In de meivakantie deed ik een weekje Marokko. Een toeristisch bezoek vanwege het fijne land en het lekkere weer. Ook lekker eten trouwens. Ik was al eens in de noordelijke havenstad Tanger geweest, dit keer kozen we de koningssteden Rabat en Fez.

Vakanties halen bij mij zelden een column. ’s Ochtends doe ik een cultureel uitstapje, ’s middags lees ik aan de rand van het zwembad een boek. De vakantiebestemming is een fijn decor, maar geen onderwerp. Maar in Marokko belandde ik in een diepe bespiegeling over de vakantieplek. Aan het eind van de week bracht ik in mijn hoofd een historische correctie aan en zag de Noord-Afrikaanse beschaving in een nieuw perspectief.

Waar zal ik beginnen? Eerst maar de vliegreis van drie uur. Dat is niet verder dan Athene of Istanbul. Het ligt dichterbij dan de Canarische Eilanden en Madeira. Op de avond van aankomst in Rabat kijk ik verbaasd naar het nieuwe hoofdgebouw van luchthaven Salé. Een imposant sculpturaal bouwwerk dat de Marokkaanse vormentaal accentueert. Ontworpen door een vrouw, architect Zhor Jaidi Bensouda.

Even later passeert onze taxi een 250 meter hoge wolkenkrabber – de Mohammed VI-toren – die als een raket uit het landschap steekt. Sinds een paar maanden is dit het hoogste gebouw van Noord-Afrika, bedoeld als startschot van de Marokkaanse Zuidas. Ten slotte komen we langs een futuristisch operagebouw – het Grand Théâtre de Rabat. Deze cultuurtempel is de Marokkaanse variant op het Sydney Opera House, wederom ontworpen door een Arabische vrouw. Dit drieluik maakt onze entree met hedendaagse Arabische architectuur overweldigend.

Oké, de toren van Pisa dateert uit dezelfde jaren – maar die groeide al snel scheef

De dag na aankomst bezoeken we het beroemde ensemble van de Hassan-toren met het mausoleum van koning Mohammed V. De toren werd al in de twaalfde eeuw gebouwd. Hij moest de hoogste minaret ter wereld worden, maar bleef onvoltooid. Ook in deze hoedanigheid maakt hij indruk. Zeker als je bedenkt dat Europa in de twaalfde eeuw midden in de Romaanse periode zat, met lage kerken opgetrokken uit dikke muren met kleine vensters. Oké, de toren van Pisa dateert uit dezelfde jaren – maar die groeide al snel scheef.

Aan de voet van de Hassan-toren beleef ik mijn aha-moment. In de lessen kunstgeschiedenis die ik ooit – in de jaren tachtig van de vorige eeuw – volgde, bestond er alleen westerse architectuur en stedenbouw. We leerden over de Grieken en Romeinen als bakermat van de latere Europese renaissance. Verder had je het Byzantijnse Rijk als opvolger van de Romeinen en de gotische tijd met de imposante kathedralen die in vele Europese steden nog altijd op een voetstuk staan. Maar die hoogtijdagen van de christelijke kerkenbouw vielen tussen de dertiende en zestiende eeuw. Waarom stond er in mijn kunstgeschiedenisboek niets over de enorme religieuze ensembles zoals die een eeuw eerder in Marokko en elders in de Arabische wereld zijn gebouwd?

Als je kijkt naar de Arabisch aandoende bogen en mozaïeken in het Dogepaleis van Venetië, lijken ze toch een inspiratiebron te hebben gevormd. Ik denk ook aan de enorme moskeeën in Granada en Córdoba, de eeuwen van Al-Andalus. De Spanjaarden heroverden het op de Moren en maakten er machtige kerken van binnen het Spaanse tijdperk. Dit alles roept bij mij de vraag op of Marokko zomaar een beschaving is. Was en is het niet eigenlijk een bakermat?

Welk land ligt met z’n havens nou op zo’n gunstig punt tussen oceanen?

Anno 2026 wordt de ligging van Marokko vaak als perifeer beschouwd. Maar welbeschouwd heeft het twee goudkusten. Welk land ligt met z’n havens nou op zo’n gunstig punt tussen oceanen? De Middellandse Zee scharniert naar Europa, de Atlantische Oceaan naar Noord- en Zuid-Amerika én Afrika. Wist je trouwens dat Marokko net zo westelijk ligt als Ierland? Marokko is onderdeel van de Arabische wereld zonder echt in Arabië te liggen. Dat was lange tijd wellicht een nadeel, maar na een eeuw van oorlogen in het Midden-Oosten wil iedereen een Arabische wereld zonder brandhaarden. Welkom in West-Arabië, waar Europa veel dichterbij ligt dan Dubai. Een slimme Saoediër investeert zijn miljarden straks in dit veilige stuk heilige grond. Je krijgt er twee voor de prijs van één: Afrika én Europa, de Arabische én westerse wereld. Ik snap opeens waarom Marokko per se het WK 2030 wil organiseren. Elke eyeopener vereist een dwingend momentum.

Het enige dat nog ontbreekt, is een vaste verbinding tussen Europa en Afrika. Daar wordt aan gewerkt, begrijp ik. Die tunnel van Spanje naar Marokko is zijn miljarden waard. Dan vindt de Arabische renaissance weldra plaats in Marokko.

