De islamitische manier van slachten zou wel eens verboden kunnen worden in Nederland, als het wetsvoorstel van de Partij voor de Dieren voldoende steun krijgt. Soumia Majait van stichting de Groene Moslims vindt het jammer dat nu iedereen bezig is met de slacht. ‘De discussie zou veel meer moeten gaan over het leven van het dier.’

Marianne Thieme probeerde het al eens in 2012, maar toen sneuvelde het voorstel in de Eerste Kamer. Haar opvolger Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren (PvdD) heeft een nieuw wetsvoorstel om dierenwelzijn tijdens de slacht te bevorderen. Dit keer heeft ze gezorgd voor een stevige juridische onderbouwing, waardoor de kans dat het de beleidstafel haalt, is gegroeid.

Het wetsvoorstel raakt aan meerdere kwesties, maar een daarvan heeft de discussie over godsdienstvrijheid opnieuw aangewakkerd. De partij wil dat voortaan in alle gevallen verdoving wordt gebruikt bij het slachten. De uitzondering die gold voor de rituele slacht, zoals die in islamitische en joodse slachthuizen, moet van tafel.

Dat dit nu kans van slagen heeft, komt doordat er inmiddels juridisch gezien meer ruimte is om dierenwelzijn zwaarder te laten wegen dan godsdienstvrijheid. Dit concludeerde de Raad van State op basis van recente Europese rechterlijke uitspraken. Ook in andere Europese landen zijn soortgelijke wetsvoorstellen goedgekeurd. Om religieuze gemeenschappen tegemoet te komen, zal zowel omkeerbaar als onomkeerbaar bedwelmen worden toegestaan; bij het eerste leidt de bedwelming niet tot de dood, bij het tweede wel.

Kritiek

Desondanks kan het wetsvoorstel rekenen op bezwaren vanuit de islamitische gemeenschap. Omkeerbare verdoving mag dan misschien worden getolereerd binnen sommige stromingen van de islam, de verdoving mag niet de doodsoorzaak zijn. Dan zou het dier niet islamitisch zijn geslacht, legt de Rotterdamse imam Azzedine Karrat uit. ‘De voorgeschreven slacht moet plaatsvinden terwijl het dier nog leeft.’

‘Bij omkeerbare bedwelming vragen sommige geleerden zich af of die zekerheid voldoende gewaarborgd is en of de ingreep geen onnodige schade of extra leed veroorzaakt. Andere geleerden staan haar onder voorwaarden toe. De centrale vraag is hoe we het dier met barmhartigheid behandelen én de religieuze voorwaarden bewaken.’

‘De wijsheid achter de islamitische slachtvoorschriften is dat wij zorgvuldig omgaan met het leven dat Allah heeft geschapen. Een dier is geen product waarmee we zomaar alles mogen doen. Ook wanneer we het voor voedsel slachten, blijven barmhartigheid en het beperken van leed verplicht.’

De Monitor Politieke Ontwikkeling (MPO) en de negen samenwerkende regionale moskeekoepels hebben inmiddels een petitie gestart waarin ze het kabinet en de Tweede Kamer oproepen het voorgestelde verbod op onbedwelmd slachten niet te steunen. ‘Dierenwelzijn is belangrijk voor de initiatiefnemers. Tegelijkertijd vragen zij aandacht voor de vrijheid van godsdienst en de ruimte om religieuze voedingsvoorschriften in de praktijk te kunnen volgen.’ Volgens de koepels raakt het voorstel rechtstreeks aan die ruimte.

Biologisch halal

Soumia Majait, voorzitter van de Groene Moslims – een stichting die vanuit islamitische waarden aandacht vraagt voor duurzaamheid, milieubewustzijn, dierenwelzijn en een bewuste omgang met de aarde – kijkt er net iets anders tegenaan. Hoewel ze de overtuiging deelt dat elke vorm van bedwelming zou betekenen dat het dier niet islamitisch geslacht is, vindt ze dat er onterecht veel aandacht gaat naar het levenseinde van het dier. ‘Ik vind het heel erg jammer dat mensen bezig zijn met het verdedigen van de onbedwelmde slacht, zonder zich bezig te houden met de levenskwaliteit die dit dier heeft gehad.’

Want op het dierenwelzijn in de huidige bio-industrie is nogal wat aan te merken, vindt ze. ‘Kippen die onder stress met heel veel tegelijk in een hok leven, dieren die zien hoe hun soortgenoten worden geslacht; deze dieren hebben geen volwaardig leven. Dat zie je in alle slachthuizen hoor, het is gewoon massaproductie.’

‘We gaan er met z’n allen maar vanuit dat vlees ten allen tijde beschikbaar voor ons is en zolang die vraag er ligt, blijft ook het aanbod bestaan’, gaat ze verder. ‘Ik ben niet tegen het eten van vlees, ik geloof dat dieren er ook zijn als voeding voor de mens, maar ik geloof ook in natuurlijk beloop. Onze consumptie is nu nogal buitenproportioneel.’

‘Het gaat ook over wat tayyib is: is het product zuiver?’

Er zijn wel degelijk manieren om als moslim anders te consumeren, legt Majait uit. ‘Daarvoor moeten we kijken naar het islamitische woord tayyib. Dit is niet hetzelfde als haram (verboden) of halal (toegestaan), het betekent ‘goed’.

