Op 3 november gaan Amerikanen naar de stembus voor de zogenoemde midterms. Tijdens de campagne worden islamitische kandidaten echter hard aangevallen. Volgens de Arabische nieuwszender Al Jazeera zijn deze islamofobe aanvallen genormaliseerd, in het Amerika van Donald Trump.
Het racisme tegen islamitische politici komt voornamelijk vanuit de Republikeinse hoek. Het belangrijkste doelwit is de Democraat Abdul El-Sayed, die dingt naar een senaatszetel namens de staat Michigan.
Zo schreeuwt de extreemrechtse activist Jake Lang bij een verkiezingsrally van de Democratische partij, gehuld in een kogelwerend vest, rabiate anti-islamitische taal. Zijn kompanen zijn in kruisvaarderskostuums gekomen en steunen Mike Rogers, de Republikeinse senaatskandidaat in Michigan. ‘Oprotten, moslims’, roept Lang. ‘De kruistocht komt eraan, deporteer jezelf.’ Mensenrechtenactivisten maken zich grote zorgen over de moslimhaat, die volgens hen is genormaliseerd. Ook de Amerikaanse president Donald Trump maakt zich schuldig aan islamofobie en noemde Abdul El-Sayed vorige week nog een jihadist.
Michigan is niet de enige staat waar islamofobe leuzen klinken tijdens de midterms. De burgemeester van Dearborn (Detroit), Abdullah Hammoud, was getuige van een anti-moslimmars in zijn stad. ‘Het grote publiek is zich er niet van bewust hoeveel bedreigingen er dagelijks op de stad Dearborn worden afgevuurd via sociale media’, zegt hij tegen Al Jazeera. Ook vallen racisten het callcenter van de gemeente lastig met scheldkanonnades.
Al weken is het onrustig in Frankrijk. Wat eind september begon met protesten van scholieren tegen de slechte omstandigheden op school, is uitgegroeid tot een brede beweging. Inmiddels hebben ook studenten, vakbonden en de ‘gele hesjes’ zich bij de protesten aangesloten. Het gaat allang niet meer alleen over het onderwijs, maar ook over de stijgende kosten van levensonderhoud, bezuinigingen en de sombere toekomstperspectieven van jongeren. Daar komt bij de onvrede over de politiek, die er al jaren niet in slaagt maatschappelijke problemen op te lossen en onvoldoende naar burgers luistert.
Frankrijk is niet het enige land waar mensen massaal de straat op gaan. Ook in Spanje, Italië en Griekenland protesteerden duizenden mensen tegen de hoge kosten van levensonderhoud, het gebrek aan betaalbare woningen en de slechte staat van het onderwijs.
Vooral in Frankrijk gaan de demonstraties gepaard met geweld. Journalist Simon Kuper, die in Parijs woont, vertelde zondag bij Buitenhof hoe de supermarkt tegenover zijn huis werd geplunderd.
Historicus Niek Pas legt in een interview met de Kanttekening uit waarom de huidige protesten niet te vergelijken zijn met de studentenopstanden van 1968, een andere grote protestgolf in Frankrijk. Destijds ging het om de verdeling van de groeiende welvaart. Nu is er volgens hem sprake van een ‘krimpcrisis’, de verdeling van groeiende armoede. Schaarste, koopkrachtverlies en economische onzekerheid staan centraal. De protesten doen hem denken aan de broodoproeren uit de vroegmoderne tijd, toen mensen in opstand kwamen tegen armoede en hoge voedselprijzen. In Amsterdam hadden we ooit het aardappeloproer.
In Amsterdam hadden we ooit het aardappeloproer
Zijn de demonstraties in Frankrijk en andere Europese landen een voorbode van het einde van dat schijnbaar eindeloze tijdperk van Europese welvaart?
Zo stellig kun je het niet stellen, maar ik denk dat er wel iets aan de hand is. Europa behoort nog altijd tot de rijkste delen van de wereld. Maar die rijkdom is niet eerlijk verdeeld. Ruim 57 procent van het nettovermogen van huishoudens in de eurozone is in handen van de rijkste 10 procent. Tegelijkertijd leeft ruim 15 procent van de Fransen onder de armoedegrens.
Wat de demonstranten in Frankrijk en Italië ook dwarszit: de stijgende defensie-uitgaven, terwijl op andere voorzieningen wordt bezuinigd. Die onvrede zou ook in Nederland kunnen groeien. Onze politici zeggen dat we ons moeten voorbereiden op een mogelijke oorlog met Rusland en in staat moeten zijn onszelf te verdedigen. Maar voor veel mensen blijft die dreiging abstract.
Daar komen internationale ontwikkelingen bij die Europa voor grote uitdagingen stellen: de afhankelijkheid van de Verenigde Staten op het gebied van technologie en defensie, de economische concurrentie met China en de snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. Europa moet in hoog tempo miljarden investeren in defensie, technologie en verouderde infrastructuur, terwijl burgers verwachten dat wonen, zorg, onderwijs en sociale voorzieningen betaalbaar blijven.
