Ze hadden voor het eerst echt tegenover elkaar moeten staan: Frontex-voorman Hans Leijtens en oprichter van Refugees in Libya David Yambio. Maar het Amsterdamse cultuurcentrum Pakhuis de Zwijger en de VPRO lastten op het laatste moment de discussieavond af. Wat is er gebeurd?
Gisteravond zou in debatcentrum Pakhuis de Zwijger een open discussie plaatsvinden over de rol van Frontex in het Europese grensbeleid. De discussie zou voortborduren op de VPRO-documentaire De Poorten van Europa, die deze zomer werd uitgezonden en waarin volgens betrokkenen nogal wat is blijven liggen.
Drie van de hoofdpersonen uit de serie zouden met elkaar het gesprek aangaan: Frontex-voorman Hans Leijtens, oprichter van Refugees in Libya David Yambio en Europarlementariër Tineke Strik. ‘Het zal de eerste keer zijn dat ik face-to-face met Leijtens spreek’, had Yambio verheugd verteld tijdens een persbijeenkomst in Brussel, enkele weken geleden.
Het was een gesprek dat hoe dan ook had zullen knallen. David Yambio en anderen met hem houden Frontex verantwoordelijk voor – onder andere – de illegale pushbacks van vluchtelingen. Yambio zat zelf jaren geleden in een Libisch detentiekamp voor vluchtelingen en de omstandigheden zijn er inhumaan. Veel vluchtelingen komen hier terecht nadat hun boot op de Middellandse Zee met behulp van Frontex wordt onderschept.
In de documentaire krijgen de makers exclusieve toegang tot het grensagentschap. Ze krijgen de kans om te zien hoe het te werk gaat en praten meerdere keren met Leijtens, ook over de kritiek. Maar de makers slagen er niet in de onderste steen boven te halen, vinden critici. Frontex is er volgens hen wel in geslaagd zich te presenteren als een agentschap dat levens redt op zee en de makers zijn hierin te weinig kritisch geweest. David Yambio, Tommy Olsen van Aegean Boat Report en Yiftach Cohen van Front-Lex, die alle drie in de documentaire voorkomen, distantieerden zich van de productie.
Om verder over de kwestie te discussiëren, organiseerden de makers de VPRO-meet-up in Pakhuis de Zwijger. De gemoederen liepen echter al op voordat de gasten zich in de hoofdstad bevonden. Een aantal dagen voor het evenement liet een woordvoerder van Frontex weten dat een rechtstreeks publiek gesprek tussen Yambio en Leijtens om juridische redenen niet mogelijk was, zoals de organisatoren verklaren.
‘Wat we willen is publieke verantwoording’
Het zou gaan om een rechtszaak die momenteel tegen Frontex loopt. Deze rechtszaak is aangespannen door Front-Lex en wordt gesteund door Refugees in Libya, maar Yambio heeft geen rol in de rechtszaak. Zijn reactie is dan ook fel. ‘De discussie zou gaan over de acties van Frontex, de humanitaire consequenties en de vragen die opgeworpen zijn in de documentaire. Ik was niet van plan om het over de rechtszaak te hebben.’
De organisatoren stellen vervolgens alternatieve gespreksvormen voor. Beide mannen mogen spreken, maar niet met elkaar. Er kan een gesprek tussen hen in een privésetting worden georganiseerd, zonder publiek, proberen ze. Maar dat wil Yambio niet.
‘Dat is precies wat de documentaire al heeft gedaan. Hans heeft gesproken. Ik heb gesproken. Maar onze beweringen werden niet met elkaar geconfronteerd. Wat we willen is publieke verantwoording van de man, niet weer een privégesprek met de man die het agentschap des doods leidt’, zo laat hij weten.
Op het vliegtuig gestapt
Ingeborg Beugel had haar rode hoed al in haar koffer zitten. Ze was vanuit Athene op het vliegtuig gestapt en zou als deelnemer in de zaal van Pakhuis de Zwijger gaan zitten, want ze had wel wat vragen. Als Yambio er niet was om deze te stellen, zou zij het wel doen.
