringsvorming in Saksen-Anhalt bijzonder ingewikkeld. De AfD wil formeel alleen regeren, maar heeft geen absolute meerderheid. De BSW staat open voor gesprekken, maar wil geen AfD-premier en pleit voor een partijloze minister-president. De CDU, ondanks haar zware nederlaag nog altijd de tweede partij, kan alleen een minderheidsregering vormen met SPD en Groenen. Die combinatie leunt echter slechts op 32 van de 83 zetels en zou afhankelijk zijn van gedoogsteun van Die Linke of BSW, wat binnen de CDU zeer gevoelig ligt.

De Brandmauer

Centraal in deze discussie staat de Brandmauer, het informele cordon sanitaire waarmee CDU, SPD, Groenen en andere partijen samenwerking met de AfD uitsluiten. De Brandmauer moet voorkomen dat extreemrechts wordt genormaliseerd en invloed krijgt op beleid. In de praktijk zorgt deze muur er echter voor dat middenpartijen steeds vaker op elkaar zijn aangewezen, zo schrijft de Volkskrant, zelfs wanneer zij ideologisch ver uit elkaar liggen. Dat versterkt het beeld dat zij één blok vormen tegen de AfD. En dit gebruikt AfD uiteraard om zich als enige echte oppositiepartij te presenteren.

De overwinning in Saksen-Anhalt heeft grote gevolgen voor de landelijke politiek. Kanselier Merz’ positie is nog zwakker geworden. Hij beloofde de AfD te halveren, maar de partij is in Saksen-Anhalt juist verdubbeld. Binnen de CDU wordt openlijk gespeculeerd of Merz moet opstappen en wie hem dan moet opvolgen, terwijl de partij in de Bondsdag afhankelijk blijft van coalities met de SPD. De uitslag onderstreept hoe kwetsbaar de Duitse politieke middenpartijen zijn geworden en hoe sterk de druk op de Brandmauer toeneemt. Hoe lang zal de Brandmauer standhouden, nu de AfD in delen van Duitsland richting de 50 procent groeit?

Zes vragen aan de Turks-Duitse journalist Erkan Pehlivan

Was de uitslag in Saksen-Anhalt voor u een verrassing?

‘Nee, helemaal niet. Iedereen in Duitsland voelde dit al aankomen. Het was overduidelijk dat de AfD zou winnen. Zelf dacht ik zelfs dat ze richting de 50 procent zouden gaan. Dat is gelukkig niet gebeurd, maar de uitslag past precies in de ontwikkeling die we al jaren in Oost-Duitsland zien.’

Hoe verklaart u het succes van de AfD?

‘Voor mij is het simpel: de federale [landelijke] regering bakt er niets van. Mensen voelen dat heel direct in hun dagelijks leven en in hun portemonnee. Daarnaast hadden de andere partijen in Saksen-Anhalt nauwelijks een eigen agenda. Hun campagne ging vooral over de AfD, niet over hun eigen plannen. Daardoor kreeg de AfD de ruimte om zich als enige echte oppositie te presenteren.’

Blijft de Brandmauer overeind?

‘Dat hangt ervan af. Ik verwacht dat er binnen enkele weken gesprekken komen tussen AfD en BSW, een pro-Russische partij die de Brandmauer wil doorbreken. En ik sluit zelfs samenwerking tussen AfD en CDU niet uit. In Oost-Duitsland is de CDU minder fel anti-AfD dan in het westen. Zelfs de Beierse CSU staat er minder afwijzend tegenover.’

Wordt de Duitse rechtsstaat fundamenteel bedreigd en gaat Duitsland Turkije, India en de Verenigde Staten achterna?

‘Voorlopig gaat het om één deelstaat. Maar een domino-effect sluit ik zeker niet uit. Saksen-Anhalt kan een voorbode zijn van wat er landelijk gebeuren zal, zeker richting de Bondsdagverkiezingen van 2029. We zullen moeten afwachten hoe dit zich ontwikkelt.’

Hoe kijkt u naar de bredere situatie in Duitsland?

‘Daarover maak ik mij best veel zorgen. De verzorgingsstaat bestaat in feite niet meer door jarenlange bezuinigingen. Ouderen, mensen met mentale problemen, kwetsbare groepen: ze weten niet of ze nog een toekomst hebben in Duitsland. Tegelijk verliest Duitsland de economische strijd tegen China, vooral in de auto-industrie. Dat raakt het hele land. Conservatieve en extreemrechtse krachten krijgen daardoor meer invloed. Politici wijzen naar islamisme of extreemlinks, maar het grootste probleem is de groei van extreemrechts.’

Hoe beoordeelt u ten slotte de partij AfD zelf?

‘Alternative für Deutschland is sowieso uiterst rechts, met binnen de partij stemmen die nóg extremer zijn, zoals Björn Höcke [voorzitter van de AfD in Thüringen en leider van de Flügel, de extremistische vleugel in de partij]. Dat maakt het een nachtmerrie voor Duitsland. Ik was gisteren nog in Frankfurt am Main, waar duizenden mensen demonstreerden tegen extreemrechts. Het waren ook veel gewone burgers, niet alleen activisten.’

‘Kijk, het ‘migratiegevaar’ wordt enorm overdreven, niet alleen door AfD maar ook door CDU en de liberale partij FDP. Veel Syriërs die in 2015 naar Duitsland kwamen hebben nu een baan gekregen. In Saksen-Anhalt is meer dan 20 procent van de zorgmedewerkers bovendien afkomstig uit het buitenland. Toch blijft het narratief bestaan dat migranten Duitsland overspoelen, dat ze lui zijn en niet willen deugen, enzovoort. Dat klopt gewoon niet.’