Deze week onderhandelden Israël en Libanon over een bestand onder het toeziend oog van de VS. Voorlopig is er een staakt-het-vuren van 10 dagen. Maar net als de gevechtspauze in 2024, heeft ook deze poging tot verzoening weinig kans van slagen, zeggen analisten. ‘De belangrijkste speler zit niet aan tafel.’
Terwijl de oorlog in Iran de wereld bezig houdt, is er in Zuid-Libanon een tweede front ontstaan dat mogelijk vele malen complexer is. Israël voert een nietsontziende militaire campagne uit op de gehele bevolking in het gebied. Het Libanese leger heeft zich teruggetrokken uit het gebied, terwijl Hezbollah zich opnieuw profileert als de enige partij die het grensgebied probeert te beschermen tegen de agressie van de eeuwenoude rivaal.
Dit is niet hoe de Libanese regering het ziet. De regeringsleiders laten weten te willen praten over normalisering in de relatie met Israël. Het wil werken aan de ontwapening van Hezbollah, doelen die op het eerste gezicht verenigbaar zouden moeten zijn met die van Israël.
Maar zo simpel ligt het niet. Hezbollah zou op zijn minst deel uit moeten maken van de gesprekken in Washington. De groepering is weliswaar verzwakt, maar heeft zich ook gehergroepeerd en haar strijdmethoden aangepast, zegt Erwin van Veen van Clingendael Instituut. ‘Het is teruggekeerd naar wat het ooit was: een guerrillabeweging.’
Van staakt-het-vuren naar escalatie
Hoe heeft het zo ver kunnen komen, terwijl het laatste staakt-het-vuren ruim een jaar geleden getekend werd? De huidige escalatie van het geweld in Zuid-Libanon volgde nadat Hezbollah op 2 maart 2026 zes raketten afvuurde op het noorden van Israël, als reactie op de moord op de Iraanse opperleider Ali Khamenei.
Het was de eerste grootschalige aanval van Hezbollah sinds het staakt-het-vuren van 27 november 2024. Hoewel Israël dit bestand 10.000 keer had geschonden, had Hezbollah nauwelijks van zich laten horen. Een van de voorwaarden van het staakt-het-vuren was de volledige ontwapening van Hezbollah, terwijl Israël zich volledig zou terugtrekken uit het gebied ten zuiden van de Litani-rivier.
Veel mensen gingen ervan uit dat de organisatie nog weinig te betekenen had op militair gebied
Beiden gebeurden nauwelijks, maar door de relatieve radiostilte van Hezbollah gingen veel mensen ervan uit dat de organisatie nog weinig te betekenen had op militair gebied. Het was verzwakt door de kortstondige oorlog en stond binnenlands politiek onder druk, zo was de veronderstelling. De aanval op 2 maart kwam dan ook als een verassing voor velen. Maar wie beter wist, zag een ander beeld, vertelt Van Veen.
Een guerrillabeweging
‘Na de enorme afstraffing van Israël in 2024 is Hezbollah aanzienlijk verzwakt, maar ook veranderd. De groepering was met de jaren kwetsbaarder geworden door haar groeiende profiel en haar betrokkenheid bij de Syrische burgeroorlog. Opeens schakelde Israël de belangrijkste lagen van het leiderschap uit, hackte het Hezbollah piepers en walkietalkies en bombardeerde het gericht raketlanceerinstallaties – alles op basis van een enorme intelligence operatie vanuit Israël’, vertelt Van Veen.
‘Hezbollah wilde als gevolg hiervan minder zicht- en grijpbaar worden en dit heeft een paar veranderingen in gang gezet, gaat hij verder. ‘In de eerste plaats werd de militaire tak op afstand geplaatst van de politieke beweging. De directe contacten met de politieke leiding in Beiroet zijn praktisch doorgeknipt en zij hebben het niet meer voor het zeggen. Sterker nog, het is nu eerder andersom.’