Europese regeringen staan voor moeilijke keuzes. Als zij de zorgen van burgers niet weten weg te nemen, zal de maatschappelijke onvrede verder groeien. Daarvan profiteren extreemrechtse partijen. In Frankrijk staat Marine Le Pen hoog in de peilingen en in Duitsland wint de radicaal-rechtse AfD verder terrein.
Europa staat voor een helse klus. Het moet de economie en veiligheid versterken, maar ook burgers tevreden houden. Europese welvaart gaat niet alleen om economische groei, maar ook om de subjectieve beleving daarvan. De vraag of mensen daarvan profiteren. Juist dat staat onder druk.
De Partij voor de Dieren roept het kabinet op om de onderhandelingen met SGP te staken. ‘De partij probeert Nederland met een oerconservatieve agenda tientallen jaren terug in de tijd te zetten’, stelt de PvdD in een petitie, die gisteren online kwam.
Aanleiding van deze petitie is het verbond tussen SGP, JA21 en BBB. Hoewel de eerste twee partijen al vaker naar elkaar toe trokken in de onderhandelingen, vormen ze met de toevoeging van BBB een machtig blok in de onderhandelingen over het Belastingplan met het minderheidskabinet. Ze hebben hun steun voor dit plan opgehangen aan een lijst met voorwaarden.
De voorwaarden van de SGP – pas op de plaats bij medisch-ethische kwesties als het draagmoederschap en late abortussen – zijn volgens de Partij voor de Dieren ‘onacceptabel en ronduit gevaarlijk.
‘De SGP was altijd al een partij met schadelijke standpunten over vrouwen- en lhbtiq-rechten, maar is nu op een missie deze rechten terug te draaien. Wij zeggen: tot hier en niet verder.’
De partij vraagt het kabinet-Jetten om een duidelijke ethische en politieke grens te trekken door de onderhandelingen met de SGP te staken.
De eisen van de SGP zijn niet nieuw. De partij dringt al langer aan op het tegenhouden van de nieuwe wetgeving rond draagmoederschap en wil dat de ontwikkeling van de abortuspraktijk, waaronder de proef met late abortussen, wordt stilgelegd.
Het kabinet heeft tot dusver weinig bereidheid getoond om daarin mee te gaan. Premier Rob Jetten zei eerder dat de principiële standpunten van het kabinet en de SGP sterk uiteenlopen, maar dat er mogelijk op onderdelen van het beleid compromissen te sluiten zijn.
Ook binnen de coalitie is weerstand tegen de SGP-eisen. D66-fractievoorzitter Jan Paternotte liet weten dat zijn partij geen fundamentele vrouwenrechten wil inruilen voor steun aan de begroting. Het kabinet sprak donderdag over het gezamenlijke eisenpakket van JA21, BBB en SGP. Vrijdag worden de onderhandelingen met de oppositie voortgezet.
Ondanks verlies blijft Likud van premier Benjamin Netanyahu de grootste partij in Israël, met 27 zetels. Dit bericht het Franse persbureau AFP.
Netanyahu en zijn extreemrechtse blok hebben hun meerderheid in de Knesset, het Israëlische parlement, verloren. De coalitie heeft nu nog maar 53 zetels, in de 120 zetels tellende Knesset. Het Israëlische oppositieblok, onder leiding van Gadi Eisenkot, is echter nog kleiner, met 48 zetels. Voor een meerderheid zijn minimaal 61 zetels nodig.
Opvallend is het succes van Palestijns-Israëlische partijen, zoals Ra’am en de Gezamenlijke Lijst. Samen zijn ze goed voor 19 zetels. Ze worden echter met enorme achterdocht bekeken door Netanyahu en de zijnen. De premier beschuldigt de Palestijnse partijen van fraude. Hij noemt ze een vijfde colonne van de Arabische oliestaat Qatar en een verlengstuk van Hamas. Bewijzen hiervoor levert Netanyahu niet.
Ondertussen wordt er achter de schermen gespeculeerd over een nieuwe aanval op Iran. In nauwe afstemming met de Amerikaanse president Donald Trump zou Netanyahu aanvallen tegen Iran voorbereiden, meldt het AD.
Zaterdag is het Halloween. Op zondag en maandag wordt Día de los Muertos, Spaans voor de Dag van de Doden, gevierd, vooral in Mexico. Hoe zit het precies met deze twee feesten? Hoe zijn ze ontstaan? En hoe verhouden ze zich tot elkaar?
