Recensie | De Palestijnen zijn het slachtoffer van het slachtoffer, zei de invloedrijke denker Edward Said. Een nieuwe documentaire op IDFA belicht zijn leven en strijd voor de Palestijnse zaak.
De kaartjes voor Edward Said: Between Worlds zijn bijna uitverkocht. Niet verwonderlijk, want het is een bijzondere documentaire die te zien is op het IDFA, dat nog tot 22 november in Amsterdam plaatsvindt. Net als NAZA, dat gaat over de misdaden van het Israëlische leger, biedt de film een indringende en verhelderende blik op Palestina.
Ditmaal staat het Palestina van vóór de grootschalige verwoesting van Gaza centraal, gezien door de ogen van de Palestijns-Amerikaanse denker Edward Said (1935–2003). Geboren in Jeruzalem, groeit hij uit tot een invloedrijke hoogleraar Engelse literatuur aan Columbia University in New York, die wereldberoemd wordt door zijn scherpe kritiek op de westerse beeldvorming over de Arabische wereld en zijn inzet voor de Palestijnse zaak.
De documentaire van de Amerikaanse regisseur Maiken Baird zit vol bijzonder archiefmateriaal. Zeldzame foto’s en filmopnamen uit het begin van de vorige eeuw tonen het Palestina dat wij niet hebben gekend: Palestijnse families wandelend in een park, mannen op een terras, een vrouw die brood bakt. Maar ook vertrouwde beelden komen voorbij, van stenengooiende Palestijnse jongens tot de ondertekening van de Oslo-akkoorden in 1993, op het gazon van het Witte Huis. Said moest overigens weinig van die akkoorden hebben, maar daarover later meer. Samen schetsen de beelden de geschiedenis van Palestina gedurende een groot deel van de twintigste eeuw.
Bloedbad in Deir Yassin
Said, een jongetje met een opvallend zachte blik, groeit op met twee zussen, een liefdevolle moeder en een veeleisende vader, die een succesvol zakenman in kantoorbenodigdheden is. Het gezin woont in een prachtige stadsvilla in een welgestelde Arabische buitenwijk van West-Jeruzalem.
Maar de spanningen tussen de Joden, Palestijnen en de Britten, die het mandaatgebied Palestina besturen, lopen op. In 1946 ziet Edward vanuit huis de ingestorte delen van het King David Hotel, waar de Britten kantoren hebben. Ze zijn opgeblazen door de Joodse terreurorganisatie Irgun in de strijd voor een eigen Joodse staat.
In april 1948 hoort Said zijn tante en nicht praten over het bloedbad in Deir Yassin, een dorp net buiten Jeruzalem. Joodse strijders zijn het dorp binnengevallen, hebben er 250 mensen gedood en vrouwen naakt door de straten van Tel Aviv gevoerd, vertelt Said. Het was een waarschuwing aan de Arabische bevolking: dit stond hun te wachten als ze in de weg stonden.
Het bloedbad maakt deel uit van de Nakba, de catastrofe, waarbij in 1948 418 Palestijnse dorpen werden vernietigd. Meer dan 700.000 Palestijnen sloegen op de vlucht of werden verdreven. Ruim een maand na Deir Yassin, op 14 mei 1948, roept David Ben-Gurion de staat Israël uit.
De gebeurtenissen hebben een grote invloed op het gezin Said. Met zijn ouders en zussen vlucht de jonge Edward naar Caïro om nooit meer terug te keren. Later wordt hij naar een Engelse kostschool in de Verenigde Staten gestuurd, Princeton en Harvard volgen. Uiteindelijk wordt hij hoogleraar Engelse literatuur aan Columbia University in New York.
Alle elementen van een wonder
Ondanks deze heftige ervaringen blijft Said tot 1967 vrijwel apolitiek, zo zegt hij zelf. Dat verandert met het uitbreken van de Zesdaagse Oorlog, als Israël de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever bezet en de Sinaï en de Golanhoogten verovert.
Tot zijn ontsteltenis ziet hij hoe de Amerikanen zich massaal achter Israël scharen. Er blijkt een dominant verhaal te bestaan waarin Joden en Israëliërs worden voorgesteld als democratische, pionierende witte mensen – mensen die op hen lijken – terwijl Arabieren worden afgeschilderd als fanatiek, gewelddadig en laf.
