Onderweg is een schitterend prentenboek over migratie. In 33 verhalen komen uiteenlopende geschiedenissen uit alle hoeken van de wereld voorbij. Wat deden de eerste mensen als de grond waarop ze woonden niet meer vruchtbaar was? Verkassen.
De tekeningen in dit prentenboek zijn van Aimée de Jongh. Niet zomaar tekeningen. De details moesten immers geschiedkundig verantwoord zijn. Daarom zijn ze voor publicatie voorgelegd aan diverse deskundigen. Sommige tekeningen moesten gewijzigd worden. Dit geeft aan dat het niet ‘zomaar wat mooie plaatjes zijn’, maar dat ze een authentiek karakter hebben. De teksten zijn geschreven door Tina De Gendt, een bekende migratiedeskundige bij onze zuiderburen.
Beiden hebben ook privé een band met migratie. Aimée de Jongh heeft Nederlands-Indische achtergronden en de echtgenoot van Tina De Gendt heeft Turkse roots. Hij is het kind van gastarbeiders. De Gendt geeft aan dat ze voor het schrijven van dit boek zelf op onderzoek uit moest, simpelweg omdat haar specialiteit de tweede helft van de vorige eeuw is, een periode waarin migratie in onze regio een grote rol speelde. Dat had ook met de Tweede Wereldoorlog te maken. Door allerlei uiteenlopende oorlogsomstandigheden waren er maar liefst 11 miljoen ontheemde mensen die door Europa zwierven. Eigenlijk is dat een feit dat vrij onbekend is, net als wel meer verhalen in het boek.
Japanners staken de oceaan over
En waarom is het relatief onbekend dat er een vrij grote Japanse gemeenschap in Brazilië woont? Na de afschaffing van de slavernij waren er mensen nodig op de koffieplantages. Maar liefst 200.000 Japanners staken de oceaan over om hun geluk daar te beproeven. Veel Japanners zijn er gebleven. ‘Dat kwam ook door de houding van de werkgevers. Ze waren graag bereid om de heenreis te betalen, maar ze stonden niet te trappelen om de terugreis te betalen. Dan waren ze immers hun werknemers kwijt. Daarom lieten veel Japanners uiteindelijk hun gezin overkomen om zich in Brazilië te vestigen’, aldus De Gendt.
Japan speelt toch al een speciale rol als het om migratie gaat, omdat het tot ongeveer 1912 een paar eeuwen van de wereld was afgesloten. Sinds 1912 zijn er 3 miljoen Japanners geëmigreerd en zijn 2 miljoen buitenlanders naar Japan getrokken. Overigens was naar de VS gaan voor Japanners niet altijd een succes. In New York vonden velen van hen werk als spoorwegarbeiders en werden ze uitgescholden, net als arbeiders uit China en India.
‘Veel Japanners zijn er gebleven’
‘Na al die jaren was er bij veel mensen nieuwsgierigheid ontstaan naar Japan én andersom. Men wilde meer weten over elkaars cultuur. Dat zie je bijvoorbeeld terug in de kunststroming Art Nouveau in de vorm van geisha’s en bonsaiboompjes. In Japan ontstond een fascinatie voor nieuwe ontdekkingen. De strijd voor vrouwenrechten, maar ook de jongerencultuur, werd een eigen ding. Japan stond op het kruispunt van oud en modern als gevolg van ontmoetingen met het Westen.’
Oude Griekenland
Migratie is een ruim begrip. Tegenwoordig denken we aan mensen die om uiteenlopende redenen besluiten om in het buitenland te gaan wonen. Studie, de liefde, betere kansen, werk of uit pure noodzaak omdat ze moeten vluchten. Maar er is net zo goed sprake van migratiestromen binnen een land of regio. Een van de oudste voorbeelden daarvan vinden we drie eeuwen voor Christus in het oude Griekenland. Mensen werden aangespoord om in havensteden te gaan wonen. Hoe meer inwoners, hoe sterker ze stonden tegenover al die passanten. ‘Nomaden, reizigers en mensen met een vaste woonplaats versterken elkaar. Bezoekers kwamen handel drijven, wat lucratief was. Handel drijven zorgde voor contacten, het verrijkte je leven omdat je in aanraking kwam met andere producten.’