‘In de Koran gaat het wat betreft vleesconsumptie niet alleen over wat halal is, het gaat ook over wat tayyib is: is het product zuiver? Heeft het dier geleefd zonder hormonen, is het dier geslacht zonder stress? Heeft het goede voeding gehad? Hier wringt het. Mensen zijn vooral bezig met de vraag of hun product halal is, ze staan nauwelijks stil bij deze vragen.’

Imam Azzedine is het daar mee eens. ‘Ja, daar moeten wij als moslimgemeenschap meer mee bezig zijn. Hoe wordt het dier gehouden, gevoed en vervoerd? Een correcte slacht maakt eerdere mishandeling niet ongedaan.’ Ook hij vindt dat de aandacht te vaak naar de slachtwijze gaat, terwijl het leven daarvoor onderbelicht blijft. ‘Daar ligt ook een opdracht voor ons als imams: mensen aansporen bewuster te kopen, minder te verspillen en dierenwelzijn serieus te nemen. Onze zorg voor halal moet samengaan met barmhartigheid voor het dier.’

Islamitische consumentenbond

Het zijn standpunten die de PvdD ongetwijfeld als muziek in de oren klinken. De partij ziet het liefst helemaal geen dieren geslacht en als dat toch gebeurt, moet het lijden zoveel mogelijk worden beperkt. Dat schrijft Ouwehand in de toelichting bij haar wetsvoorstel. Ze benadrukt dat diervriendelijke slacht niet bestaat, maar dat voorafgaande bedwelming volgens haar wel de beste manier is om vermijdbaar dierenleed te voorkomen. Juist bij onverdoofde slacht leidt het ontbreken van bedwelming volgens haar tot extra pijn en lijden.

‘Ik begrijp dat de PvdD opkomt voor dierenwelzijn en als moslim kan ik dat alleen maar toejuichen. Maar de slacht an sich is niet het grootste probleem’, vindt Majait. ‘Dat is de bio-industrie. Het afschaffen van onverdoofd slachten is slechts een druppel op de gloeiende plaat.’

‘Waarom wordt nu de religieuze gemeenschap aangepakt en niet de bio-industrie?’, gaat ze verder. ‘Dit heeft ongetwijfeld tot gevolg dat mensen de ‘beperking-van-religieuze-vrijheid-kaart’ zullen trekken. Zelf sta ik daar misschien wat centraler in, maar ik vind het wel jammer dat je als minderheidsgroep – in dit geval de islamitische consument – op de boetebank moet zitten terwijl het probleem veel groter is.’

De stichting Groene Moslims pleit dan ook voor een islamitische consumentenbond, vertelt ze. ‘Deze moet de rechten van de islamitische consument in Nederland vertegenwoordigen, maar hen ook een spiegel voorhouden wat betreft hun consumptiegedrag, waaronder het eten van halal en tayyib voedsel.’

Economische impact

Als de wet er komt, zal het nog even duren voordat de impact duidelijk wordt. In de eerste 18 maanden mogen bestaande geregistreerde slachthuizen tijdelijk onder de huidige uitzondering blijven werken. Daarna zou het verbod op onverdoofd slachten kunnen resulteren in een verlies van 4 tot 15 miljoen euro per jaar, schat de MPO in.

De PvdD zegt dat het wel degelijk rekening houdt met de gevolgen voor de islamitische gemeenschap. In een memorie van toelichting waarschuwt Esther Ouwehand expliciet voor de manier waarop discussies over ritueel slachten kunnen bijdragen aan stigmatisering van moslims en joden.

‘Het bestrijden van dierenleed en het verbeteren van leefomstandigheden sluiten aan bij onze islamitische verantwoordelijkheid’

‘Er is een pijnlijke geschiedenis waarin het lijden van dieren bij de onverdoofde slacht is gebruikt voor antisemitische propaganda en anti-Joodse maatregelen in de Tweede Wereldoorlog, en ook daarna is steeds weer te zien geweest dat het lijden van dieren bij de onverdoofde slacht wordt gebruikt om de joodse en islamitische geloofsgemeenschappen in een kwaad daglicht te stellen. Dat is onacceptabel’, aldus de politica.

Ze vervolgt dat een discussie over dierenwelzijn en godsdienstvrijheid alleen gevoerd kan worden met respect voor de geloofsgemeenschappen en met oog voor de impact die een verbod op hen heeft. ‘Zowel in het jodendom als in de islam vinden de religieuze slachtvoorschriften hun oorsprong in respect voor het dier. De inperking daarvan kan – en zal – als pijnlijk worden ervaren door de joodse en islamitische geloofsgemeenschappen.’

Azzedine ziet voldoende raakvlakken om samen op te trekken. ‘Het bestrijden van dierenleed en het verbeteren van leefomstandigheden sluiten aan bij onze islamitische verantwoordelijkheid. Tegelijk kunnen we bezwaar hebben tegen verplichte voorafgaande bedwelming. Binnen de islam bestaan daar verschillende opvattingen over, die serieus genomen moeten worden.’

Vlees uit buitenland

Als er inderdaad een geheel verbod komt op islamitisch slachten, zal de consument vooral uitwijken naar importproducten, denkt Majait. ‘Dat mag namelijk nog wel en dat is ook hoe de joodse gemeenschap aan koosjer vlees komt. Dat doen ze al enkele jaren.’

Maar ook dat toont aan dat met het wetsvoorstel de plank wordt misgeslagen, vindt ze. ‘Wat ik zo graag zou zien, is dat we als consument worden wakker geschud over de bio-industrie. Als we ons vlees voortaan uit het buitenland halen, verandert er helemaal niets.’