Halloween wordt gevierd op 31 oktober en is verbonden met All Hallows’ Eve, de avond vóór Allerheiligen. Het feest heeft zowel katholieke als oudere, Keltische wortels. Veel historici zien een verband met Samhain, een oud Keltisch oogstfeest dat het begin van de winter markeerde. De oude Kelten geloofden dat in die periode de grens tussen de wereld van de levenden en de doden dunner werd. Later werd deze periode opgenomen in de rooms-katholieke kalender, met Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november.
Día de los Muertos wordt gevierd op 1 en 2 november. Ook dit feest combineert verschillende tradities. Het feest is een samensmelting van katholieke feestdagen met precolumbiaanse gebruiken. De Azteken en andere inheemse volken in Mexico geloofden dat de doden tijdelijk konden terugkeren naar de wereld van de levenden.
Dat beide feesten vrijwel gelijktijdig worden gevierd is geen toeval. Beide feesten zijn verbonden met Allerheiligen en Allerzielen in de katholieke kalender. Waar Allerheiligen is gewijd aan alle heiligen, staat Allerzielen specifiek in het teken van de overledenen. Deze dagen vallen samen met het einde van de oogsttijd. Dit is een periode die in veel culturen traditioneel werd geassocieerd met sterfelijkheid, herinnering en de overgang naar de donkere wintermaanden.
Tegenwoordig heeft Halloween vaak een speels en commercieel karakter. Kinderen gaan langs de deuren voor snoep, mensen verkleden zich als heksen, monsters of filmfiguren, en winkels verkopen enorme hoeveelheden decoraties. Día de los Muertos is traditioneler. Families bouwen altaren (ofrendas), bezoeken graven en plaatsen bloemen, kaarsen en voedsel voor overleden dierbaren.
De beroemde oranje pompoenen van Halloween, de jack-o’-lanterns, zijn uitgesneden lantaarns die volgens de traditie geesten moesten afschrikken. Oorspronkelijk werden in Ierland vaak rapen gebruikt, maar in de Verenigde Staten werden die vervangen door pompoen omdat die makkelijker te verkrijgen waren.
De schedelmaskers en geschminkte gezichten van Día de los Muertos verwijzen naar de calaveras, symbolische schedels die laten zien dat de dood niet alleen iets verdrietigs is, maar ook onderdeel van het leven. Ze dienen niet om te griezelen, maar om overleden familieleden te herdenken en te eren.
Films en series
Halloween en de Día de los Muertos zijn geliefde thema’s voor televisieseries en films. Hieronder twee, uiteraard niet volledige, overzichten, met hyperlinks.
Films
Hocus Pocus (1993) van Disney is een van de bekendste Halloweenfilms. Drie heksen keren op Halloweenavond terug naar Salem, waar ze de boel op stelten zetten.
The Nightmare Before Christmas (1993) van Tim Burton is de bekendste tekenfilm over Halloween. Jack, de Pumpkin King, ontvoert met andere Halloweenmonsters de kerstman.
In The Crow (1994) worden Eric Draven (gespeeld door Brandon Lee, die tijdens de opnames van de film dodelijk verongelukte) en zijn verloofde Shelly vermoord op 30 oktober, tijdens Devil’s Night. In Detroit wordt deze nacht voor Halloween traditioneel geassocieerd met brandstichting, vandalisme en chaos. Een jaar later keert Eric terug uit de dood, om wraak te nemen om de moordenaars van zijn geliefde.
In The Crow: City of Angels (1996) keert Ashe Corven terug, om de moordenaars van zijn zoontje te wreken. Dit verhaal speelt zich af tegen de achtergrond van de Día de los Muertos en staat bekend om zijn gothic-sfeer.
Spectre (James Bond, 2015)opent met een enorme Día de los Muertos-optocht in Mexico-Stad. Ondertussen moet 007 een agent van de internationale misdaadorganisatie Spectre vinden.
De animatiefilm Coco (2017) van Pixar is dé Día de los Muertos-film. Het gaat over het belang van warme familiebanden, die ook na de dood blijven bestaan.
Series
Vampire Weekend (Castle, seizoen 2). Bestsellerauteur en aandoenlijke antiheld Richard Castle (gespeeld door Nathan Fillion) moet een moord oplossen in een vampiersubcultuur. Fillion draagt bovendien zijn space cowboy-outfit, een knipoog naar zijn karakter Malcolm Reynolds in de science fiction-serie Firefly.
Day of the Dead (Babylon 5, seizoen 5). De beroemdste Día de los Muertos-achtige aflevering in sciencefiction is zonder twijfel deze episode van Babylon 5. Tijdens een Brakiri-feestdag, die toevallig heel erg lijkt op de Día de los Muertos, krijgen de hoofdpersonen bezoek van overleden dierbaren, geliefden en vijanden.
Tussen de vele in politiek opzicht beroerde weken die het jaar 2026 inmiddels telt, was de afgelopen week een minder beroerde. Driemaal ging een autocratische potentaat bij verkiezingen onderuit, in Servië, in Brazilië en in Israël – deels tegen de verwachtingen in.