Het lijkt alsof er een langspeelplaat in mijn hoofd op volle toeren zijn deuntjes draait. De onderwerpen waar ik me druk over maak, waar ik me voor inzet, zoals armoedebestrijding en het ontoereikende beleid voor werkende mensen met geldstress, of de positie van Nederlanders met een migratieachtergrond, gelijke rechten voor iedereen en, nog persoonlijker, de zoektocht naar mijn dubbelbloed.

Het komt allemaal in een voortdurende loop voorbij wanneer ik naar het nieuws kijk en zie wat er in de wereld gebeurt. Wat politici zeggen, of juist niet. Wat er door de mainstreammedia wordt verteld, welk perspectief de ruimte krijgt, en dus ook welke stem we niet horen.

Soms maakt het me moedeloos. Want waar blijft de verandering, waar blijft het verzet van ons mensen tegen het systeem?

Vorige week is er een vuurwerkbom ontploft bij het landelijk bureau van D66. Nu ben ik politiek actief voor deze partij. Ik zeg het nooit erg uitdrukkelijk omdat ik niet wil dat men mij, of mijn woorden, met hun mogelijke vooroordelen over D66 gaan kleuren.

Dit realiseerde ik me deze week. Dat ik het misschien wel uit angst niet zo expliciet zeg. En dat klopt niet met wie ik wil zijn.

Wat ik wil, is dat meer mensen van kleur, meer vrouwen en meer vrouwen van kleur politiek actief worden. Alleenstaande moeders. Mensen die praktisch geschoold zijn. Ongeacht welke politieke partij zij kiezen.

Wat ik wil, is dat zij naar mij kijken en denken: als zij het kan, kan ik het ook. En dat ze lid worden van een politieke partij, bestuursfuncties gaan vervullen binnen die partij, workshops en talentklassen gaan volgen, zich kandidaat stellen voor de gemeenteraad, voor de Provinciale Staten, voor de Eerste Kamer, voor de Tweede Kamer. Dat zij solliciteren op de functie van wethouder of burgemeester.

En dan werkt een aanslag op het bureau van D66 niet mee, om het even zacht uit te drukken. Maar hoe er vervolgens wordt gereageerd door de media en politici ook niet. Dat het natuurlijk wordt afgekeurd, maar ja, Jetten heeft het er wel naar gemaakt met beleid a, b of c. Vul naar eigen keuze het onderwerp in.

Op het wereldtoneel zie ik dat er steeds minder waarde wordt gehecht aan de wereldorde zoals we die kenden. Met een VN-verdrag, met afspraken over de wereldhandel, afspraken over vrede. We staan erbij en kijken ernaar.

Wij als wereld laten een Trump onderscheid maken tussen Amerikaanse burgers op kleur, op gender en op seksuele voorkeur. Het wissen van de verhalen van zwarte militairen, wetenschappers, mensen.

We accepteren dat hij een democratisch gekozen president ontvoert en deze gevangen zet als een crimineel. Zonder overleg. Zonder het juridische recht om dit te doen. De democratie die Amerika ooit was, zien wij met de dag afbrokkelen.

En dat zie ik ook hier in ons land.

‘Zij vinden dat bepaalde politici moeten uitvoeren wat zij willen’

Steeds meer mensen vinden dat zij meer recht op Nederland hebben dan andere Nederlanders. Dat bepaalde groepen in de samenleving zich moeten aanpassen aan hún normen en waarden. Niet zelden hebben die groepen Nederlanders een kleurtje of een bepaalde religie waarbij vrouwen kunnen kiezen voor het dragen van een hoofddoek. Zij vinden dat bepaalde politici moeten uitvoeren wat zij willen en niet wat is vastgesteld als uit te voeren beleid, vastgelegd in onze wetten.

En dan zie je ook nog eens dat de politie, de media en de politiek anders handelen en reageren op bijvoorbeeld protesterende boeren dan op Black Lives Matter-activisten of mensen die protesteren tegen de genocide in Israël versus pro-Israëlgroepen.

Vorige week mocht ik een bijeenkomst bijwonen waar Jerry Afriyie sprak. Hij gebruikte de term ‘onvoorwaardelijk Nederlanderschap’.

Voor mij persoonlijk valt veel van wat ik belangrijk vind onder deze noemer.

Ik mag lid zijn van D66. Ik mag tegen Zwarte Piet zijn. Ik mag tegen de genocide in Gaza zijn. Ik mag voor de Spreidingswet zijn. Ik mag voor een nationale vrije dag op 1 juli zijn.

Ik mag alles zijn wie ik wil zijn, alles denken wat ik wil denken en doen wat ik wil doen, binnen de kaders van de wet. Mijn vrijheid eindigt waar die van de ander begint. En al deze standpunten, visies, leefwijzen of filosofieën veranderen niets aan mijn Nederlanderschap. Ik ben Nederlander. Ook als ik onverhoopt een misstap bega en in de gevangenis terechtkom. Ook als ik, zeer onwaarschijnlijk, een gouden medaille behaal voor kunstschaatsen. En wat mij betreft geldt dit voor alle Nederlanders. Met kleur, met hoofddoek, met keppeltje, met een regenboog.

Een democratie is niet een land waar de meeste stemmen tellen of waar de schreeuwers gelijk krijgen. Een democratie is een systeem waarin ruimte wordt gemaakt voor de minderheid. Maar nimmer is er plek voor uitsluiting, voor discriminatie, voor racisme, voor terreur.

Geen vuurwerkbom maar een debat. En ik hoop op medemenselijkheid terwijl ik ondertussen luister naar de plaat in mijn hoofd.