De overheid, met al haar bureaucratische fratsen, dient haar burgers en verschilt daarin van de staat, die in zijn burgers vooral potentiële vijanden ziet: wilde beesten die getemd moeten worden. Dat de staat zelf een potentieel wild beest is, behoeft hier verder geen betoog.
Sommige overheden zijn staten in vermomming, staten in wording: potentiële staten voor als de noodtoestand zich aandient. In Nederland is de staat vooralsnog een overheid. In een land waar het grootste schandaal van de afgelopen jaren de toeslagenaffaire was — zonder dat ik het aangerichte leed in die affaire wil bagatelliseren — wil ik de staat nog wel overheid noemen.
Zoals de overheid een potentiële staat is, zo is elke staat, ook de democratische, juist de democratische, een potentiële totalitaire staat.
De staat beschikt over leven en dood van zijn burgers, maar als het goed is, en daar komt de rechtsstaat om de hoek kijken, kunnen burgers zich verweren door zich te beklagen. Ze hoeven het recht niet in eigen handen te nemen, ze kunnen naar de rechter stappen als de staat beschikt over leven waarover hij niet had mogen beschikken, of andere, minder ernstige misstappen begaat.
Het is een kenmerk van de totalitaire staat dat hij burgers doodt en dat de schuld van die burgers vervolgens bestaat uit het feit dat ze gedood zijn. Die reflex zagen we aan het begin van 2026 in Minneapolis, toen ICE-agenten twee witte Amerikaanse burgers doodden: Renee Good en Alex Pretti. Kort na de dood van die laatste verwees een regeringsfunctionaris op X naar Pretti als een ‘binnenlandse terrorist’. Trump zei dat het hem niet aanstond dat Pretti met een geladen geweer was gaan protesteren. De doden krijgen de schuld van hun dood.
De regering matigde snel haar toon. Er loopt een onderzoek. Nogal wat Amerikanen, ook mensen die op Trump hadden gestemd, vonden dat de president te ver ging met zijn migratiepolitiek, nu witte Amerikanen met een paspoort (en geen asielzoekers) op klaarlichte dag door ambtenaren in dienst konden worden doodgeschoten. Ik vermoed tenminste dat het een rol heeft gespeeld dat veel witte Amerikanen zich in de doden konden herkennen.
Het is te vroeg om te zeggen of deze matiging van toon tactiek is of werkelijk een kleine ommekeer betekent in Trumps beleid. Zoals bekend kan Trump snel van gedachten veranderen, en of er een coherente ideologie achter zijn beleid schuilgaat, is de vraag. Al kun je zeggen dat Trump en de zijnen voor een aanzienlijke ontmanteling van de liberale democratie zijn, en die ontmanteling mag misschien ideologie heten.
De ideologie van deze tijd bestaat uit het geloof dat de liberale democratie ontmanteld moet worden
In Davos zei de Canadese premier Mark Carney wat velen al wisten: de oude wereldorde is een lijk. Het lijk is nog warm, maar een lijk is een lijk. Vermoedelijk was die wereldorde ook zonder Trump een lijk geworden, maar sommige mannen geven wat valt graag een laatste zetje. Waarmee overigens niet gezegd is dat ik denk dat het matriarchaat een wezenlijk betere wereld zal opleveren. Zoals de Nederlanders vroeger zeiden: ‘Of je door de hond of de kat wordt gebeten.’
Wat is er precies een lijk geworden?
De ideologie van deze tijd bestaat uit het geloof dat de liberale democratie ontmanteld moet worden: die staatsvorm waarin de rechten van minderheden zijn gewaarborgd en waarin je eigen dood nooit het bewijs is van je schuld.
Die ideologie van de ontmanteling, in totaal verschillende gedaanten, is al lang aan de winnende hand: van Turkije tot Israël, van Rusland via Amerika tot Hongarije. Met de oude wereldorde is ook de internationale rechtsorde — ja, die rechtsorde was hypocriet — een warm lijk geworden.
De binnenlandse rechtsorde in Amerika, die redelijk functioneerde zolang je Amerikaan was, al hielp het ook als je de juiste huidskleur had, staat onder druk.
Imperia zullen sneuvelen, grenzen zullen opnieuw worden getrokken, en middelgrote landen als Canada zullen nieuwe bondgenoten zoeken.
Verdriet om de oude wereldorde is begrijpelijk, maar nog nooit heeft verdriet een dode tot leven gewekt.
