Politicus Salih Müslim en de gevluchte journalisten Ergün Babahan en Baki Karadeniz geven hun visie. Is er werkelijk sprake van een democratisch vredesproces met de Koerden in Turkije?

Sinds vorig jaar is, onder het opmerkelijke initiatief van de leider van de rechts-extremistische Grijze Wolven (MHP), een vredesproces gestart dat moet leiden tot de ontwapening van de PKK. Ook lijkt Erdogan voor het eerst in negen jaar te schuiven in zijn onverzoenlijke standpunt tegenover de gevangen Koerdische politicus Selahattin Demirtas, die sinds 2016 vastzit op verdenking van lidmaatschap van de Koerdische PKK, zonder overtuigend bewijs. ‘We zijn bereid ons te schikken naar wat de rechters zeggen’, zei hij in reactie op de uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat opnieuw oordeelde dat er geen rechtsgrond is voor de detentie van de politicus.

Devlet Bahçeli, de leider van de Grijze Wolven, verklaarde eerder dat de vrijlating van Demirtas voordelig zou zijn voor Turkije. Toch blijft het opvallend dat juist de leider van de extreemrechtse Grijze Wolven pleit voor een vredesproces. Vooralsnog houdt zijn partij vast aan de Turkse mantra van ‘geen terreur in Turkije’, zonder werkelijk in te gaan op de Koerdische eisen van zelfbeschikking en autonomie.

Allemaal hoopvolle, mooie woorden. Maar komt er ook daadwerkelijk vrede?

‘We zijn getuige van een vredesproces dat uniek is voor Turkije’, zegt de gevluchte Turkse journalist Ergün Babahan. ‘President Erdogan heeft zich lange tijd verzet tegen de koers die MHP-leider Devlet Bahçeli had ingeslagen en heeft geen serieuze stappen ondernomen. Hij wist bovendien tijd te winnen door drie maanden te wachten voordat hij actie ondernam naar aanleiding van de uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), dat het vonnis tegen Demirtas vernietigde. Vervolgens maakte hij op de allerlaatste dag gebruik van zijn recht om bezwaar aan te tekenen. Het EHRM heeft dat bezwaar van Turkije inmiddels afgewezen.’

Gevangen Koerdische leiders

Volgens Babahan lijken de recente uitspraken van Bahçeli over de vrijlating van Demirtas en de gevangen Koerdische leider Abdullah Öcalan, in combinatie met Erdogans goedkeuring voor een bezoek van een parlementaire commissie aan de gevangenis op het eiland İmralı, de weg vrij te maken voor meer vrijheid — niet alleen voor Demirtas en Figen Yüksekdag (leider van de verboden Koerdische politieke partij HDP, red.), maar voor alle Koerdische gevangenen. Mogelijk heeft Bahçeli Erdogan hiermee voor het blok gezet: of je zet het vredesproces met de Koerden echt voort, of onze alliantie, de Volksalliantie (Cumhur İttifakı), loopt ten einde.

De Koerdische journalist Baki Karadeniz, eveneens gevlucht uit Turkije, is sceptischer:
‘Echte vrijheid is alleen mogelijk bij gelijkheid tussen volkeren’, zegt hij. ‘Er is nog geen sprake van vrede. Wat er nu gebeurt, is dat er wordt onderhandeld over een democratisch Turkije waarin Koerden en andere etnische en religieuze groepen zich vrij kunnen uiten. Zo zie ik het tenminste. Vrede begint bovendien niet met woorden uit de mond van vertegenwoordigers van de staat; vrede is alleen mogelijk wanneer de waarheid door de samenleving wordt geaccepteerd en de gelijkheid van volkeren wordt erkend. Zolang Selahattin Demirtas, Figen Yüksekdag en honderden andere Koerdische politici in Turkije nog steeds gevangen zitten, is spreken over vrede niets meer dan valse retoriek.’

Echte vrede, alleen als Koerden vrij zijn

Karadeniz wil meer zien. ‘Echte vrede is alleen mogelijk als de Koerden en andere groepen in Turkije vrij zijn. Deze vrijheid krijgt pas betekenis als de gevangenisdeuren opengaan, als de bevolking vrij haar vertegenwoordigers kan kiezen, haar taal kan spreken en zonder angst haar identiteit kan uiten. Anders heeft elke vredesoproep geen draagvlak onder de gemeenschappen’, voegt hij toe.

