Europa staat op een kruispunt, waarschuwt Joris Luyendijk tijdens de François Vranckenlezing in de Goudse Sint-Jan. Volgens hem is het continent te afhankelijk van Amerika, te naïef over Rusland en onvoldoende voorbereid op een wereld die steeds autoritairder wordt.

In de langste kerk van Nederland, de Goudse Sint-Jan, vindt op vrijdagavond 12 juni de jaarlijkse François Vranckenlezing plaats, georganiseerd door het Mandeville Instituut voor hoogbegaafde jongeren. Het is een avond voor mensen ‘met een mening’, zoals de organisatie het noemt. Dit jaar is schrijver en criticus Joris Luyendijk te gast. Pieter Verhoeve, de burgemeester van Gouda, introduceert hem als ‘een soort moderne Socrates’. Net als de beroemde Griekse filosoof zou Luyendijk een horzel in de pels zijn, iemand die met scherpe vragen en ongemakkelijke waarheden het publieke debat wakker schudt.

Luyendijk doet zijn reputatie eer aan. In een prikkelende lezing schetst hij een Europa dat te afhankelijk is van de Verenigde Staten, te naïef over Rusland en te traag om zijn eigen democratische waarden te verdedigen. ‘We leven niet meer in vredestijd’, zegt hij. ‘En toch gedragen we ons alsof het wel zo is.’

Europa moet zichzelf heruitvinden

Luyendijk begint met een gedachte-experiment. Stel dat Europa niet langer afhankelijk zou zijn van de grillen van de Amerikaanse politiek, dat we ons geen zorgen meer hoeven te maken over wie de volgende president wordt en dat we niet langer bang zijn voor een nieuwe, ondoordachte militaire interventie in het Midden-Oosten. Zo’n situatie is mogelijk als we niet meer digitaal afhankelijk zijn van Silicon Valley.

‘We zijn een digitale kolonie geworden’

Volgens Luyendijk is onze afhankelijkheid van de Verenigde Staten niet alleen maar politiek en militair, maar ook economisch en technologisch. Belangrijk daarbij is onze digitale afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven. Google, Meta (Facebook en WhatsApp) en Twitter/Grok zijn gewetenloze bedrijven die ons verslaafd willen maken aan technologie, stelt hij. ‘We zijn een digitale kolonie geworden.’

De populaire oud-president Barack Obama wist die afhankelijkheid volgens Luyendijk retorisch te verhullen. ‘Hij was gezegend met charme. Hij liet ons geloven dat Amerika onze grote broer was.’ Maar met de komst van Trump werd de façade doorbroken. ‘Trump schopte ons Europeanen zijn invloedssfeer uit. Maar dat was ergens een zegen. Het dwong ons om na te denken over onze eigen positie.’

De dreiging uit het Oosten en het Westen

De meest acute dreiging komt volgens Luyendijk van Rusland. Niet alleen militair, maar vooral via cyberaanvallen, sabotage en desinformatie. ‘De Rotterdamse haven is veertig procent van de tijd bezig met cybersecurity. De AIVD heeft het nog nooit zo druk gehad.’

Als Oekraïne valt, waarschuwt Luyendijk, krijgt Poetin een enorme boost. ‘Zijn entourage (de rijke oligarchen rondom de president, red.) mag het land gaan plunderen, zoals ze nu al doen in bezette gebieden. En Oekraïners die nu nog in het westen van het land wonen, moeten straks misschien tegen ons vechten. Rusland zet niet alleen Tsjetsjenen in tegen het Oekraïense leger, maar ook Oost-Oekraïners.’

Maar ook vanuit het Westen dreigt gevaar. De MAGA-beweging in de Verenigde Staten ondermijnt volgens hem de rechtsstaat. ‘We moeten niet doen alsof Amerika vanzelf weer normaal wordt. Zelfs als Trump de volgende verkiezingen verliest, duurt het jaren voordat de schade is hersteld.’

Luyendijk schetst een toekomst waarin Europa wordt geconfronteerd met MAGA-Netflix en MAGA-HBO. Het is een culturele invloedssfeer die steeds autoritairder wordt.

Politieke blokkades in Nederland

Luyendijk spaart in zijn lezing de Nederlandse politiek niet. Zowel links als rechts moeten volgens hem hun wereldbeeld herzien.

Links moet accepteren dat Europa militair onafhankelijk moet worden. ‘Dat betekent militaire oefeningen, investeren in defensie en soms oorlogjes voeren om militair materiaal te testen. Dat is moeilijk voor links, dat allergisch is voor militaire macht.’

‘Alsof Poetin rationeel is en je met hem kunt blijven praten’

Maar ook de VVD en het CDA moeten hun politiek herzien. De VVD houdt vast aan het idee dat alles via de markt moet worden opgelost. ‘Maar door de overheid geleide industriepolitiek is nu noodzakelijk’, zegt Luyendijk. ‘Dat wil de VVD niet.’ Het CDA projecteert volgens hem het poldermodel op de wereldpolitiek. ‘Alsof Poetin rationeel is en je met hem kunt blijven praten.’