Ingeborg Beugel is journalist voor onder andere De Groene Amsterdammer en staat bekend om haar kritische berichtgeving over het Griekse migratiebeleid en de behandeling van vluchtelingen. In 2021 kwam ze internationaal in het nieuws nadat ze de Griekse premier Kyriakos Mitsotakis tijdens een persconferentie confronteerde met beschuldigingen van illegale pushbacks aan de Griekse grenzen. Ze had haar rode hoed op toen ze hem vroeg wanneer het nou eens klaar was met de leugens over deze pushbacks en de Griekse premier was ontploft. In Amsterdam zou ze dezelfde rode hoed opzetten, om een soortgelijke vraag dit keer te richten aan de Frontex-directeur.
Beugel was niet de enige. Er waren meerdere critici afgekomen op een oproep van actiegroep Wij Maken Plek, die elke maand aandacht vraagt voor het lot van vluchtelingen. ‘Het is schandalig dat de VPRO en Pakhuis de Zwijger als open debatcentrum hebben toegegeven aan de dictatoriale eisen van Leijtens. Hier mag de Frontex-baas niet ongestraft mee wegkomen. Komt allen om te voorkomen dat Frontex zich nóg witter kan wassen’, schreef de actiegroep in een tekst die de dagen voor de bijeenkomst circuleerde.
Maar op het moment dat Beugel het vliegtuig uitstapte, werd ze overspoeld met appjes over de laatste ontwikkelingen. Het evenement was in zijn geheel gecanceld door de organisatoren, die concludeerden dat ze de bijeenkomst zonder het perspectief van Yambio niet konden vormgeven zoals ze die voor ogen hadden.
Boosdoener
Yambio voelt zich neergezet als de boosdoener in het hele verhaal. In de gezamenlijke verklaring van Pakhuis de Zwijger en de VPRO staat dat hij zich niet ‘gelijkwaardig vertegenwoordigd voelde’ en ‘zich heeft teruggetrokken’. Maar het was Frontex dat in eerste instantie een rechtstreeks publiek gesprek tussen Yambio en Leijtens afsloeg, zo staat ook in de verklaring. ‘Waarom word ik nu dan geproblematiseerd?’, vraagt Yambio zich af.
‘Het gaat ook niet om de juiste vorm van mijn vertegenwoordiging’, gaat hij verder. ‘Het gaat om de publieke verantwoording van Frontex. Wat hebben we eraan om achter gesloten deuren ons verhaal te doen, om dan te horen dat het hem spijt wat ons is overkomen, of dat hij toen nog niet in deze functie zat? We willen Frontex publiekelijk ter verantwoording brengen en zorgen dat er iets verandert.’
‘Ik spreek nog steeds dagelijks met mensen die vastzitten in Libische vluchtelingenkampen’
Volgens Yambio wordt slachtoffers door de annulering de kans ontnomen om verhaal te halen bij de institutie die volgens hen verantwoordelijk is voor hun leed. ‘Ik spreek nog steeds dagelijks met mensen die vastzitten in Libische vluchtelingenkampen en hoor over het geweld, de martelingen en de sterfte. Ik ben wekenlang bezig geweest met de mentale voorbereiding op de ontmoeting met de man die ik hiervoor verantwoordelijk acht. Het heeft me nachtmerries bezorgd. Maar niemand lijkt zich bezig te houden met de slachtoffers in deze discussie. In plaats daarvan zijn de organisatoren bezig met het redden van het evenement en hun reputatie.’
Volgens Beugel laten journalisten en anderen zich te makkelijk ringeloren door Frontex. ‘Als je een documentaire maakt waarbij je continu door een woordvoerder wordt begeleid, dan weet je dat het propaganda wordt.’ Op dezelfde manier hadden de organisatoren nooit door de knieën moeten gaan voor de eis van Frontex dat er geen publiek gesprek plaatsvindt met Yambio, ‘via een juridisch excuus waar geen wet voor lijkt te zijn’, vindt ze. ‘Dit is dus een verkapte eis en daar hadden de organisatoren tegenin moeten gaan. Dan was duidelijk geworden dat Frontex de boosdoener was. Nu lijkt het alsof Yambio het probleem is.’
Reactie van de VPRO
De organisatoren zeggen in de officiële verklaring het ‘bijzonder jammer’ te vinden dat de gelegenheid vervalt om Frontex tijdens deze avond publiekelijk ter verantwoording te roepen. Op vragen van de Kanttekening reageren de makers van de documentaire dat ze zich momenteel beraden op een eventueel vervolg.