‘Hezbollah wilde minder zicht- en grijpbaar worden’
Vervolgens is Hezbollah afgestapt van de massale raketaanvallen en teruggegaan naar de tactieken waarmee het ooit begon, zo gaat hij verder. ‘Hezbollah bestaat nu weer uit kleinere, hit-and-run guerrilla cells, verspreid over het zuiden van Libanon. Ze hebben weinig contact onderling en voeren kleinschalige aanvallen uit, waarmee ze Israël regelmatig verassen.’
Dit alles werd duidelijk toen niet het officiële media-apparaat van de groep de aanval van 2 maart opeiste, maar het Islamitisch Verzet – de gewapende vleugel van Hezbollah. Er zijn zelfs bronnen die suggereren dat de politieke leiding van Hezbollah, inclusief Naim Qassem, van plan was de verantwoordelijkheid voor de aanval te ontkennen op basis van onvolledige kennis, zo schrijven Van Veen en zijn collega Nancy Ezzedine in een recent artikel van het Clingendael Instituut.
Politieke verschuiving
Kortom, de politieke leiders van de groepering wisten mogelijk van niets en daarmee is iets fundamenteel veranderd. Hezbollah had zich de afgelopen decennia ontwikkeld tot een partij met relatief veel invloed in de binnenlandse politiek. In 2008 besloot de Libanese regering de gewapende tak officieel toe te staan en vanaf 2020 maakte Hezbollah deel uit van de regerende coalitie in Libanon.
Dit begon al te veranderen in 2024, na de kortstondige oorlog met Israël, vertelt Nora Stel, docent conflictstudies en Libanondeskundige aan de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Na het staakt-het-vuren kwam er een nieuwe regering en deze had als belangrijkste opdracht om Hezbollah te ontwapenen. De staat moest hervormd worden en de regering moest de soevereiniteit terug claimen.’
‘De aanval van Hezbollah op Israël in maart was anders. Deze was een steunbetuiging aan Iran’
Dat er opeens wel draagvlak was ontstaan voor de ontwapening van Hezbollah – een langgekoesterde wens van Israël – kwam door de woede onder een groot deel van de Libanezen over wat Hezbollah had uitgelokt, vertelt Stel. Het was immers Hezbollah dat Israël met hun aanval op het buurland een excuus had gegeven voor escalatie, vonden veel Libanezen.
‘Er was toen onder velen nog wel sympathie voor de zaak – Hezbollah had de aanval uitgevoerd in solidariteit met de Palestijnen, en de Palestijnse zaak wordt in Libanon breed gesteund, hoewel de meesten niet geloofden dat Hezbollah een oorlog tegen Israël kon winnen en de aanval dus niet per se steunden. Maar de aanval van Hezbollah op Israël in maart 2026 was anders. Deze was een steunbetuiging aan Iran, een land waarover de Libanezen veel meer verdeeld zijn.’
Iraanse oorlog
Daarmee is ook gelijk het derde punt genoemd waarin Hezbollah een transformatie onderging. De groepering was altijd een bondgenoot van Iran, maar het was ook een Libanese partij met een eigen partijstructuur, legt Van Veen uit.
‘Sinds 2024 is de samenwerking tussen Iran en Hezbollah geïntensiveerd. We weten natuurlijk niet hoe dat precies gaat, want we hebben er geen volledig zicht op. Maar er zijn rapporten over gezamenlijke hoofdkwartieren, waar de Iraanse Revolutionaire Garde en de militaire leiding van Hezbollah bij elkaar zitten om operaties te plannen.’
Iran speelde bovendien een grote rol in de wederopbouw van Hezbollah na de oorlog van 2024, zo blijkt uit het Clingendael-artikel: ‘Het lijkt erop dat het verlies van een groot deel van Hezbollah’s hogere militaire leiding in 2024 een vacuüm creëerde dat Iran snel opvulde’, schrijven de analisten. Reuters meldde volgens hen dat Iran een maandelijks budget van 50 miljoen dollar beschikbaar stelde om het arsenaal en de strijdkrachten van Hezbollah aan te vullen.