De opmaat was al vroeg op de zondagavond, toen de oppositie in Belgrado meteen de absolute meerderheid haalde. Vucic, die via een constitutionele omweg (door als Poetin in 2008 de presidentenrol even voor die van premier in te wisselen) gedacht had zijn macht te continueren, dolf het onderspit – en gaf zijn verlies ook meteen toe. Daarmee is een notoire Poetinpion en gevaarlijke stokebrand op de Balkan verdwenen. In Brussel zal men opgelucht hebben ademgehaald.
Dat zal zeker het geval zijn geweest toen in de loop van de zondagnacht de democratische hoofdprijs binnenkwam, met de niet alleen onverwachte, maar ook onverwacht ruime zege van zittend president Lula: de grootmacht Brazilië. Dat is met ruim tweehonderd miljoen inwoners nu eenmaal van een heel andere gewichtsklasse dan Servië en Israël, met slechts 3 respectievelijk 5 procent daarvan. Binnen Zuid-Amerika is het enorme land goed voor de helft van de oppervlakte en de helft van het aantal inwoners.
Hier gaf de verliezer zijn verlies níét meteen toe, integendeel. Wat zich uiteindelijk ontspon, was vooral een bizarre klucht. Soms kunnen dingen nu eenmaal razendsnel gaan. Zondag won Lula de verkiezingen. Maandag riep Bolsonaro manmoedig dat hij de uitslag door het hooggerechtshof ongeldig ging laten verklaren. Dinsdag nam hij, na een gerechtelijke dagvaarding wegens witwassen, nóg manmoediger halsoverkop de benen naar Washington.
Hoe zijn beduusde aanhang op die vaandelvlucht zal reageren, is nog onzeker, maar Bolsonaro stortte zich duidelijk liever dapper in de armen van Daddy Trump dan dat hij straks solidair zijn bloedeigen daddy na diens mislukte staatsgreep met een enkelband thuis gezelschap houdt.
Zoals Karl Marx al in 1852 schreef in zijn De achttiende Brumaire van Louis Bonaparte: in de geschiedenis gebeurt alles tweemaal, de eerste keer als tragedie, de tweede keer als farce.
Driemaal ging een autocratische potentaat bij verkiezingen onderuit
Het belang van Lula’s zege is niet te onderschatten – zowel binnenlands, voor de etnische en seksuele minderheden en voor het behoud van de Amazone, die Bolsonaro zou hebben opgeofferd aan het grootkapitaal. De rechtsstaat zou opnieuw gevaar lopen, net als onder zijn vader, die openlijk de gewezen militaire dictatuur prees. En buitenlands zou hij Brazilië in het Trumpkamp hebben gebracht, wat de balans in Zuid-Amerika volledig naar extreemrechts zou doen doorslaan.
Het Brazilië van Lula is met Canada een belangrijke partner voor Europa, ook in de vijandige concurrentieslag met Trump-Amerika, dat het westelijk halfrond als zijn ‘rechtmatige’ invloedsfeer claimt. Terecht dat Von der Leyen Lula meteen met zijn zege feliciteerde, ook nadrukkelijk als een zege voor de democratie.
Dat kon Trump in zijn zak steken, die op vertrouwde wijze reageerde: als hij of een bondgenoot verliest, dan is er met de uitslag geknoeid. Ook nu al strooit hij met verdachtmakingen over de eerlijkheid van de eigen midterms, voor als de uitslag hem straks niet bevalt.
Terwijl hijzelf natuurlijk de grootste knoeier is en bij verlies – net als Bolsonaro senior – met een (mislukte) staatsgreep zijn gelijk probeert te halen. Wat de Braziliaanse rechtsstaat dan echter toch robuuster dan de Amerikaanse maakt: in het eerste geval belandde de couppleger later achter de tralies, in het tweede in het presidentieel paleis.
En dan is er Israël. De uitkomst hier is dat noch het blok-Netanyahu, noch het blok-Eisenkot in zijn eentje regeren kan. De grote winnaar: de Arabische partijen – direct gevolg van de racistische en moorddadige politiek waarmee Netanyahu juist dacht aan de macht te blijven en het exclusief Joodse karakter van Israël te versterken. Zijn schrikbewind heeft de verketterde Palestijnen nu massaal naar de stembus gedreven. Dankzij Netanyahu’s eigen beleid hebben zij mogelijk de sleutel bij de regeringsvorming in handen. Zoiets heet: ironie van de geschiedenis.
Dat is vooral Eisenkots dilemma. Premier kan hij alleen met hun steun worden – steun van béíde Arabische partijen, eentje is niet genoeg. In plaats daarvan toch met Likud samenwerken, betekent verraad aan de eigen kiezers, want dan blijft Netanyahu als grootste premier.
