Home Blog Pagina 97

De verkiezingen zijn achter de rug, hoe nu verder?

de Kanttekening
-
0
De verkiezingen zijn achter de rug, hoe nu verder?

De definitieve verkiezingsuitslag is nog niet bekend, maar het is een nek-aan-nekrace tussen de PVV en D66. Hoe duiden deskundigen deze uitkomst? En hoe gaat het verder bij de kabinetsformatie?

Ina Brouwer, advocaat en mede-oprichter van GroenLinks

‘De PVV mag dan misschien alsnog de grootste worden, de partij verloor een groot aantal zetels en het raakte geïsoleerd. Dat is historisch en wat mij betreft het grootse resultaat. Er is veel mis met de democratie in Nederland, maar het feit dat honderdduizenden mensen niet meer op de PVV hebben gestemd en de grote partijen PVV hebben uitgesloten is echt winst.’

‘Het is zuur ja, dat GroenLinks-PvdA niet verder komt dan 20 zetels. Ik had wel iets meer zetels verwacht. Maar ik ben niet zo gefixeerd op links, of op die ene partij. We moeten veel meer denken in termen als ‘progressief’, het gaat om bewegingen. We hebben oplossingen nodig die bij deze tijd passen. En als je dan kijkt naar de programma’s van D66 en het CDA, dan zijn er best veel overeenkomsten met die van GroenLinks-PvdA.’

Negatieve energie

‘We moeten nu zien welke coalitie er gevormd wordt. Met een partij als JA21 erbij zal een volgend kabinet zich toch weer moeten inlaten met extreme punten. Daar raak je veel negatieve energie aan kwijt. Datzelfde geldt voor het scenario waar de PVV van Geert Wilders toch de grootste wordt. Hij zal zich dan eerst weer gaan beklagen over het feit dat zoveel miljoenen stemmen worden genegeerd. Dat kan maanden duren.’

‘Ik ben voorstander van een stabiel, centrumkabinet dat hoeft niet eerst te gaan shoppen bij de uiterste partijen. We kunnen hoop putten uit deze positieve energie.’

Maurice Crul, hoogleraar onderwijs en diversiteit aan de VU

‘De partij met de slogan ‘Het kan wel’ lijkt de grote winnaar van de verkiezingen. Het positieve geluid heeft gewonnen van het negatieve geluid van Wilders, zei partijleider Rob Jetten van D66 keer op keer in de interviews.

‘Over dik vier maanden zijn de gemeenteraadsverkiezingen. Het oude integratiedenken, decennialang stevig omarmd door gevestigde partijen zoals D66, werkt niet meer. Nieuwkomers integreren in de grote steden namelijk niet langer in de oude meerderheidsgroep, want die groep is daar numeriek ook een minderheid geworden, tussen heel veel minderheden.

Prettig samenleven

‘Ik daag D66 uit de durf te tonen om het oude integratiedenken definitief overboord te gooien en te zeggen: ‘Het kan wel.’ We kunnen de grote steden tot een voorbeeld maken waarin mensen die heel verschillend zijn prettig met elkaar samenleven. Daarvoor moet iedereen een stap zetten, ook de ‘witte’ Nederlander.

‘Diegenen die gaan participeren in de superdiverse stad, die daarin integreren, zullen behoren tot de winnaars in de stad. De verliezers zijn de mensen die zich in hun eigen etnische groep terugtrekken. Zo zet je echt een positieve visie neer tegenover de negatieve visie van Wilders.’

Glenn Helberg, psychiater

‘Ik heb geen kater; ik zie de realiteit met pijn in mijn hart helder voor ogen. Mijn partij, BIJ1, heeft helaas geen zetel kunnen bemachtigen, juist omdat veel mensen de werkelijke dreigingen niet zien. Men denkt dat het gevaar schuilt in de ‘ander’ die anders spreekt, bidt of eruitziet, terwijl de echte bedreiging ligt in het verdwijnen van solidariteit en sociale rechtvaardigheid zelf. Dat besef dwingt mij om terug te kijken naar het verleden: waar kwam onze saamhorigheid vandaan, en waarom zijn we die kwijtgeraakt?

