De regio die meestal het ‘Midden-Oosten’ wordt genoemd, heeft volgens sommige deskundigen en journalisten een eurocentrische naam met een koloniale achtergrond. Daarom gebruiken zij liever termen als ‘West-Azië’, die volgens hen beter passen bij de culturele en religieuze diversiteit van het gebied. Maar het duurt nog wel even voordat zulke namen algemeen worden gebruikt.

De term ‘Midden-Oosten’ is zo alomtegenwoordig, dat je bijna zou vergeten dat er meer achter schuilgaat. Maar de term is niet eenduidig, laat staan neutraal. Meestal omvat het de regio van Turkije, de Levant (Palestina, Syrië, Jordanië) en Egypte in het westen tot aan de Golfstaten in het oosten en Jemen in het zuiden. Landen die veel culturele kenmerken gemeen hebben, zoals het islamitische geloof of de Arabische taal. Maar hoort Soedan, ook een Arabisch land, bij deze definitie van het gebied? Hoe zit het dan met Iran, een niet-Arabisch land?

Robert Soeterik, Midden-Oostenspecialist en voorzitter van het Nederlands Palestina Komitee (NPK), legt uit dat de term terug te voeren is op de tijd dat de Britten koloniale belangen hadden in het gebied. ‘De term is bedacht vanuit Londen, dat in de negentiende en een deel van de twintigste eeuw een wereldmacht was en als belangrijkste kolonie Brits-Indië had [o.a. het huidige India en Pakistan, red.]. Gerekend vanaf Londen lag het gebied dat wij doorgaans het Midden-Oosten noemen halverwege Londen en Brits-Indië, vandaar “Midden”.’

Weinig oog voor culturele diversiteit

Eline Derakhshan, onderzoeksjournaliste woonachtig in Syrië, zegt dat de term problematisch is omdat niet eenduidig is vast te stellen welke landen precies bij de regio horen. Zij haalt het boek Is There a Middle East? aan, waarin wetenschappers met verschillende achtergronden concluderen dat op taalkundig, geografisch, cultureel en religieus gebied geen kenmerk te vinden is dat de verschillende landen gemeen hebben. ‘Het is echter een regio geworden omdat wij het zo zijn gaan noemen. Wat Iran gemeen heeft met Egypte, is dat het het Midden-Oosten wordt genoemd, er op een vergelijkbare manier over wordt bericht en onderworpen wordt aan een vergelijkbaar internationaal beleid. Maar de regio is veel meer dan dat.’

Inderdaad heeft de term Midden-Oosten weinig oog voor de rijke diversiteit aan culturen, geloven, etniciteiten en talen in de regio. Waar het gebied onder die term vaak wordt geassocieerd met oorlog, instabiliteit en corruptie, is de regio zeer divers. Er leven bijvoorbeeld christenen van diverse denominaties in de Levant (Libanon, Syrië, Palestina), islamitische bedoeïenen in de Golfregio en jezidi’s in Irak. Ook qua etniciteit is het gebied allesbehalve homogeen. Naast Arabieren en joden is de regio de thuisbasis van Turken, Koerden (Turkije, Iran, Irak) en Armeniërs.

Centrum van beschaving

Wanneer het gaat om termen als Midden-Oosten of Nabije Oosten, spreekt politicoloog Kamal Azari van een ‘Europese raciale geografie, waarbij regio’s werden benoemd en gecategoriseerd op basis van hun strategisch belang voor imperialistische machten, in plaats van enige inheemse identiteit.’ Azari schrijft dat Europese machten hiërarchieën aanbrachten in hun classificatie van niet-Europese regio’s, met ‘geciviliseerde’ en ‘niet-geciviliseerde’ regio’s zoals ‘Donker Afrika’, alsof er daar geen beschaving was. Volgens Azari versterken termen als Midden-Oosten een raciale en culturele hiërarchie waarbij Europa als centrum van de beschaving werd gezien.