De aanhoudende protesten en rellen in Frankrijk laten zien hoe verdeeld het land is, stellen historicus Niek Pas en journalist Marijn Kruk.
Al weken berichten de kranten over de protesten en rellen in Frankrijk. Maar volgens historicus Niek Pas en journalist Marijn Kruk leggen de gebeurtenissen diepere spanningen bloot die al jaren door de Franse samenleving lopen. Over de oorzaken en verantwoordelijken verschillen zij deels van mening, maar beiden zien een land dat steeds verder polariseert en waarin het vertrouwen in politiek en instituties onder druk staat.
Volgens historicus Niek Pas zijn de protesten niet los te zien van een bredere maatschappelijke onvrede die al jaren groeit. De stijgende kosten van levensonderhoud, hogere energieprijzen en frustratie over het beleid van president Emmanuel Macron vormen volgens hem de directe aanleiding voor de huidige onrust. Die recente problemen stapelen zich op bovenop een langer bestaande teleurstelling in de politiek.
Pas spreekt van een typisch Franse paradox. ‘Enerzijds bestaat er een diep wantrouwen tegenover de overheid, anderzijds verwachten burgers juist dat diezelfde overheid maatschappelijke problemen oplost. Wanneer dat niet gebeurt, kan onvrede snel omslaan in massaal protest.’
Volgens Pas moet de huidige situatie bovendien worden gezien binnen een lange Franse traditie van demonstraties, opstanden en revoluties. Toch waarschuwt hij voor al te snelle historische vergelijkingen. Vooral de vergelijking met de roemruchte studentenprotesten van mei 1968 vindt hij problematisch.
‘Waar 1968 een groeicrisis was, is de huidige situatie eerder een krimpcrisis’
‘De context van toen verschilt fundamenteel van die van vandaag. In de jaren zestig kende Frankrijk een periode van economische groei. Studenten en arbeiders eisten een groter aandeel in de welvaart en keerden zich tegen autoritaire maatschappelijke verhoudingen. Het land was toen nog relatief conservatief en katholiek. Nu is er sprake van een heel andere situatie. Waar 1968 een groeicrisis was, is de huidige situatie eerder een krimpcrisis. Het gaat minder om de verdeling van groeiende welvaart en meer om de vraag hoe om te gaan met schaarste, koopkrachtverlies en economische onzekerheid. In die zin lijken de protesten eerder op klassieke broodoproeren uit de vroegmoderne tijd dan op een revolutionaire studentenbeweging.’
Pas ziet daarnaast een belangrijke rol voor radicaal-linkse groepen bij de escalatie van protesten. Volgens hem zijn anarchistische en antikapitalistische activisten van het zogenoemde Black Bloc nadrukkelijk aanwezig. Dit zijn zwart geklede demonstranten die maskers ophebben om niet te worden herkend. ‘Deze groepen zijn klein in aantal, maar kunnen door hun geweld een grote invloed hebben op het verloop van demonstraties.’
Daarnaast onderscheidt hij een tweede categorie deelnemers aan de ongeregeldheden. ‘Je hebt ook jongeren die niet handelen vanuit een ideologische overtuiging, maar gebruikmaken van de chaos om winkels te plunderen.’ Pas verwijst in dit verband naar het fenomeen van ‘proletarisch winkelen’. ‘Veel scholieren die vreedzaam demonstreren, raken daardoor op de achtergrond.’
Ook over de rol van Jean-Luc Mélenchon en zijn radicaal-linkse partij La France Insoumise is de historicus kritisch. ‘Mélenchon en zijn medestanders hebben de protesten actief aangewakkerd. Hij is een demagoog die steeds radicaler opereert en zich nadrukkelijk richt op jongeren en kiezers met een migratieachtergrond.’
Eigen wereldbeeld
Waar Pas vooral kijkt naar de maatschappelijke en politieke oorzaken van de onrust, richt journalist Marijn Kruk zich meer op de manier waarop de gebeurtenissen worden geïnterpreteerd. ‘Je hebt de gebeurtenis en je hebt de manier waarop ernaar gekeken wordt’, stelt hij. Volgens Kruk is er sprake van een soort metagebeurtenis. ‘De interpretatie van de rellen zegt minstens zoveel over de huidige samenleving als de rellen zelf.’
In de nationale en internationale discussie ziet hij hoe verschillende politieke kampen de gebeurtenissen inpassen in hun eigen wereldbeeld. ‘Vooral radicaal-rechtse stemmen presenteren de onrust als bewijs van mislukte immigratie en integratie. Dat sommige relschoppers een migratieachtergrond hebben, geldt voor hen al snel als bevestiging van hun grote gelijk.’