‘Nederland is de afgelopen decennia verschoven van een samenleving waarin arbeid de basis vormde voor solidariteit naar een land waarin angst en identiteit de politiek bepalen. De klassieke arbeider is grotendeels verdwenen of heeft zich opgewerkt tot de middenklasse en vreest nu vooral zijn verworven zekerheid te verliezen. Tegelijkertijd is de nieuwe armoede gefragmenteerd — migranten, flexwerkers, jongeren met schulden, alleenstaande ouders — zonder gedeelde organisatie of stem. Waar ooit de vakbond of arbeiderspartij stond, heersen nu versnippering en wantrouwen.

‘De arbeider van toen stemt vandaag vaak rechts’

‘In dat vacuüm heeft de verdeelpolitiek wortel geschoten. Niet langer de strijd tussen arbeid en kapitaal bepaalt het debat, maar de angst voor de ‘cultureel andere’ en het verlies van status. De arbeider van toen stemt vandaag vaak rechts, niet uit rijkdom maar uit kwetsbaarheid. Bang dat zijn relatieve welvaart of identiteit wordt afgepakt. Zo is Nederland, zonder het echt te merken, een rechts land geworden; niet uit overtuiging, maar uit onzekerheid.’

Jan-Jaap de Ruiter, arabist

‘Toen ik de beelden zag van een feestende massa met de Nederlandse driekleur die de mensen deden wapperen, had ik een eerste associatie met de PVV. Maar in diezelfde split second realiseerde ik me dat Wilders doorgaans geen grote zalen afhuurt en op deze manier feestviert; bovendien viel er geen feest te vieren voor hem, want hij had dramatisch verloren. Het waren shots van de feestvierende D66’ers, en al eerder in de campagne had ik D66-leider Rob Jetten zien spreken met op de achtergrond de Nederlandse vlag. D66 heeft gedaan wat terecht was. De Nederlandse vlag opeisen en haar versie van de Nederlandse identiteit presenteren: een land dat centraal in de Europese Unie ligt, een handelsland, een land met machtige buren, een land dat van oudsher een immigratieland is. En die partij heeft de verkiezingen glansrijk gewonnen.

‘D66 heeft gedaan wat terecht was: de Nederlandse vlag opeisen’

‘Geluiden zijn er dat D66 naar rechts is opgeschoven, en dat is denk ik ook zo, zeker als het gaat om de ideeën van de partij over migratie en asiel. Maar een land dat bestuurd wordt door een echte democratische partij is altijd beter af dan een land dat bestuurd wordt door een enkele politicus met een X-account (dixit Dilan Yesilgöz in de campagne). Nu wacht de formatie en dat zal nog een hele klus worden, maar zo erg als het vorige kabinet kan het nooit worden. Integendeel. Nederland herrijst!’

Bilal Ben Abdelkarim, publicist en docent

‘We zijn wederom in een uiterst rechts politiek klimaat wakker geworden vandaag. FvD en JA21 hebben grote winst geboekt. De VVD is nog steeds immuun voor afstraffingen na slecht beleid en een belabberde campagne. Nederland is gewoon een heel rechts land en voor een flink deel ook extreemrechts.

‘Deze verkiezingen waren een kans om af te rekenen met partijen die onze democratie willen afbreken. Hoewel D66 een historische winst heeft geboekt is het helaas veel te weinig om te spreken van een nieuw tijdperk. Ik had niet verwacht dat GroenLinks-PvdA vijf zetels zou verliezen en zelfs onder de VVD zou eindigen. Ook hoopte ik op meer zetels voor de SP, Denk en de Partij voor de Dieren.

Indrukwekkende campagne

‘Rob Jetten heeft een indrukwekkende campagne achter de rug, en het zou mooi zijn als D66 als uiteindelijke winnaar uit de bus komt in plaats van de PVV. Ik zou graag een kabinet willen zien dat uit D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA bestaat. Dat zou een stabiel centrum kunnen zijn, als de VVD breekt met haar extreemrechtse koers.

‘Een kabinet van D66, VVD, CDA en JA21 zou ik verschrikkelijk vinden. Als zij niet aan een meerderheid komen, staan er altijd partijen als de ChristenUnie, BBB en SGP klaar om hen aan die meerderheid te helpen. Het kan natuurlijk ook dat de PVV de grootste wordt en dan zijn zij aan zet. Het is dan interessant om te zien of de partijen die Wilders hebben uitgesloten zich aan hun woord houden. Ze zullen zeggen dat de kiezer gerespecteerd moet worden en dergelijke en alsnog samenwerken, verwacht ik. Al met al een gemiste kans om massaal te kiezen voor een Nederland waarin solidariteit, gelijkwaardigheid en democratie bepalende waarden zijn.’