De bureaucratie is volgens hem een ander probleem. ‘We kunnen in Nederland geen loopgraven graven vanwege milieuregels. Oekraïne wilde hier een raketfabriek bouwen, maar vanwege de bureaucratische procedures kon dat niet en kwam de fabriek in Denemarken. Ook moet militair transport in Nederland en Duitsland wachten op civiel verkeer. Met zulk beleid win je geen oorlog.’

Pacifisme, woke en extreemrechts

Luyendijk neemt ook pacifisten op de korrel. ‘Pacifisme werkt alleen in een democratie. Als pacifisten aan de macht komen, verliezen we die democratie, omdat we ons niet verdedigen.’

Over uiterst links was hij kort: ‘Ze zijn klein, maar luid op universiteiten. Ze zijn anti-Oekraïne omdat hun wereldbeeld alles reduceert tot witheid en kolonialisme. Maar hoe verklaar je dan dat Rusland Oekraïne rekoloniseert?’

Extreemrechts is ook anti-Oekraïne, maar uit liefde voor het autoritaire Rusland. ‘Wilders was een tijd geleden alweer in de Doema (het Russische parlement, red.) en tweette: From Russia with love.’ Luyendijk zegt dat we tachtig jaar geleden een goed woord hadden voor dit gedrag (landverraad, red.).

Geïnfantiliseerde burgers en een slapende elite

Volgens Luyendijk is de Nederlandse burger ‘geïnfantiliseerd’. Mensen nemen geen risico’s, houden zich aan regels, worden beloond op senioriteit. ‘Maar de dynamische, onzekere wereld van nu vraagt flexibiliteit.’ Oekraïners snappen dat. Daarom maakten ze tijdens een militaire oefening met de NAVO de NAVO ook totaal in.

Hij gelooft niet in links en rechts, maar in het sterke midden. De elite – waarmee hij niet de linkse culturele elite bedoelt, maar de hardwerkende hoogopgeleide middenklasse – moet volgens hem het goede voorbeeld geven en hun maatschappelijke invloed aanwenden.

‘Journalisten moeten proberen objectief te zijn. Dat ben ik niet meer’

De veranderende geopolitieke werkelijkheid en de Russische dreiging deden Luyendijk beseffen dat hij feitelijk gezien geen journalist meer is. ‘Journalisten moeten proberen objectief te zijn. Dat ben ik niet meer. Ik heb partij gekozen en ben activist voor Oekraïne. Ik wil geld ophalen zodat zij voor hun én onze vrijheid kunnen blijven vechten. Oekraïne mag niet vallen.’

Na afloop van de lezing interviewde de Kanttekening Joris Luyendijk kort.

Je bent geen journalist meer, maar activist voor Oekraïne. Wat vind je eigenlijk van het pamflet van Frederike Geerdink, die beweert dat alle journalistiek activisme is, objectiviteit een leugen en dat je daarom partij moet kiezen.

‘Echte objectiviteit is onmogelijk, dat klopt. Het is schadelijk voor de journalistiek als je denkt dat je objectief kunt zijn, maar het is ook schandelijk voor de journalistiek als je niet meer probeert om objectief te zijn. Je moet proberen naar objectiviteit te streven. Als je, zoals ik nu, publiek geld ophaalt voor een van de strijdende partijen, dan ben je niet meer neutraal. Dat moet je eerlijk erkennen. En ik trok daarom de conclusie dat ik geen journalist meer ben.’

Wat is de meest concrete bedreiging van Rusland voor West-Europa?

‘De agenda die erachter zit. Rusland gelooft dat vreedzame co-existentie niet mogelijk is. Ze denken dat wij hén willen vernietigen en handelen daarnaar. Dat maakt ze gevaarlijk.’

Hoe overtuig je linkse mensen in woke kringen, die nu vooral met Palestina bezig zijn, dat Oekraïne óók belangrijk is?

‘Je overtuigt hen niet. Je moet hen gewoon negeren. Maar uiterst links stelt bij verkiezingen niets voor. BIJ1 zit niet meer in de Tweede Kamer. Er is in de Nederlandse politiek een brede consensus over Oekraïne. Maar dit kan heel goed samengaan met solidariteit met het Palestijnse volk. Want wat er in Gaza en ook op de Westelijke Jordaanoever gebeurt, is natuurlijk verschrikkelijk.’

Waarom is pacifisme volgens jou een doodlopende weg?

‘Omdat niet alle conflicten misverstanden zijn. Er zijn slechte mensen in de wereld, waar je tegen moet strijden. Vraag pacifisten maar eens of de Verenigde Staten in december 1941 pacifistisch hadden moeten blijven.’

Ten slotte, wat is je boodschap in één zin?

‘Europa heeft dankzij Donald Trump nu een unieke kans om zijn eigen lot te bepalen. Maar dat kan alleen als Oekraïne niet valt.’