‘Het is een term die veel vooroordelen met zich meebrengt’

Derakhshan zegt dat wanneer je probeert te argumenteren waarom een bepaald land wel of niet bij het Midden-Oosten hoort, je vastloopt omdat je dan andere landen uitsluit. ‘Het is een term die veel vooroordelen met zich meebrengt en weinig duiding geeft. Als je aan het Midden-Oosten denkt, denk je direct aan oorlog, en denk je direct aan islam. Terwijl dit niet betekent dat hier nooit oorlog plaatsvindt. Of dat er niet een meerderheid is van de bevolking die religieus of cultureel islamitisch is. Maar de regio wordt gereduceerd tot deze aspecten. Zo is er gepraat over de regio in de media, in films en in de politiek.’

Bevrijding van koloniale termen

Met dit in het achterhoofd kiezen steeds meer wetenschappers en journalisten voor alternatieve benamingen.

Joas Wagemakers, islamoloog aan de Universiteit Utrecht, vertelt aan de Kanttekening dat hij binnen de academische wereld een trend ziet om steeds vaker alternatieve termen te gebruiken. Waar men eerder al afstand heeft gedaan van ‘oriëntaals’, laat men nu ook de term Midden-Oosten vallen.

‘Het gebruik van West-Azië of Zuidwest-Azië is een poging om op een neutralere manier te kijken naar een regio, en de naamgeving ervan te ontdoen van eventuele culturele gekleurdheid. Ik zie steeds vaker dat mensen in mijn vakgebied het hebben over ‘West-Azië’ i.p.v. ‘Midden-Oosten’, of ‘WANA’ (West Asia and North Africa) i.p.v. MENA (Middle East and North Africa). Ik merk wel dat het leeft.’

Ook Derakhshan heeft in haar werk een duidelijke keuze gemaakt. ‘Als journalist vind ik het correcter en handiger om de term Midden-Oosten achterwege te laten. Ik heb het liever over wat de regio nog meer te bieden heeft. Daarom heb ik zelf de voorkeur voor een term als West-Azië wanneer ik over de regio spreek waar ik werk: Libanon, Syrië, Palestina. Wanneer ik het heb over Iran, is het ‘Centraal-Azië’. Dan heb je het meer over het geografische gebied.’

Groeiend zelfbewustzijn

Midden-Oostenspecialist Soeterik ziet de opkomst van alternatieve namen voor de regio als onderdeel van een bredere beweging waarbij mensen bevrijd willen worden van termen die terug te voeren zijn op koloniale overheersing.

‘Ik zie het als onverbrekelijk verbonden met het groeiende zelfbewustzijn van het Globale Zuiden, waarbij er lang na de feitelijke dekolonisatie een groeiende beweging is om af te rekenen met terminologie die terug te voeren is op de periode van de kolonisatie.’

‘Een Palestijn gaat naar al-Quds, niet naar Jeruzalem’

Soeterik legt uit dat dit soort koloniale termen niet los zijn te zien van overheersing.

‘Israël doet al heel lang hetzelfde in relatie tot de Palestijnen; een Palestijn gaat naar al-Khalil, niet naar Hebron, een term die Israël gebruikt en die wij hebben overgenomen. Een Palestijn gaat naar al-Quds, niet naar Jeruzalem. Verder spreekt Israël over de Negev, wat de Palestijnen aanduiden met de oorspronkelijke term Naqab. Zodra onderdrukten zich bewust worden van dit taalimperialisme, waarbij de overheerser zijn eigen termen wil opleggen en die van de onderdrukte wil wegdrukken, gaan zij hun eigen termen promoten.’

Hij noemt Latijns-Amerika als ander voorbeeld. ‘Daar vestigden zich kolonisten, met name uit Spanje en Portugal, die daar de lokale taal en cultuur onderdrukten. Zij hebben daarbij het Spaans en het Portugees, Latijnse talen, ingevoerd. Nu streven zelfbewuste inwoners van het gebied ernaar beide Amerika’s Abya Yala (rijp land, uit een lokale inheemse taal) te noemen.’