Naeeda Aurangzeb, journalist

‘Van een D66-vriendin mag ik de uitslag geen kater noemen, omdat ze zo groot zijn geworden. Maar goed, wat koop je daarmee? We kunnen ons sowieso geen kater veroorloven en niet inzakken. Het werk – oog hebben voor anderen, voor de wereld om ons heen, voor de wereld die hier binnenkomt – moet doorgaan. Als journalisten moeten we nog waakzamer zijn dan voorheen en blijven werken voor de stemmen die niet worden gehoord. En niet denken dat het met D66 als grotere partij wel goed komt. Want de verrechtsing gaat door. Wat vroeger links was, is nu ook verrechtst. Dat zie je ook in hoe D66 in de wedstrijd zit.

‘Rob Jetten komt bij mij heel erg over als de nieuwe Mark Rutte, ondanks het verkiezingsprogramma van D66 waarin veel mooie woorden staan over democratie en antiracisme. Jetten deed heel popiejopie tegenover Sylvana Simons aan tafel, met: ‘Dit is democratie, jij mag wat roepen, ik mag wat roepen.’ Maar waar is je morele kompas dan?

‘Rob Jetten komt bij mij heel erg over als de nieuwe Mark Rutte’

‘In de islam hebben moslims een kompas voor het bidden. Overal waar moslims komen, gebruiken ze dat kompas om te kijken waar het oosten ligt. Zo’n soort moreel kompas missen we in de samenleving, en zeker in de politiek. Dat wordt met Rob Jetten en met rechts en extreemrechts in de Kamer, wel een uitdaging.

‘Al die vlaggen bij D66 boezemen mij ook iets naargeestigs in. Ik houd er niet van. Straks moeten we ook opstaan voor het volkslied. Dat doe ik niet. Ik sta op voor mensen, niet voor vlaggen.’

Erik Verweij, VVD-raadslid in Rotterdam

‘Ik was tijdens de uitslagenavond in Rotterdam, bij de Kralingse Golfclub. Het was gezellig, de sfeer was goed, maar het bleef een voorzichtige opluchting. Een paar weken geleden leek het erop dat we als VVD zouden eindigen met twaalf zetels. Dat vooruitzicht hing als een donkere wolk boven de campagne. Nu is het iets beter uitgepakt, maar van een feeststemming kun je niet spreken. Het is het slechtste resultaat sinds 1989.’

Ongelukkige slogan

‘Juist daarom is het moment aangebroken voor serieuze zelfkritiek. We moeten onszelf de spiegel voorhouden en ons afvragen: waar zijn we het vertrouwen van onze kiezers kwijtgeraakt? De slogan ‘Toch maar weer VVD’ was achteraf gezien ongelukkig gekozen. Die leus straalt berusting uit, geen overtuiging. Dat is niet hoe je mensen inspireert of mobiliseert.

‘Er is behoefte aan reflectie, niet alleen op de campagne, maar ook op onze koers. We moeten het vertrouwen terugwinnen, stap voor stap, met inhoud en visie. Landelijk wordt het bovendien lastig formeren. Maar juist in zulke tijden moet je als partij laten zien dat je verantwoordelijkheid durft te nemen, en dat begint met kritisch naar jezelf kijken.’

Willem Minderhout, PvdA-lid

‘Als hardcore PvdA’er had ik bij deze verkiezingen geen wonderen verwacht, maar het leek me zeker dat de GroenLinks-PvdA-lijst op zijn minst op zetelbehoud kon rekenen. Voor zover ik Frans Timmermans in actie zag, had ik de indruk dat hij het uitstekend deed. Ons programma sluit ook goed aan op de noden van de tijd en scoort goed bij het CPB.

‘Ik ben me echter al geruime tijd bewust van het feit dat het volkomen irrationeel is om politiek als een rationeel proces te beschouwen. Beeldvorming is alles. De opkomst en ondergang van NSC spreekt wat dat betreft boekdelen.

