Begin deze maand won de AfD met 43,8 procent van de stemmen de verkiezingen in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. Twee weken later werd de partij met 38,8 procent ook de grootste in Mecklenburg-Vorpommern. De CDU (christendemocraten) behaalde daar slechts 4,9 procent en bleef voor het eerst in haar geschiedenis bij een deelstaatverkiezing onder de kiesdrempel. De opmars van een bewezen rechtsextremistische partij schrikte niet alleen Duitsland op.
In haar verkiezingsprogramma pleit de AfD onder meer voor het ‘deporteren’ van criminele buitenlanders en een volledige immigratiestop voor bepaalde niet-EU-landen. Vluchtelingen die hun land van herkomst bezoeken, zouden hun beschermingsstatus moeten verliezen en Oekraïners wil de partij niet langer als oorlogsvluchtelingen erkennen. Ook moet het grondwettelijke recht op asiel plaatsmaken voor een toelatingsrecht dat door de staat wordt verleend. Van nieuwe Duitsers eist de AfD dat zij hun oude identiteit loslaten en een Duitse identiteit aannemen. Vluchtelingenkinderen moeten op school in aparte klassen les krijgen. Ook wil de partij een instituut voor kritisch onderzoek naar de islam.
Voor iemand zoals ik, een Turkse Nederlander, zijn dit geen abstracte programmapunten. Dat geldt ook voor veel Nederlanders en Duitsers met wortels elders. Onze ouders kwamen ooit naar Nederland en Duitsland om te helpen bij de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Wij groeiden hier op, net als onze kinderen. Nederland is ons thuis, zoals Duitsland het thuis is van miljoenen Duitsers met een migratieachtergrond.
Niet alleen Nederlanders met een migratieachtergrond zijn verontrust. Ook autochtone Nederlanders en – gelukkig maar – veel Duitsers zien met zorg de rücksichtslose opmars van de AfD. Nog geen eeuw geleden vervolgden en vermoordden de Duitse nazi’s miljoenen mensen vanwege hun afkomst en identiteit. Dat juist in Duitsland opnieuw een partij opkomt die mensen op grond van afkomst en identiteit van elkaar onderscheidt, maakt de opmars van de AfD extra beladen.
Terrorismedeskundige Beatrice de Graaf wees in De Ongelooflijke Podcast op de geschiedenis van de twee voormalige Oost-Duitse deelstaten waar de AfD nu de grootste partij is. Na de val van de Muur in 1989 bleven grote economische en sociale verschillen met West-Duitsland bestaan. Dat kan de opkomst van extreemrechts deels verklaren.
De rechtsstaat verdwijnt zelden in één klap
Maar extreemrechts is niet alleen een Oost-Duits verschijnsel. Zowel in het oosten als het westen kent Duitsland een lange geschiedenis van racistisch geweld: van Hoyerswerda, Rostock-Lichtenhagen, Mölln en Solingen in de jaren negentig tot de NSU-moorden en de aanslagen in Halle en Hanau.
En dat geweld behoort niet tot het verleden. In 2025 registreerden de Duitse autoriteiten 42.544 extreemrechts-politiek gemotiveerde misdrijven, waaronder bijna 1.600 geweldsdelicten. Juist in Mecklenburg-Vorpommern behoort het aantal van zulke geweldsdelicten per inwoner tot de hoogste van Duitsland. Tegen die achtergrond krijgt de verkiezingswinst van de AfD een welhaast nucleaire lading.
Columnist Yavuz Baydar wees erop dat AfD-politicus Siegmund na zijn overwinning Elon Musk op X bedankte. Musk heeft de AfD geregeld een groot podium gegeven. Ook mogelijke Russische beïnvloeding van de partij leidt tot zorgen in Duitse veiligheidskringen. Mocht de AfD gaan meeregeren, welke vertrouwelijke informatie kan dan nog met de deelstaat worden gedeeld?
In Nederland leven we in betrekkelijke politieke rust onder het kabinet-Jetten. Maar de honden liggen aan de poort. De Algemene Politieke Beschouwingen van afgelopen week maakten duidelijk hoe kwetsbaar het minderheidskabinet is. D66, VVD en CDA zijn voor meerderheden afhankelijk van oppositiepartijen, terwijl ook binnen de coalitie verschillend wordt gedacht over de koers.
Wie denkt dat de ontwikkelingen elders in Europa aan Nederland voorbijgaan, hoeft niet ver te kijken. Extreemrechtse symbolen en ideeën worden ook hier steeds zichtbaarder: Hitlergroeten duiken op bij demonstraties, politieke partijen stellen ‘remigratie’ voor. Columnist Frank Heinen schreef onlangs over de normalisering van extreemrechts in de Volkskrant.
De Kanttekening was afgelopen zaterdag bij het congres Cultuurdefensie in Amersfoort, georganiseerd door de wetenschappelijke bureaus van SGP, BBB en NSC. Daar ging het over ‘massamigratie’, de islam, woke en de vermeende invloed van een linkse elite. Mona Keijzer zei te vrezen dat haar kleindochter later een hoofddoek zal moeten dragen.
Duitsland is Nederland niet. Maar mijn wijlen vader zei altijd: ‘Als er in Duitsland wolken te zien zijn, gaat het in Nederland regenen.’ Wat daar gebeurt is ook voor ons van groot belang. Met het kabinet-Schoof hebben we gezien hoe snel politieke verhoudingen kunnen verschuiven en hoe kwetsbaar onze rechtsstaat kan zijn.
De les uit Duitsland is dat democratische verworvenheden nooit vanzelfsprekend zijn. De rechtsstaat verdwijnt zelden in één klap; hij wordt stap voor stap uitgehold. Eerst worden de rechten van vluchtelingen, moslims of mensen met een migratieachtergrond ter discussie gesteld. Maar wie accepteert dat de rechten van de ander minder waard worden, verliest uiteindelijk ook zijn eigen vrijheid. Tegen de tijd dat we dat beseffen, kan het al te laat zijn.
Nu u hier toch bent...
Goede journalistiek kost geld. Leden en donaties maken onze gebalanceerde berichtgeving over biculturaliteit, zingeving en vrijheid mogelijk. Steun ons daarom als u ons werk belangrijk vindt.
Vertel mij meer!