‘Een verbrijzelde gemeenschap van mensen die in het Westen eeuwenlang waren onderdrukt’
Over Palestina bestaan vastomlijnde ideeën. Dat is een lege woestijn die wacht om tot bloei te komen. De bewoners zijn slechts onbeduidende nomaden.
Said wil begrijpen wat het zionisme nou zo aantrekkelijk maakt voor westerlingen. Hij ziet dat de nieuwe Joodse bewoners van Israël behoren tot ‘een verbrijzelde gemeenschap van mensen die in het Westen eeuwenlang waren onderdrukt en mishandeld en zich hebben verenigd tot een krachtige beweging’. Dat is het: het heeft alle elementen van een feniks die uit zijn as herrijst.
De aantrekkingskracht lijkt ook op dat van een ander geliefd land, Amerika. Dat heeft een soortgelijke ontstaansmythe: mensen die naar een nieuw land verhuizen om daar een samenleving op te bouwen. Het heeft alle elementen van een wonder.
Een flard van een interview met de Israëlische generaal Moshe Dayan, met zijn kenmerkende ooglapje, komt voorbij. Hij stelt dat het niet de bedoeling is om grote aantallen Arabieren die op het grondgebied wonen, op te nemen in de samenleving. Economisch zou dat kunnen, zegt hij, maar het past niet bij de doelen voor de toekomst. Het zou van Israël een binationale staat maken, een Arabisch-Joodse staat. Terwijl men juist een Joodse staat wil, ‘zoals de Fransen een Franse staat willen’.
Westerse beeldvorming over het Oosten
Er volgt een periode in het leven van Said waarin hij opnieuw kennismaakt met zijn Arabische roots. Hij trouwt met een vrouw die ook uit het Midden-Oosten afkomstig is, reist naar Beiroet, ontmoet er de Palestijnse beweging en verdiept zich in de Arabische cultuur.
Gaandeweg wordt hij zich steeds bewuster van de kloof tussen wat Arabieren zelf zeggen en wat westerlingen over hen vertellen.
Aan de Nederlandse journalist Michael Zeeman (1958-2009), die net als collega Anil Ramdas (1958-2012) verrassend in de documentaire opduikt, vertelt Said over zijn beroemde boek Oriëntalisme, waarin hij de westerse beeldvorming over het Oosten analyseert.
Er bestaat een groter denksysteem, legt Said uit, waarin wordt gedacht dat de oosterse geest anders is en niet in staat is de westerse logica te begrijpen.
Er volgen schokkende moorden, zoals die op PLO-leider Kamal Nasser, die streeft naar een Palestijnse staat waarin Palestijnen en Joden vreedzaam kunnen samenleven. Hij wordt op 10 april 1973 in zijn appartement in Beiroet vermoord door Israëlische agenten. Said had de avond met hem doorgebracht.
‘We zijn het slachtoffer van het slachtoffer’
Ook de Palestijnse vrijheidsstrijders schuwen het geweld niet. Eind jaren zestig worden vliegtuigen gekaapt. Er volgt een bloedbad op het vliegveld van Lod in 1972, gepleegd door leden van het Japanse Rode Leger, dat samenwerkt met een Palestijnse organisatie. Daarbij vinden 26 mensen de dood. Enkele maanden later komen elf Israëlische teamleden om het leven tijdens de Olympische Spelen in München, na een gijzeling door de Palestijnse organisatie Zwarte September.
Said verwerpt deze wreedheden, maar zegt veel meer aangeslagen te zijn door het Israëlische geweld, dat volgens hem omvangrijker is. ‘Alle vernederingen die de Joden in het verleden hebben meegemaakt, worden nu op ons toegepast. We zijn het slachtoffer van het slachtoffer’, zegt Said.
Het woord ‘terrorist’
Said ziet dat de Israëlische autoriteiten stelselmatig het woord ‘terrorist’ gebruiken in plaats van ‘Palestijn’. Volgens Said is dat een narratieve draai om de vijand zijn identiteit en de zaak waarvoor hij strijdt te ontnemen.