Een ander voorbeeld van interne migratiestromen, eeuwen later, waren de Siberische werkkampen, de Goelags, van Stalin na de Russische Revolutie. ‘Aanvankelijk kregen mensen straf omdat ze kritiek hadden op het beleid en gingen ze daar naartoe voor heropvoeding, maar op een gegeven moment werd de kans dat je daar wegkwam steeds kleiner.’
Vluchten om godsdienstige redenen
In 1685 kreeg Lodewijk XIV het onzalige idee om de vrijheid van godsdienst af te schaffen. De hugenoten, zoals de protestanten ook werden genoemd, moesten vluchten voor hun leven. Maar het was niet de eerste keer dat migratie in verband met het gebrek aan godsdienstvrijheid aan de orde kwam. ‘De Joodse gemeenschap werd in de Middeleeuwen al uitgesloten.’ Het was misschien wel voor het eerst dat er in Europa zo’n grote groep mensen moest vluchten om godsdienstige redenen. ‘Ze trokken vooral naar Nederland en Engeland.’
‘De Joodse gemeenschap werd in de Middeleeuwen al uitgesloten’
Het Engelse woord refugee, vluchteling, is in die periode ontstaan. Het is afgeleid van het Franse woord refusé, wat ‘geweigerd’ betekent.
Goudkoorts
Natuurlijk zijn werk en denken dat het ergens anders beter is altijd redenen voor migratie geweest. Maar in de VS vond halverwege de negentiende eeuw een interne migratiestroom plaats om een heel aparte reden: de goudkoorts. In het westen van de VS was goud gevonden en mensen trokken er massaal naartoe om hun geluk te beproeven. Sommigen werden schatrijk, anderen vonden niets of een kleinigheidje. ‘De groei van dit gebied hangt samen met de goudkoorts. Helaas ging die ook gepaard met genocide op de lokale bevolking. Er gingen ook veel West-Europeanen naartoe. Je kon er land kopen, geroofd van de oorspronkelijke bewoners’, vertelt De Gendt.
‘Na de goudkoorts bleven veel mensen in het westen van de VS, maar er zijn ook volledig verlaten stadjes, de zogenoemde ghost towns. Aanvankelijk was er sprake van een daling van de bevolking als gevolg van het uitmoorden van de mensen die er al woonden. Door de massamigratie steeg die weer.’
Later werd er ook goud gevonden in Alaska. Daar trokken eveneens goudzoekers naartoe, maar veel minder.
Slavernij in Brazilië
In beginsel valt slavernij niet onder migratie. In je eigen land gevangen genomen worden, op een boot worden gezet en, als je dat overleefde, duizenden kilometers verder aan het werk moeten, is een extreme vorm van gedwongen migratie. Tot slaaf gemaakten hebben immers nergens om gevraagd. De reden dat het toch onder migratie valt, is dat na de afschaffing van de slavernij veel mensen zijn gebleven op de plek waar hun voorouders ooit naartoe waren gebracht. In Onderweg is aandacht voor slavernij, onder andere in Brazilië.
‘Wat we wilden laten zien, is dat er wel degelijk verzet was van de kant van de tot slaaf gemaakten. In Brazilië waren plekken waar gevluchte tot slaaf gemaakten terechtkonden.’
‘Ze hielden zich na hun vlucht schuil in het bos of het water’
Aimée de Jongh moest haar tekening bij dit verhaal veranderen op advies van Braziliaanse en Nederlandse deskundigen. Op de oorspronkelijke afbeelding arriveerden de gevluchte mensen over land, maar dat was veel te gevaarlijk. Ze hielden zich na hun vlucht schuil in het bos of in het water. Het is heel bijzonder, en heel leerzaam, dat er voor het onderdeel slavernij voor Brazilië is gekozen. Vaak is dit niet het eerste land dat je te binnen schiet bij de term ‘slavernij’. En dat is bij meer onderwerpen het geval in dit boek, wat het extra aantrekkelijk maakt. Ook voor volwassenen.