‘Vrijheid krijgt pas betekenis als de gevangenisdeuren opengaan’

Het vredesproces dat tien jaar geleden jammerlijk mislukte, mede door de tegengestelde belangen van de Turkse staat en de Koerdische beweging tijdens de burgeroorlog in Syrië, heeft ook nu een Koerdisch-Syrische dimensie en wordt daardoor beïnvloed. De Koerden willen dat Turkije zich afzijdig houdt, terwijl het pro-Turkse Syrische regime juist tevreden is met de Turkse steun.

De Kanttekening sprak vorig jaar Salih Muslim, co-voorzitter van de Syrische Democratische Uniepartij (PYD), die toen argwanend stond tegenover het vredesproces tussen de Turken en de Koerden. Dat is nog steeds zo, maar op mildere wijze.

‘Turkije’s expansieve ambities in het Midden-Oosten zijn vastgelopen, en het land is nu genoodzaakt vrede te sluiten. Toch zullen sommige groepen blijven dwarsliggen. Nog steeds zijn er mensen in Turkije die vijandig reageren zodra ze het woord Koerden horen. Om dit alles op te lossen is tijd nodig. Daarom blijft het vredesproces moeilijk, zeker met de Turkse interventies in Syrië en de gewapende groepen daar die door Turkije worden gesteund. Zij willen geen vrede en proberen het proces van buitenaf te saboteren en te provoceren.’

Vrijlating van Demirtas

‘Het is allemaal wankel, maar na zoveel stappen in de goede richting komt het erop aan of beide partijen elkaar echt durven te vertrouwen’, zegt Müslim. ‘Dat Selahattin Demirtas en anderen nog steeds gevangen zitten, zegt genoeg. Zonder hem vrij te laten zal de Turkse staat het vertrouwen van de Koerdische gemeenschap nooit kunnen winnen. Als de Turken hun oprechtheid willen tonen, moeten ze daarmee beginnen.’

Babahan erkent dat de vrijlating van Demirtas het meest kritieke punt is, ook vanuit Erdogans perspectief, maar wijst op peilingen die zijn denken kunnen beïnvloeden.
‘Wat Erdogan ook doet, hij zal nooit de stemmen of de harten van de Koerden kunnen winnen. De uitspraak van de Koerdische politicus Ahmet Türk dat Erdogan ‘de grootste leider na Atatürk’ is, is bedoeld om de twijfels in Erdogans hoofd weg te nemen. Öcalan, de leider van de PKK, zou eveneens kunnen oproepen tot steun voor Erdogan als hij wordt vrijgelaten of meer bewegingsvrijheid krijgt. Maar gezien de onderdrukking en het geweld dat de Koerden zowel in Turkije als in Rojava (Noord-Syrië) hebben meegemaakt, is het moeilijk voorstelbaar dat zij op Erdogan zouden stemmen, zeker in de grote steden. De Koerden beseffen dat Erdogan uit wanhoop tot dit punt is gekomen.’

‘Wat Erdogan ook doet, hij zal nooit de stemmen of de harten van de Koerden kunnen winnen’

Karadeniz is eveneens voorzichtig. ‘Als internationale machten en regionale actoren geen respect tonen voor de democratische wil van de Koerden, kan de tragedie van een mislukt vredesproces en een nieuwe oorlog zich zowel in Turkije als in Syrië herhalen. Deze kwestie is niet alleen bepalend voor het lot van de Koerden, maar voor alle volkeren in de regio. Wanneer de geopolitieke belangen van externe machten zoals de VS, Israël en Rusland zwaarder wegen dan de wil van de volkeren, zal het Midden-Oosten opnieuw in een cyclus van verwoesting terechtkomen,’ waarschuwt hij, terwijl hij pleit voor regionale samenwerking.’

‘Als we de oplossing van onze problemen overlaten aan de plannen van externe machten die een herinrichting van onze regio nastreven, zullen onze volkeren het ergste van het ergste meemaken. Duurzame vrede is alleen mogelijk door democratische solidariteit tussen Koerden, Arabieren, Turken, Perzen, Assyriërs en alle andere volkeren van het Midden-Oosten.’