Demonstranten staan tegenover de oproerpolitie tijdens een protest in Marseille. Beeld: Thibaud Moritz/AFP
Kruk ziet daarin een ontwikkeling die de afgelopen jaren steeds sterker is geworden, vooral sinds de vluchtelingencrisis van 2015. ‘Veel mensen zijn maatschappelijke problemen meer en meer gaan bekijken door een etnische of culturele bril. Daardoor worden beelden van rellen vrijwel automatisch gekoppeld aan discussies over migratie, islam en natuurlijk de beruchte omvolkingstheorie van de Franse schrijver Renaud Camus.’
Tijdens de jaren als correspondent in Frankrijk zag Kruk een samenleving die aan het veranderen was, in negatieve zin. ‘Frankrijk kampt met een steeds hogere staatsschuld, terwijl de kwaliteit van publieke voorzieningen afneemt en burgers steeds meer het gevoel hebben dat de overheid niet naar hen luistert.’
Tegelijkertijd ziet hij hoe een deel van rechts deze onvrede vertaalt naar een identitair verhaal. ‘Neem conservatieve media als CNews, die consequent een verband leggen tussen migratie, islam en maatschappelijke problemen.’
Hierdoor ontstaat een sterk vertekend beeld van de protestbeweging, terwijl de werkelijkheid veel complexer is. ‘Op straat bevinden zich veel verschillende groepen: studenten, vakbondsleden, zorgmedewerkers, docenten, brandweerlieden, jongeren uit de banlieues, anarchisten en opportunistische plunderaars. Je kunt die niet over één kam scheren of alleen naar de extremisten wijzen.’
‘La France Insoumise wordt ook gedemoniseerd’
Over de rol van radicaal links is hij minder negatief dan Pas. Kruk erkent dat groepen als Black Bloc bestaan en soms nadrukkelijk aanwezig zijn. ‘Sinds ongeveer 2012 zijn zij geregeld zichtbaar tijdens demonstraties. Toch wordt hun invloed regelmatig overdreven in de media.’
Een vergelijkbare kanttekening maakt hij bij het omstreden begrip ‘islamogauchisme’, de al dan niet vermeende samenwerking tussen radicaal links en islamistische groepen. ‘Zulke contacten bestaan er wel degelijk, maar het gaat om een relatief beperkt verschijnsel dat door politieke tegenstanders enorm wordt uitvergroot. En dat is niet terecht.’
Ook ten aanzien van de radicaal-linkse partij La France Insoumise kiest Kruk voor een andere invalshoek. ‘Het zijn zeker geen lieverdjes, maar ze worden óók gedemoniseerd, en dit tekent een situatie waarin iedereen in de Franse politiek verbeten naar elkaar wijst.’ De definitiemacht ligt momenteel vooral bij rechts, zegt hij. ‘Rechts slaagt erin de gebeurtenissen grotendeels vanuit zijn eigen frame te presenteren.’
Politieke flanken winnen terrein
Toch zijn Pas en Kruk, ondanks hun verschillende analyses, het over één ding wel helemaal eens: Frankrijk bevindt zich nu inderdaad in een diepe politieke crisis. Het vertrouwen in overheid en politieke instellingen neemt af, het midden verzwakt en de politieke flanken winnen terrein.
Pas blikt vooruit op de presidentsverkiezingen, die in 2027 zullen worden gehouden op 18 april, de eerste ronde, en 2 mei, de tweede ronde. ‘Het politieke midden verkeert in zwaar weer’, zegt hij. ‘De traditionele centrum- en sociaaldemocratische partijen hebben veel van hun invloed verloren, terwijl de flanken steeds sterker worden. Vooral het radicaal-rechtse Rassemblement National van Marine Le Pen profiteert van die ontwikkeling.’
‘Een confrontatie tussen Le Pen en Mélenchon zal veel gematigde kiezers in een lastig parket brengen’
Volgens Pas is Rassemblement National vrijwel verzekerd van een plaats in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. De grote vraag is wie het tegen radicaal rechts zal opnemen. ‘Een confrontatie tussen Marine Le Pen en Mélenchon zal veel gematigde kiezers in een lastig parket brengen. Ik verwacht dan een scenario met veel blanco stemmen, ongeldige stemmen en mensen die thuisblijven. Mijn hoop is daarom gevestigd op een gematigde kandidaat die alsnog het politieke midden kan vertegenwoordigen, al is het centrum momenteel sterk versnipperd. Maar die kandidaat moet nog opstaan.’
Kruk gaat in zijn diagnose nog een stapje verder dan Pas. ‘In Frankrijk heb je nu de Vijfde Republiek. Elke republiek ontstond naar een grote crisis: de revoluties van 1789 en 1848, de Franse nederlaag bij Sedan in 1870, het einde van Vichy-Frankrijk in 1945 en in 1958 tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. Nu president Macron het traditionele politieke landschap grotendeels heeft opgebroken en de spanningen blijven oplopen, rijst de vraag of Frankrijk uiteindelijk opnieuw voor zo‘n fundamentele herschikking komt te staan. De huidige onrust gaat dieper dan afzonderlijke protestgolven als de Gele Hesjes of zelfs de studentenprotesten van 1968. Daarom wil ik de vraag stellen of Frankrijk zich op termijn niet richting een Zesde Republiek beweegt. Dus wat we eigenlijk zien, is een crise de régime.’