Vader van Hermann Göring
Migratie omdat je moet vluchten voor je leven uit je eigen land is niet alleen van deze tijd. In het begin van de vorige eeuw was Namibië een kolonie van Duitsland. Er is moedwillig geprobeerd om de oorspronkelijke bevolking in bepaalde gebieden uit te roeien met behulp van concentratiekampen. Eigenlijk is dit de eerste genocide van de 20ste eeuw.
‘Een meisje van 14 jaar was de enige van haar familie die het drama overleefde’
Waarom is dit zo onbekend gebleven? ‘Deels omdat het ver weg was en er ‘weinig overlevenden zijn. Een meisje van 14 jaar was de enige van haar familie die het drama overleefde omdat het haar lukte de Kalahariwoestijn over te vluchten en buurland Botswana te bereiken. Jaren later heeft haar kleinzoon haar verhaal op papier gezet.’ De vraag of deze concentratiekampen model hebben gestaan voor de concentratiekampen in de Tweede Wereldoorlog is voer voor discussie onder historici, maar De Gendt meldt wel dat de vader van Hermann Göring, de rechterhand van Hitler, betrokken was bij het drama in Namibië.
In Europa werken
Er zijn ontelbare redenen voor migratie, wat ondubbelzinnig blijkt uit de verhalen in het boek. Ook de migratiestroom vanuit Turkije en Marokko wordt belicht. Geheel vrijwillig was dat vaak niet, want veel mensen hadden de keuze tussen in Europa gaan werken of niet kunnen overleven met hun gezin. Vaak wilden ze ‘tijdelijk’ in het buitenland werken, wat heel anders is afgelopen.
Andere onderwerpen die worden behandeld zijn bijvoorbeeld het ontstaan van Pakistan, de chaos na de Tweede Wereldoorlog, het effect van industrialisatie, mensen uit Jamaica die tijdelijk ergens anders gingen werken of mensen die naar de VS gingen om een nieuw leven te beginnen. Geschikt voor alle leeftijden. Tina De Gendt wordt niet voor niets regelmatig uitgenodigd op middelbare scholen.
Onderweg, Aimee de Jongh en Tina de Gendt, Lannoo, 104 blz., € 27,99
‘Moederdag voelt voor mij minder als een commerciële dag en meer als een moment van bewust stilstaan. Bij alles wat moeders dragen, geven en vaak ook onzichtbaar opvangen. Ik heb zelf niets groots gepland. Het zit voor mij juist in de kleine dingen: aandacht, even echt tijd maken voor elkaar.
van hem valt niets te verwachten. Vroeger misschien, omdat zijn vader het zei, kocht hij wel eens wat. Of omdat de juf het zei, maakte hij wel eens wat.
overgenomen. Mijn kinderen wonen verspreid over de hele wereld, dus meestal is het een telefoontje dat ze aan me denken en daar ben ik blij mee.’
ieder jaar bewust tijd voor elkaar. Mijn dag begint meestal met een speciale kop koffie en daarna maken we er echt een moeder-zoondag van. Voor ons draait het niet om grote cadeaus, maar om aandacht en samenzijn, zonder dat er iets tussendoor komt. Dit jaar gaan we samen naar de film over Michael Jackson.
moeder is de krachtbron die bij ons alles draaiende houdt. Helaas vaak ten koste van haarzelf. Ze doet dat met liefde, zodat de rest kan bloeien. Ik vind dat je niet op een feestdag moet wachten om je waardering voor je moeder te tonen. Doe dat gewoon elke dag. En voor degenen die hun moeder moeten missen: ja, wat kan ik zeggen? Probeer de motor die zij was in jezelf voort te zetten. Wel lastig uiteraard.’
