Maand van de geschiedenis | In 1930 houdt schrijver Thomas Mann een redeviering waarin hij waarschuwt voor het nationaal-socialisme. De bijeenkomst wordt verstoord door nazi’s.

Op 17 oktober 1930 hield de beroemde Duitse schrijver Thomas Mann in de Beethoven-Saal in Berlijn een kritische toespraak over het nationaal-socialisme. Mann maakte zich grote zorgen over de toekomst van Duitsland, omdat de NSDAP, de nazipartij van Adolf Hitler, bij de Rijksdagverkiezingen van 14 september dat jaar 18,3 procent van de stemmen had behaald.

Omdat SA-mannen, leden van de gewelddadige knokploeg van de nazipartij, de toespraak dreigden te verstoren en er politiebewaking nodig was, was een controversieel nieuwsevenement geboren. De pers wilde hier natuurlijk niets van missen.

Thomas Mann legde in zijn speech uit dat hij als schrijver zich gedwongen voelde om wat over de politiek te zeggen, omdat de tijd daarom vroeg. Hij kon niet langer afzijdig blijven.

Volgens Mann was het oplossen van de Duitse crisis moeilijk, vanwege de grote kloof tussen de sociaal-democratie en het communisme

Volgens Mann was de bijzondere verkiezingsuitslag van september 1930 niet alleen het gevolg van de economische crisis, omdat behalve de communisten ook de nazi’s gewonnen hadden. De naziwinst had ook te maken met de volgens Mann onrechtvaardige Vrede van Versailles van 1919, waar veel Duitsers nog steeds woedend over waren, niet alleen de nazi’s. Ten slotte wees hij op het religieuze karakter van de nazibeweging. Mann hekelde in dit verband de massahysterie, de boe- en halleluja-geluiden en de lege ideologische leuzen die de nazi’s steeds maar weer herhaalden.

Volgens Mann was het oplossen van de Duitse crisis moeilijk, vanwege de grote kloof tussen de sociaal-democratie en het communisme. Mann koos ondubbelzinnig voor de sociaal-democratie en prees het beleid van de sociaal-democratische rijkskanselier Gustav Stresemann, die er in de jaren twintig voor had gezorgd dat Duitsland uit zijn internationale isolement kwam en toetrad tot de Volkerenbond. Mann deed een appel op het verstand. Duitsland moest weer voor de rede kiezen, in plaats van voor de irrationaliteit van de nazi’s.

SA-mannen in smoking

Tijdens de bijeenkomst verstoorden SA-mannen, die voor deze gelegenheid een smoking hadden aangetrokken om naar binnen te kunnen, de toespraak van Mann. Aanvankelijk zorgden ze voor wat gebrul vanuit de zaal, maar ze werden overstemd door het overwegende links-liberale en sociaal-democratische publiek, dat regelmatig applaudisseerde. Er ontstond tumult toen de politie zich ermee bemoeide. Het opstootje haalde uiteraard de nazikrant Völkische Beobachter, waarin Mann werd afgeschilderd als een links dwaallicht dat een reclamepraatje voor het marxisme hield.

Manns redevoering Deutsche Ansprache. Ein Appell an die Vernunft was qua stijl heel anders dan zijn Betrachtungen eines Unpolitischen, het intellectuele pamflet dat hij schreef tijdens de Eerste Wereldoorlog waarin hij de Duitse Kultur verdedigde tegen de westerse beschaving. Deed Mann in 1918 nog zijn best om zo eloquent mogelijk te zijn, om zo te laten zien hoe belezen hij wel niet was, in 1930 probeerde hij een groot publiek te bereiken en koos daarom voor een toegankelijke stijl.

Helaas voor Mann hielp het allemaal niet en grepen deze nazi’s begin 1933 de macht. Mann besloot om in Exil te gaan, in ballingschap. Net als veel andere Duitse schrijvers.