‘De onversneden afkeer die Frans Timmermans ten deel viel vind ik onbegrijpelijk’

‘Inhoudelijk zie ik geen verschil tussen Rob Jetten en de als ‘heks’ weggezette Sigrid Kaag, maar ik ben een beetje een wereldvreemd figuur, want ik heb nog nooit naar De Slimste Mens gekeken. Mogelijk ligt daar de sleutel tot het Jetten-effect. De onversneden afkeer die Frans Timmermans ten deel viel vind ik onbegrijpelijk, maar sloeg blijkbaar aan. Ik kan me niet voorstellen dat het trollenfabriekje van de PVV daar de hoofdoorzaak van is, maar wat wel? Ik begrijp ook niet waarom zovelen nog steeds een verlosser in Geert zien. Maar misschien is de winst van Jetten en Henri Bontenbal toch een begin van een terugkeer van een redelijk en fatsoenlijk discours in de Tweede Kamer. Hoop doet leven.’

Joshua Livestro, historicus en essayist

‘Voor een succesvolle formatie heb je als hoofdonderhandelaar twee dingen nodig: een ideale uitkomst en een acceptabel alternatief. Die laatste optie kan nuttig zijn als stok achter de deur om onwillige partijen richting de eindstreep te loodsen.

‘De ideale uitkomst is eenvoudig te zien: een brede coalitie van GroenLinks-PvdA tot VVD. Het alternatief is lastiger te zien. De VVD wilde Rob Jetten in een rechts keurslijf dwingen via de optie met JA21, maar die coalitie haalt inmiddels geen meerderheid meer.

‘Het andere pad is een minderheidskabinet. Daarvoor zijn er twee varianten. De ene is D66-VVD-CDA — niet ideaal voor Jetten, omdat de andere twee partijen een rechts blok tegen hem vormen. De vraag is ook waarom GroenLinks-PvdA zo’n kabinet zou gedogen.

Vijf kleine partijtjes

‘De andere variant is die met D66, GroenLinks-PvdA en CDA. Die is iets aantrekkelijker voor Rob Jetten, omdat hij dan de spil vormt. Wel lastig is dat vijf kleine partijtjes nodig zullen zijn voor steun bij stemmingen over de vertrouwensvraag en de begroting.

‘Toch kan die laatste optie voor hem de moeite van het uitwerken waard zijn, al is het maar omdat hij daarmee de VVD richting een coalitie met GroenLinks-PvdA kan doen bewegen. En soms rolt het alternatief ook gewoon als eindresultaat uit de bus’.’

Sinan Can, journalist

‘De eerste vier partijen hebben allemaal rond de twintig zetels behaald. Dat op zichzelf zegt al veel. Het is zelden voorgekomen dat een partij met zo’n beperkt aantal zetels de grootste werd, zeker niet sinds de jaren veertig. Met een minimaal verschil kun je tegenwoordig dus al de verkiezingen winnen. Het krachtsverschil is uitzonderlijk klein; de politieke verhoudingen liggen dichter bij elkaar dan ooit.

‘Kijk of je het land weer in beweging kunt krijgen’

‘Veel van die politici verkondigen in wezen dezelfde boodschap. We bevinden ons wereldwijd, niet alleen in Nederland, in een rechts-conservatieve stroming, waarin nativisme en de nadruk op de eigen cultuur steeds dominanter worden. Het lag dan ook niet in de lijn der verwachtingen dat links zou winnen. Bestuurders moeten nu hun verantwoordelijkheid nemen. De manier waarop het momenteel gaat, werkt negatief door in de samenleving. Kunnen ze echt samenwerken? Laat het maar zien, juist als zogenoemde middenpartijen. Zet een stap naar voren en kijk of je het land weer in beweging kunt krijgen op de belangrijke vraagstukken die al zo lang om een oplossing vragen.’

Joris Voorhoeve: voormalig VVD-leider en oud-minister van Defensie

‘De uitslag heeft vier belangrijke punten: 1. nationalistisch extremisme en een antidemocratische opstelling kunnen worden teruggedrongen. Dat is een goed punt om onze buurlanden op te wijzen; 2. onbeschaafde brutaliteit wordt door tweederde van de kiezers niet gewaardeerd; 3. de combinatie van liberalisme, sociaal gevoel en ecologische zorg, zoals D66 die combineert, heeft toekomst, en 4. de christendemocratie is niet ter ziele en is nog steeds een belangrijke stroming. Er kan nu een kwalitatief goed kabinet worden gevormd met een actief buitenlands beleid om gelijkgezinde Europese democratieën te versterken. Hulde aan onze politieke leiders die deze vier uitkomsten hebben bewerkstelligd!’

