Joris Luyendijk volg ik sinds 2006. Ik ontmoette hem voor het eerst bij de opening van een havo/vwo-school in Rotterdam, waar ik directeur was. Hij was uitgenodigd als keynote-spreker en sprak inspirerend over wereldburgerschap. Ook las ik zijn boeken Het zijn net mensen en De zeven vinkjes.

Op 12 juni interviewden wij hem als de Kanttekening kort bij de jaarlijkse François Vranckenlezing. Hij vertelde dat hij expliciet partij kiest voor Oekraïne en niet langer journalist is, maar activist voor Oekraïne.

Op de vraag: ‘Hoe overtuig je linkse mensen in woke kringen, die nu vooral met Palestina bezig zijn, dat Oekraïne ook belangrijk is?’ antwoordde hij: ‘Je overtuigt hen niet. Je moet hen negeren. En er is in de Nederlandse politiek een brede consensus over Oekraïne. Maar dit kan heel goed samengaan met solidariteit met het Palestijnse volk. Want wat er in Gaza gebeurt en ook op de Westelijke Jordaanoever, is natuurlijk verschrikkelijk.’

En dan is er de BOOS-uitzending. Hoe komt iemand die juist zo scherp is op privileges en blinde vlekken uiteindelijk tot het onderscheid: Oekraïne is ‘wij’, Gaza is ‘zij’? Hij onderbouwt zijn pleidooi met een metafoor: ‘Als het huis van je buurman brandt, vormt dat voor jou een onmiddellijker gevaar dan wanneer vijftig kilometer verderop een huis brandt.’

Oekraïne ligt in Europa en Rusland vormt zeker een veiligheidsdreiging voor ons. Een Russische overwinning kan gevolgen hebben voor Moldavië, de Baltische landen en de NAVO. Tot zover kan ik Luyendijk volgen. Nabijheid doet ertoe. Maar nabijheid kan nooit bepalen hoeveel een mensenleven waard is of waar het internationale recht ophoudt. Luyendijk verwoordt in feite het Europese en Nederlandse Gazabeleid, dat fatsoenlijke diplomaten al jaren in nette woorden uitdragen.

Maar wie bepaalt eigenlijk wie ‘wij’ zijn? In Nederland wonen mensen met Palestijnse en Oekraïense familie, maar ook met familie in Syrië, Libanon, Turkije, Marokko of Iran. Mensen die moslim, joods, christelijk of niet-gelovig zijn.

Gebeurtenissen van duizenden kilometers verderop, kunnen ons soms letterlijk via familieleden raken. De wereld is dankzij globalisering, migratie, algoritmes en sociale media een groot dorp. Ons ‘wij’ loopt niet meer netjes langs de grenzen van Europa. Wat in Nepal gebeurt, raakt ons. Misschien niet fysiek, maar wel emotioneel, en daarom zamelen wij geld in. Dat geldt ook voor Gaza.

De wereld is dankzij globalisering, migratie, algoritmes en sociale media een groot dorp

Dan is er de vraag waarom links massaal demonstreert voor Gaza en veel minder voor Oekraïne. Ik denk dat Luyendijk wil zeggen dat we nog altijd te weinig doen voor Oekraïne. Maar de vergelijking met Gaza gaat mank. Sinds Rusland Oekraïne op 24 februari 2022 binnenviel, toont Nederland en de rest van Europa juist veel solidariteit. Er is grote politieke, financiële en militaire steun. Europa betaalt wapens en munitie en zonder die steun zou Oekraïne de oorlog niet zo lang volhouden. Juist omdat Nederland en Europa al achter Oekraïne staan, hoeven mensen niet massaal de straat op.

Maar met Gaza ligt het anders, of zie ik dat verkeerd? Wat doet de Nederlandse regering voor Gaza? Slechts een paar ernstig zieke kinderen zijn naar Nederland gehaald voor behandeling, na langdurige politieke weerstand. Sterker nog, Nederland levert wapenonderdelen aan Israël.

Mensen gaan de straat op omdat zij het niet eens zijn met het Gazabeleid van de regering en zich machteloos voelen. Ze sturen een flotilla om aandacht te vragen voor het onrecht en de genocide die gaande is.

Wat we ook uit het oog verliezen, is dat Gaza en Oekraïne geen moreel identieke situaties zijn. Een onafhankelijke VN-onderzoekscommissie concludeerde dat Israël genocide heeft gepleegd en voortzet in Gaza. Vier van de vijf in het Genocideverdrag omschreven handelingen zouden zijn gepleegd. Israël verwerpt die conclusie.

In Oekraïne staan twee professionele legers tegenover elkaar. Rusland is de agressor en Oekraïne verdedigt zich. In Gaza staat daarentegen een van de meest geavanceerde legers ter wereld tegenover een grotendeels onbewapende bevolking. Volgens VN-onderzoeker Srinivasan Muralidhar worden Palestijnse kinderen met sluipschuttersgeweren en drones doelgericht geraakt terwijl zij geen gevaar vormen, zegt hij in Trouw. Ook uitspraken van de Israëlische minister Itamar Ben-Gvir zijn schokkend. In augustus pleitte hij voor aanvallen waarbij dagelijks dertig tot veertig mensen in Gaza worden gedood, en sprak hij over mensen die ‘het niet waard zijn om te leven’.

Er is bijna geen steun van regeringsleiders in Europa en het Westen voor de Palestijnen. En dat doet wat met (linkse) mensen. Dan gaan zij de straat op uit onmacht. Ik begrijp dat.

Maar ik begrijp Luyendijk ook. Ik zie een man die zich gepassioneerd inzet voor mensen in nood en anderen probeert te laten zien wat Oekraïners meemaken. Dat is waardevol: opkomen voor een ander en daarvoor zelfs je journalistieke carrière opgeven. Misschien heeft juist zijn enorme betrokkenheid bij Oekraïne ervoor gezorgd dat hij het leed in Gaza en de betekenis daarvan voor ons uit het oog verloor. Dat kan ieder mens overkomen.

Hadden we maar meer Joris Luyendijken die opkomen voor Oekraïners en Gazanen, voor Soedanezen, Libanezen, Oeigoeren, Jezidi’s, Syriërs en al die anderen die het onderspit delven wanneer macht sterker wordt dan recht. Misschien is dat uiteindelijk wel wat wereldburgerschap van ons vraagt.