Een Iraakse rechtbank heeft zes Franse mannen tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld wegens hun lidmaatschap van terreurorganisatie IS. Een zevende Fransman kreeg vijftien jaar cel. Dat meldt France 24 op basis van een verslag van Reuters vanuit de rechtszaal.
De mannen behoorden tot een groep van 47 Franse IS-verdachten die in 2025 vanuit detentiecentra in Noordoost-Syrië naar Irak werden overgebracht om daar terecht te staan. De rechtbank veroordeelde hen op grond van de Iraakse antiterrorismewet. Volgens de rechter werd voor levenslang gekozen in plaats van de doodstraf omdat de verdachten jong waren. De advocaat van de mannen heeft aangekondigd in beroep te gaan.
De zaak maakt deel uit van een bredere ontwikkeling waarbij Irak steeds meer IS-verdachten uit Syrië overneemt. In januari en februari 2026 brachten de Verenigde Staten meer dan 5.700 mannelijke IS-gevangenen vanuit Syrië naar Irak. De operatie volgde op gevechten tussen Syrische regeringstroepen en de Koerdisch geleide Syrian Democratic Forces (SDF), die jarenlang gevangenissen met IS-verdachten beheerden. Washington D.C. wilde voorkomen dat gevangenen zouden ontsnappen.
De overgebrachte gevangenen komen uit tientallen landen. Irak wil hen onderzoeken en waar mogelijk vervolgen voor hun betrokkenheid bij IS. Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch waarschuwde echter dat verdachten in Irak risico lopen op marteling en oneerlijke processen. Ook kunnen zij de doodstraf krijgen.
Terwijl ik dit schrijf, zo rond lunchtijd Nederlandse tijd op 27 oktober, is het onduidelijk wie de Israëlische verkiezingen gaat winnen. De grote vraag is of Netanyahu in staat zal zijn opnieuw premier te worden (en daarmee aan een mogelijke gevangenisstraf te ontkomen) of niet.
Zij die zeggen ‘Bibi of Gadi (Eisenkot), het maakt niet uit’, hebben ten dele gelijk. Ook Eisenkot heeft weinig zin om na te denken over een staat waarin de Palestijnen gelijke rechten zullen genieten. En daarmee bedoel ik dan de Palestijnen die op de Westelijke Jordaanoever en in de Gazastrook wonen; de Palestijnen die een Israëlisch paspoort hebben, genieten in theorie dezelfde rechten als de Joodse Israëliërs. Zeker, er is discriminatie, maar hun lot is niet te vergelijken met dat van de Palestijnen zonder een dergelijk paspoort op de Westelijke Jordaanoever, waar Joodse kolonisten het proces van etnische zuivering met geweld proberen te versnellen, of die in de Gazastrook, die in een toestand leven die permanente oorlog genoemd kan worden.
De genocidevraag hoeft hier niet te worden gesteld, die is door diverse academici en organisaties beantwoord met het woord: ja. Maar dat is niet het einde van de discussie, slechts het begin. Want er komt iets na genocide, de vraag is: wat?
Om te beginnen moet dan worden vastgesteld dat minimale veranderingen ook veranderingen zijn. En Eisenkot beseft ook dat als hij te veel naar links zou zijn opgeschoven, zijn kansen om Netanyahu te verslaan minimaal zouden zijn. Links in Israël is gemarginaliseerd.
Inmiddels zijn we twee dagen verder, de stemmen zijn zo goed als geteld, de onzekerheid is niet minder groot. Netanyahu is niet definitief verslagen, zoveel is zeker.
Na de verkiezingen appte hij dat hij ontredderd is
Een Israëlische vriend, een historicus die samen met een Palestijnse collega een bloemlezing samenstelde met teksten over de Holocaust en de Nakba, schreef mij dat op de korte termijn na de verkiezingen de weg naar de afgrond iets minder snel zal worden afgerend, maar dat er op lange termijn niets zal veranderen. Dat vrees ik ook. Na de verkiezingen appte hij dat hij ontredderd is.
Ontredderd. Over de tweestatenoplossing zal ik zwijgen. Die oplossing is al langer dood, maar zowel aan Israëlische als Palestijnse kant zijn er mensen, en niet de minsten, die menen dat een confederatie mogelijk is. Autonomie kan vele gedaantes aannemen. En de natiestaat is misschien wel een verouderd vehikel om dergelijke autonomie mee te bewerkstelligen. Deze mensen mogen dan een kleine groep vormen – het grootste deel van het Israëlische electoraat lijkt etnische zuivering te prefereren – maar ook de voorkeuren van het electoraat zijn aan verandering onderhevig.