Er volgen beelden van de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever in 1987, van bezetting, onteigening van Palestijnse gronden, vernietiging van olijfbomen om plaats te maken voor wegen en de herinrichting van de Westelijke Jordaanoever. Volgens Said volgt dit het patroon van het klassieke kolonialisme.
De woede op de Westelijke Jordaanoever laait op. De Palestijnen noemen hun opstand de intifada. Die groeit uit tot een grote volksbeweging die streeft naar de oprichting van een Palestijnse staat.
Palestijnse huissleutels
Ondertussen gebeurt ook het een en ander in het leven van Said zelf. In 1991 krijgt hij de diagnose leukemie. Een jaar later neemt hij zijn kinderen mee naar Palestina, waar ze nog nooit zijn geweest. Ook bezoeken ze zijn ouderlijk huis in West-Jeruzalem, dat inmiddels dienstdoet als kantoor van een extremistische christelijke organisatie.
Jeruzalem is totaal veranderd en ook in Safed, waar de familie van zijn moeder deels vandaan kwam, wonen geen Palestijnen meer. Maar Jaffa is een Palestijnse stad gebleven. De overblijfselen van het oude Palestina zijn er nog altijd. Said ontmoet oudere Palestijnen die de sleutels van de huizen die ze zijn ontvlucht nog steeds bewaren, hoewel er nu waarschijnlijk Israëliërs in wonen of de huizen zijn afgebroken. ‘Het geheugen is een zeer krachtig instrument om identiteit te behouden. Het is een bolwerk tegen historische uitwissing’, zegt hij.
In 1993 worden de Oslo-akkoorden gesloten in de tuin van het Witte Huis. De Palestijnen krijgen in de Gazastrook en de stad Jericho op de Westelijke Jordaanoever beperkt zelfbestuur. Yitzhak Rabin, de premier van Israël, en PLO-leider Yasser Arafat schudden elkaar de hand. In het Westen wordt het akkoord gezien als de grootste gebeurtenis sinds de val van de Berlijnse Muur. Maar de Palestijnen zijn niet euforisch. Said evenmin.
‘Hij doodde de geest van de intifada en de geest van het verzet’
Volgens Said dwingt het akkoord de Palestijnen ertoe voor onbepaalde tijd ondergeschikt te blijven aan Israël. ‘Arafat stemde in met de voorwaarden van de Israëliërs. Hij doodde de geest van de intifada en de geest van het verzet’, zegt hij.
In de documentaire zijn ook snippers te zien uit verhitte debatten over de Palestijnse zaak. Dat blijkt niet zijn sterkste kant. Said laat zijn tegenstanders niet altijd uitpraten en wordt emotioneel, waardoor zijn inbreng aan impact verliest.
‘Samen als gelijken leven’
In 2002 blikt Said terug op zijn ideeën over een oplossing voor het conflict. Hij blijkt van gedachten veranderd. ‘Ik geloofde lange tijd dat je het land kon verdelen, maar dat brengt alleen maar meer problemen met zich mee.’ Hij komt tot de conclusie dat ‘de enige oplossing is dat ze samen als gelijken leven in één staat. Het alternatief is bloedvergieten op een schaal die niemand zich kan veroorloven.’
Vrede tussen Israëliërs en Palestijnen is volgens hem alleen mogelijk als beide volken begrip krijgen voor elkaars geschiedenis.
Best schokkend is het fragment uit een interview dat Said ter gelegenheid van het verschijnen van zijn biografie aan de Israëlische televisie geeft. De interviewer vraagt de doodzieke Said: ‘Denkt u dat u een oplossing voor het Palestijnse probleem zult meemaken, een Palestijnse staat, een betere toekomst voor uw volk?’ Het is een harteloze en cynische vraag.
‘Wat ik mis in Israël, is enig begrip voor de omvang van het lijden van de Palestijnen’, had Said juist daarvoor gezegd. ‘De dag waarop een hoge Israëlische leider een echt gebaar maakt, zoals dat ook in Zuid-Afrika is gebeurd, en zegt: “We begrijpen het.”’
Dat besef lijkt de interviewer niet te hebben en het lijkt ook nu verder weg dan ooit.