Israëlische agressie
‘Wat dat betreft is de kritiek onder Libanezen gegrond, zegt Stel. Onlangs beklaagde een Libanese regeringsleider zich op x over het feit dat Iran het recht lijkt te behouden op de beslissing over oorlog en vrede. ‘De redenering ‘Hezbollah is Iran’ was altijd wat kort door de bocht, maar sinds 2024 is de afhankelijkheid van de organisatie van Iran alleen maar groter geworden.’
‘De houding van de Libanese regering ten opzichte van Hezbollah is gekanteld’
De houding van de Libanese regering ten opzichte van Hezbollah is gekanteld, merkt Stel op. ‘Hezbollah’s gewapende tak is illegaal verklaard en de regering verwijst niet meer naar Hezbollah als ‘het verzet,’ wat eerder wel gebruikelijk was. De regering steekt nu de hand uit richting Israël, lijkt de verantwoordelijkheid voor de oorlog bij Hezbollah te leggen en is bereid tot directe onderhandelingen, voor het eerst sinds decennia.’
Maar de kans dat deze onderhandelingen tussen de Libanese regering en Israël een duurzaam resultaat opleveren, is minimaal, denkt Stel. ‘In de eerste instantie omdat de partij waarom het gaat – Hezbollah – niet is uitgenodigd. Als er afspraken worden gemaakt, is nog maar de vraag of de Libanese regering deze kan waarmaken. Ze zijn niet echt een partij in het conflict en hebben heel weinig invloed op Hezbollah.’ Bovendien stelt Israël niet van plan te zijn zich terug te trekken uit Zuid Libanon.
‘Het is ook maar zeer de vraag of de Libanese regering iets te bieden heeft wat Israël wil’, zegt Van Veen. ‘Israël heeft het over een bufferzone, die hen zou moeten beschermen tegen Hezbollah. Deze bufferzone zou niet alleen gedemilitariseerd moeten worden, maar ook ontvolkt. Er zijn zelfs geluiden over een volledige bezetting van Israël tot aan de Litani-rivier. Hier zal de Libanese regering moeilijk akkoord mee kan gaan.’
Burgeroorlog
De Libanese regering zal bovendien meewegen wat dergelijke beslissing teweeg brengen in eigen land. Hoewel de laatste burgeroorlog inmiddels al weer 36 jaar geleden werd beslecht, is er een kwetsbaar evenwicht tussen de sektarische groepen. De Israëlische agressie tegen de voornamelijk sjiitische bevolking van Zuid Libanon leidt nu al tot interne onrust. Sommige Libanezen in de hoofdstad weigeren gevluchte sjiieten onderdak te bieden uit angst zelf slachtoffer te worden van de Israëlische aanvallen.
‘Om Hezbollah te ontwapenen zal er eerst een sterk Libanees leger moeten komen’
Om Hezbollah te ontwapenen zal er eerst een sterk Libanees leger moeten komen en een grootschalige hervorming van het politieke bestel, dat nog steeds langs sektarische lijnen loopt, zegt Van Veen. ‘Maar dat is de paradox: daar lopen Israël en de VS niet warm voor, want dan zou Libanon wel eens een krachtige tegenspeler kunnen worden en dat is niet de bedoeling. Al deze partijen hebben bij de onderhandelingen dus tegengestelde doelen.’
‘Israël denkt Hezbollah te kunnen verslaan met militaire vernietiging en bezetting’, concludeert Stel. ‘Maar dit heeft in het verleden niet gewerkt. Deze tactiek levert wellicht juist meer voedingsbodem op voor Hezbollah. Om Hezbollah echt te ontwapenen, zal er met Iran en vooral ook binnen Libanon onderhandeld moeten worden. Kan Hezbollah iets beloofd worden waardoor ze werkelijk ter goede trouw zullen ontwapenen, en Israel waardoor ze zich aan de gemaakte afspraken zullen houden? Tot nu toe is er nog geen antwoord gevonden op deze vragen.’
Lees ook: Wat kunnen we verwachten van Hezbollah?