Andere voorbeelden die Soeterik noemt zijn Rhodesië, dat Zimbabwe werd; Birma, dat zich Myanmar ging noemen; en Peking, dat nu Beijing heet.

Bekende naam

Ondanks de toegenomen acceptatie van alternatieve termen kun je je afvragen of het wel realistisch is deze termen te gaan gebruiken en of deze wel voor iedereen te begrijpen zijn.

‘We moeten hen ook toestaan om zichzelf een naam te geven’

Islamoloog Wagemakers zegt dat het vanuit commercieel oogpunt aantrekkelijker kan zijn om de term Midden-Oosten te blijven gebruiken, zoals bij universitaire studies van de regio. ‘Het Midden-Oosten, dat is een heel bekende naam en appelleert aan een interesse van mensen in die regio. Als je toch al weinig studenten weet te trekken, dan zul je de term die voor enige bekendheid en aanwas zorgt niet snel vervangen.’

Terwijl Wagemakers het nut van alternatieve termen erkent, vindt hij dat een alternatieve term niet zou moeten worden opgelegd aan de bevolking van de regio.

‘Voor mij persoonlijk is het belangrijk dat we niet voor de mensen om wie het gaat, de mensen in de regio zelf, uitlopen. Als zij het goed vinden dat hun regio Midden-Oosten wordt genoemd, dan denk ik dat je niet roomser dan de paus moet willen zijn en de term zou moeten aanpassen. We moeten hen ook toestaan om zichzelf een naam te geven en niet denken dat wij het beter weten dan zij.’

Soeterik beaamt dat alternatieve termen als West-Azië niet zouden moeten worden opgelegd aan de mensen in de regio. Hij denkt wel dat mensen de redelijkheid ervan kunnen gaan inzien en die onderschrijven door zelf deze termen te gebruiken. ‘Het is een lang proces van bewustwording en acceptatie.’

Al lang discussie

Volgens journaliste Derakhshan is er al heel lang discussie over het gebruik van West-Azië of Zuidwest-Azië in plaats van het Midden-Oosten. Dit komt volgens haar ook voort uit academici die uit de regio zelf komen en erop wijzen dat de laatste een koloniale term is. ‘Ik denk dat er voldoende grond is om te zeggen dat het gebruik van West-Azië of Zuidwest-Azië ook uit de gemeenschappen hier komt. Ik vind dat je nooit iets zou moeten opleggen aan de bevolking hier. Maar het feit dat de term Midden-Oosten hier ook wordt gebruikt, vanwege de koloniale geschiedenis, betekent niet dat dit goed is.’

‘Het is onze taak als journalisten om kritisch na te denken over welke woorden we gebruiken’

Derakhshan vindt dat commerciële overwegingen nooit de doorslag zouden moeten geven bij het al dan niet kiezen voor een alternatieve term. ‘Als we ons daardoor laten tegenhouden, dan nemen we ons publiek helemaal niet serieus en hebben we heel weinig vertrouwen in hen. Het is juist onze taak als journalisten om kritisch na te denken over welke woorden we gebruiken en wat het effect ervan is. Als blijkt dat een term bepaalde vooroordelen of een bepaald narratief in de hand werkt, dan kunnen we dat veranderen en ook verantwoorden. Je kunt dat prima uitleggen.’

Hulporganisatie Oxfam Novib schrijft op haar website dat zij bewust kiest voor een andere benaming, en verwijst daarbij naar de termen Nabije Oosten en Verre Oosten, waarvan eerder al afstand is genomen. ‘Het is belangrijk om kritisch te blijven en je taal te dekoloniseren. Daarom spreken wij als Oxfam Novib over Zuidwest-Azië, omdat deze benaming de regio geografisch beschrijft zonder Europa als middelpunt te nemen. Met deze keuze dragen we bij aan zorgvuldiger en inclusiever taalgebruik.’