‘De kritiek dat we Frontex te menselijk maken, vinden wij vanuit journalistiek oogpunt zorgelijk’
Over de beslissing van Frontex om niet deel te nemen aan een publiek gesprek willen ze niets meer kwijt. Wel gaan ze in op de kritiek op de documentaire:
‘We nemen de kritiek van David Yambio serieus en betreuren het dat hij zich niet kan vinden in de uiteindelijke documentaireserie. Met Poorten van Europa willen we op journalistieke en evenwichtige wijze inzicht geven in wat er aan de Europese buitengrenzen gebeurt en welke rol Frontex daarin speelt.
‘De kritiek dat we Frontex te menselijk maken, vinden wij vanuit journalistiek oogpunt zorgelijk. Onze personages zijn allemaal mensen die vanuit hun eigen positie een rol vervullen in een systeem dat anderen ontmenselijkt. Juist de dilemma’s, keuzes en verantwoordelijkheden die dat met zich meebrengt, staan centraal in de serie. Mensen maken en onderhouden dit systeem, en mensen kunnen het dus ook veranderen. Wat ons betreft zou het gesprek juist daarover moeten gaan.
‘We hebben er bewust voor gekozen om kritische stemmen en perspectieven in de serie mee te nemen. Die hebben een belangrijke plek gekregen om de uitspraken en het handelen van Frontex te bevragen en om via hun documentatie het geweld aan de grenzen in beeld te brengen. Daarbij hebben we alle betrokkenen met een open blik, maar journalistiek kritisch benaderd.
‘We staan achter de journalistieke keuzes die we hebben gemaakt. Het is uiteindelijk aan de kijker om zich op basis van de serie een eigen oordeel te vormen.’
Reactie van Frontex
Frontex reageert ook op vragen van de Kanttekening. Volgens woordvoerder Chris Borowski is er sprake van valse aannames. Hij wil benadrukken dat het idee voor een privégesprek in plaats van een openbaar gesprek van de organisatoren kwam.
‘Zij dachten dat een eerste persoonlijk gesprek – buiten het zicht van camera’s en de druk van een podium – een goede manier zou kunnen zijn om een dialoog op gang te brengen tussen twee partijen die heel verschillend naar het werk van Frontex kijken.
‘Toen dit idee aan ons werd voorgelegd, hebben we duidelijk gemaakt dat dit hooguit een aanvulling kon zijn op het publieke optreden van onze uitvoerend directeur, en zeker geen vervanging daarvan. De organisatoren gingen hiermee akkoord, zoals ook blijkt uit hun gezamenlijke verklaring van 21 oktober.’
‘Wij staan open voor een dialoog met iedereen die een mening heeft over ons werk’
Dat de rechtszaak geen onderwerp zou zijn tijdens de discussieavond, vindt hij niet geloofwaardig. ‘De zaak die de heer Yambio (namens Refugees in Libya) samen met front-LEX heeft aangespannen (T-511/24), heeft betrekking op de reddingsoperaties van Frontex in de centrale Middellandse Zee. Dat is precies het onderwerp dat de heer Yambio met onze uitvoerend directeur wilde bespreken. Het is onmogelijk om beschuldigingen aan het adres van Frontex te bespreken met een vertegenwoordiger van die organisatie, zonder in te gaan op de inhoud van de zaak – zeker nu deze nog in behandeling is bij het Gerecht van de Europese Unie.’
In zijn reactie benadrukt hij dat ‘Leijtens bereid was om samen met critici van Frontex op te treden en vragen uit het publiek te beantwoorden’. ‘Het evenement werd door de organisatoren geannuleerd, mede vanwege veiligheidsoverwegingen’, schrijft hij. Uit zijn verklaring valt echter niet op te maken dat Frontex bereid was tot een direct, publiek gesprek met Yambio.
‘Wij staan open voor een dialoog met iedereen die een mening heeft over ons werk, inclusief de heer Yambio. Omdat de zaak nog onder de rechter is, moet bij elk gesprek daarmee rekening worden gehouden; op dit moment zijn er echter nog geen concrete plannen’, aldus de woordvoerder.
De documentaire Poorten van Europa is te zien op NPO Start.
Lees ook:
Met hulp van Frontex komen vluchtelingen terecht in Libische detentiekampen