Hoe verhoudt zich deze wat optimistische zin tot de inschatting van mijn vriend, de historicus, die ik ook deel? Je weet niet wanneer het oude instort. De Sovjet-Unie stortte in dankzij economische malaise, het Habsburgse Rijk stortte in na een verloren wereldoorlog.
Het is geen geheim dat de droom van Netanyahu is om terug te keren naar de toestand van 6 oktober 2023, met een Hamas-bewind in Gaza, want Hamas en Netanyahu versterkten elkaar en hebben elkaar nodig. Sinwar, een intelligente man, de architect van 7 oktober, zag zichzelf als een islamitische messias die meende heel Palestina te kunnen bevrijden. Netanyahu houdt, denk ik, te veel van sigaren en champagne om zichzelf als messias te zien. Hij is net als Trump alleen messias voor zichzelf en daar heeft hij vrede mee, maar hij heeft zich omringd met politici die het messianisme hebben omarmd. En het moet hier nog een keer worden gezegd: waar de hoop op verlossing politieke dimensies aanneemt, is het bloedbad nabij.
Het politieke messianisme maakt elk compromis onmogelijk, maakt samenleven onmogelijk, het land heilig, de oorlog heilig, de vijand zo dood mogelijk.
De vraag is hoe het politieke messianisme in Israël overwonnen kan worden, waaronder de paranoia die ervoor zorgt dat burgers die, hoewel ze niet religieus zijn aangelegd, toch denken dat ze er verstandig aan doen de mensen te steunen die menen dat Gods zegen op hun geweld rust.
Er zijn ruwweg twee mogelijkheden. Er is een nog groter bloedbad nodig dan het langgerekte bloedbad dat sinds 7 oktober voortduurt, om de dodelijke dynamiek van heilige oorlog en meer heilige oorlog te doorbreken. Of het geloof in de reinigende werking van geweld, in geweld waar Gods zegen op rust, moet geleidelijk afnemen tot het gemarginaliseerd is.
Veel, maar niet alles, hangt van Amerika af.
Veel hangt af van de vraag of je bereid bent met je vijand, met de moordenaar van je kind, samen te leven. Je hoeft er geen thee mee te drinken, in dezelfde stad wonen is genoeg.
Anja Meulenbelt (81) is door LinkedIn geweerd van het platform, omdat ze in een bericht begrip toonde voor het ontstaan van Hamas. De bekende feministe en Palestina-activiste, winnares van de P.C. Hooftprijs 2026, ziet Hamas als onderdeel van het Palestijnse verzet.
Haar bericht zou niet voldoen aan de ‘professionele beleidslijnen’ van LinkedIn wat betreft ’terrorisme’. Het bericht met de titel ‘Hamas begrijpen’ is door Meulenbelt ook op Facebook gezet, waar het nog gewoon te lezen is. In dat bericht zegt ze onder meer: ‘Wat ik veel zorgelijker vind, is de vanzelfsprekendheid waarmee het Palestijnse verzet, dat zelden als verzet benoemd wordt, stelselmatig omschreven wordt als een bende terroristen. Ook mensen die vinden dat Israël te ver gaat met de verwoesting van wat er nog over is van Palestina, horen we zeggen: ja maar, Hamas.’
Verder benadrukt Meulenbelt dat Hamas niet uit het luchtledige is ontstaan. Ze citeert de onderzoeker Jeroen Gunning, die uitlegt waarom het zo schadelijk is om het alleen maar over terreur te hebben. ‘In de eerste plaats verklaart het niets. Het is alsof Hamas uit het niets is ontstaan en geen geschiedenis heeft, geen aanleiding waarom ze tot verzet zijn overgegaan behalve dat het Arabische moslims zijn. Ze zijn nu eenmaal zo. (Waar in Nederland meteen een soort anti-moslim en anti-Arabisch racisme om de hoek komt kijken, voeg ik toe).’
Meulenbelt verklaart dat ze LinkedIn niet meer zal gebruiken. Schrijver en Trouw-columnist Jamal Oulariachi is solidair met Meulenbelt. In zijn post is hij kritisch over het kabinet, de Tweede Kamer de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema. ‘Dit is dus wat je krijgt als schrijven over verzet geframed wordt als verheerlijking van terreur. Dit is waar de wetgeving toe leidt waar het kabinet, veel Tweede Kamerfracties en sinds kort dus ook burgemeester Halsema van Amsterdam op aansturen: zware inperking van de vrije meningsuiting.’
Update 30 oktober:
Inmiddels is Meulenbelt weer toegelaten op LinkedIn. Het platform heeft het bericht over Hamas teruggeplaatst en excuses aangeboden. ‘Dat was een heel kort oorlogje’, reageert ze. ‘Daar was ik weer.’
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