Wim Berkelaar, historicus

‘Nu de rook rondom de Tweede Kamerverkiezingen optrekt, vallen een paar dingen op. Allereerst dat drie van de vier regeringspartijen van de slechtst functionerende coalitie na de Tweede Wereldoorlog zwaar verloren hebben. Alleen ‘machtsmachine’ VVD is miraculeus overeind gebleven.

‘Er lijkt een trend gaande die laat zien dat kiezers regeringsverantwoordelijkheid afstraffen. Zie Rutte II, het kabinet van VVD-PvdA (2012-2017), dat veel beleid maakte maar waarvoor de PvdA werd afgestraft met een verlies van 29 zetels — het grootste verlies ooit in de parlementaire geschiedenis. De winnaars D66 en CDA zijn dus gewaarschuwd. Politicoloog Jos de Beus (1952-2013) muntte het begrip ‘toeschouwersdemocratie’, en hij krijgt bij iedere verkiezing meer gelijk: de grillige kiezer kijkt toe en beslist of de duim omhoog gaat of naar beneden, als in een arena.

‘Eenmanspartij PVV moet omgevormd worden tot een ledenpartij’

‘Wat verder opvalt: dat de Russische dictator Vladimir Poetin met genoegen de winst van ‘reptielenpartij’ Forum voor Democratie zal beschouwen. Opmerkelijke historische parallel: in de jaren vijftig had de Sovjet-Unie met de Communistische Partij van Nederland een vijfde colonne in de Tweede Kamer, nu heeft Moskou die met FvD.

‘Ten slotte een pleidooi: eenmanspartij PVV moet omgevormd worden tot een ledenpartij en anders worden verboden. Een leiderspartij zonder leden hoort principieel niet thuis in het parlement. Geen nood voor de kiezers van de leider: zij vinden hun weg wel elders in deze casinodemocratie.’

Ad Koppejan, bestuurder en voormalig CDA-Kamerlid

‘De uitslag roept gemengde gevoelens op. Blij dat mijn eigen CDA weer met 18 zetels helemaal terug is en een middenpartij als D66 één van de twee grootste partijen is geworden. Maar deze uitslag laat ook zien dat er in onze samenleving nog veel onvrede en onzekerheid heerst en herstel van  vertrouwen in de politiek nog ver weg is.

‘Als je het geheel overziet dan zijn uiterst rechtse partijen die inspelen op de onvrede in de samenleving en het met onze democratie en rechtstaat niet zo nauw nemen, met deze uitslag nog steeds erg sterk vertegenwoordigd in de nieuwe Tweede Kamer (ca. 46-48 zetels). Het zijn ook partijen die met hun negatieve houding richting mensen met een andere etnische of religieuze achtergrond, een vredig samenleven met elkaar, in de weg staan. Tegelijkertijd hebben linkse partijen als GroenLinks-PvdA en SP sterk verloren. Een overwinning of comeback van het politieke midden zou ik deze verkiezingsuitslag  niet willen noemen.

Brede midden-coalitie

‘Er zal onder leiding van Rob Jetten eerst geprobeerd worden om een brede midden-coalitie te vormen van D66, VVD, GroenLinks-PvdA en het CDA. De VVD zal dit blokkeren gezien haar verkiezingsbelofte om niet met GroenLinks-PvdA te regeren. Als een centrumrechts kabinet van D66, VVD, CDA en JA21 niet meer dan 75 zetels heeft zal men nog een andere, kleine partij erbij moeten zoeken. Of we daarmee het zo vurig gewenste stabiele en daadkrachtige kabinet krijgen dat de rit vier jaar uitzit, is maar zeer de vraag. Maar als het nieuwe kabinet faalt doet dit het ergste vrezen voor de uitslag van de volgende verkiezingen.’

Carla Hoetink, politiek historicus en directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen

‘Opvallend aan deze uitslag is wat mij betreft in de eerste plaats de bevestiging dat Nederland ideologisch een conservatief land is geworden. Dat past in een langetermijntrend van verrechtsing – sociaaleconomisch, maar vooral ook in cultureel opzicht. Daarom vind ik de aanduiding conservatief inmiddels beter passen dan rechts. In de tweede plaats springt ook de consolidering, en dus normalisering, van uiterst rechts in het oog. Samen komen de uiterst rechtse partijen PVV, JA21 en FVD, zoals het er nu uitziet, in vergelijking met 2023 op één zetel meer uit. Binnen dit blok zijn er wel verschuivingen van kiezers die van de PVV naar de andere twee zijn overgestapt, maar tegelijkertijd tekent zich een duidelijke aanhang af die niet zomaar meer zal weglopen.