Erdogans verkiezingsplannen 

Over een mogelijke deal tussen Erdogan en de Koerden, waarmee Erdogan in de Turkse verkiezingen van 2028 herkozen zou kunnen worden, is Karadeniz principieel. ‘De Koerden schenken niemand de macht. De verkiezingsplannen van Erdogan kunnen niet worden gelegitimeerd door de stemmen van de Koerden, omdat de machthebbers de Koerdische politiek hebben opgesloten, hun gemeenten onder toezicht hebben geplaatst en hun taal en identiteit hebben gecriminaliseerd. Het Koerdische volk eist nu echte democratie. Daarom kan de steun van de Koerden geen onderwerp zijn van onderhandelingen of beloften. Onze steun kan alleen gebaseerd zijn op rechtvaardigheid, gelijkheid en vrijheid. We staan aan de kant van iedereen die oprecht de democratisering van Turkije nastreeft, maar niet aan de kant van degenen die de wil van dit volk negeren.’

‘De seculiere oppositie moet eerst afrekenen met  autoritaire, Erdogan-achtige denkwijzen’

Babahan is optimistisch. ‘Naar schatting 30 à 35 procent van de samenleving blijft aanhanger van de CHP en de ideologie van Atatürk. Bovendien heeft de CHP, vooral in kuststeden als Istanbul, Ankara en Izmir, de AKP ingehaald dankzij haar toenadering tot het conservatieve deel van de bevolking. Ook de steun van de partij voor het vredesproces met de Koerden is in deze periode een voordeel. Het is waarschijnlijk dat het Koerdische electoraat bij de verkiezingen zal verschuiven van de AKP naar de CHP’, aldus Babahan.

Karadeniz blijft kritisch. ‘De seculiere oppositie moet eerst afrekenen met autoritaire, Erdogan-achtige denkwijzen binnen de eigen gelederen. Vandaag de dag zijn het niet alleen de Koerden die onder curatele staan; ook de gemeenten van de CHP ervaren dezelfde dreiging. Echte oppositie is alleen mogelijk door solidariteit tussen de volkeren. Zonder een gemeenschappelijk democratisch front met de Koerden kan de oppositie geen machtsfactor worden.’

Geopolitieke belangen

Op de vraag of de politieke leiding in het Westen nog een rol van betekenis kan spelen in de democratisering van Turkije, zijn Babahan en Karadeniz het eens: nee.

‘Het Westen maakt zich niet langer zorgen over de aard van het regime in Turkije’, zegt Babahan. ‘Zolang Turkije geen bedreiging vormt voor het Westen, de instroom van vluchtelingen tegenhoudt en het westerse defensiesysteem ondersteunt, zullen zij zich niet druk maken over het regime. De oplossing van de Koerdische kwestie zou echter ook voor hen een gevoel van opluchting betekenen.’

‘Het Westen maakt zich niet langer zorgen over de aard van het regime in Turkije’

‘De prioriteit van het Westen is niet democratie, maar geopolitieke belangen’, vult Karadeniz aan. ‘Dat een NAVO-lid als Turkije autoritair wordt, is voor hen geen probleem, zolang hun bases maar open blijven en de energievoorziening veilig is. Mensenrechten worden gebruikt als diplomatiek praatje. De Koerden hebben dit al vaak ervaren. Europa heeft niet krachtig gereageerd op de arrestatie van Koerdische politici, de benoeming van bewindvoerders in gemeenten en de schending van mensenrechten. De strijd voor democratie zal dus niet van buitenaf worden gevoerd, maar van binnenuit — door de gezamenlijke inzet van de volkeren binnen Turkije.’

Strenger optreden

Müslim bekijkt het vanuit een ander perspectief en vindt dat het Westen strenger moet optreden tegen Turkse groepen in Europa die onder invloed van Ankara staan. ‘Het is logisch dat het Westen in contact blijft met Turkije; de Turkse diaspora maakt deel uit van de samenleving daar, en velen willen graag dat Turkije onderdeel wordt van Europa’, zegt hij. ‘Maar het regime in Turkije heeft de aanwezigheid van deze gemeenschappen misbruikt. Ook in de Koerdische kwestie worden deze bevolkingsgroepen in het Westen gebruikt als propagandamiddel. Deze Ottomaanse intriges moeten in het Westen onder druk worden gezet. Aan de ene kant heb je het Hof dat ferme uitspraken doet over Turkije, en aan de andere kant groepen in het Westen die nauw verbonden willen blijven met Ankara. Dat is een tegenstrijdigheid. Als de Europese normen in de praktijk voor iedereen zouden gelden, zou dat een positieve ontwikkeling zijn.’