‘Nederland is ideologisch een conservatief land geworden’

‘Forum voor Democratie is erin geslaagd een eigen gemeenschap, een klein eigen zuiltje, op te richten. Zijn winst (+6) is misschien wel de grootste verrassing van deze verkiezingen. De VVD-aanhang blijkt ook trouw, ondanks alle kritiek, ook in eigen gelederen. En ten slotte staat tegenover deze trouw natuurlijk de historische leegloop van NSC: niet eerder in de parlementaire geschiedenis verdween een verkiezingswinnaar én regeringspartij bij de volgende verkiezingen weer uit de Tweede Kamer.’

Matthijs Rooduijn, politicoloog

‘Ik had een deel van de uitslag wel verwacht, maar dat D66 zo groot zou worden, verraste me echt. Ook het grote verlies van GroenLinks-PvdA zag ik niet aankomen. Ik dacht dat de partij iets zou verliezen, maar niet zoveel. D66 had de wind mee: kiezers links en rechts stapten over naar D66, de campagne was positief en partijleider Rob Jetten kwam goed over.

‘De enige optie voor een meerderheidskabinet is nu een coalitie tussen D66, CDA, GroenLinks-PvdA en VVD. Over rechts zou in theorie ook kunnen, maar dan moeten JA21, BBB of SGP erbij. Dat is lastig, want die partijen verschillen veel van elkaar. VVD-kiezers zijn kritisch over regeren met GroenLinks-PvdA, maar de VVD gaat, met een beroep op het landsbelang, mogelijk toch overstag. De verschillen tussen D66 enerzijds en JA21 en BBB anderzijds zijn veel groter.

‘Kabinetten over het midden geven ruimte aan partijen aan de flanken, zo waarschuwt politicoloog Tom van der Meer. Toch is er ook behoefte aan leiders die verbinden, zoals Rob Jetten en Henri Bontenbal.

‘Voor Wilders is dit weliswaar een nederlaag, maar die heeft hij ingecalculeerd. Nu kan hij weer oppositie gaan voeren, als vanouds. JA21 kon groeien omdat een deel van de PVV-kiezers wilde dat er echt iets wordt veranderd en het niet alleen blijft bij retoriek. FvD won mede dankzij de sociale media. De uitslag laat zien dat de Nederlandse kiezer grillig is in zijn voorkeuren.’

RSF vermoordt 460 mensen in kraamziekenhuis

de Kanttekening
-
0
RSF vermoordt 460 mensen in kraamziekenhuis

In een ziekenhuis in Al-Fasher, Soedan, heeft de paramilitaire groep Rapid Support Forces (RSF) 460 mensen gedood. Dat meldt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

De aanval vond plaats in het Saoedische kraamziekenhuis van Al-Fasher, de hoofdstad van de Soedanese provincie Darfur. Toen de RSF deze stad veroverde op het Soedanese leger, kreeg de groep vrij spel. Experts waarschuwden toen al dat de groepering onschuldige burgers zou doden.

In het ziekenhuis doodden ze iedereen die ze konden vinden, zegt het Soedanese Doktersnetwerk. Volgens de WHO had de RSF eerder al medisch personeel ontvoerd en vermoord. Secretaris-generaal van de organisatie Tedros Ghebreyesus zegt diep geschokt te zijn door de aanval.

Aanvallen op medische voorzieningen en personeel worden steeds vaker tot een oorlogsstrategie verheven, vertelde directeur van Artsen zonder Grenzen Karel Hendriks eerder. Dit blijkt uit cijfers van de WHO.

‘Vóór deze laatste aanval heeft de WHO 185 aanvallen op de gezondheidszorg in Soedan geverifieerd, waarbij sinds het begin van het conflict in april 2023 1.204 mensen omkwamen en 416 mensen gewond raakten. Alleen al dit jaar vonden 49 van deze aanvallen plaats, waarbij 966 mensen omkwamen’, schrijft Ghebreyesus op X.

‘Ik denk aan de duizenden mensen die vandaag op platte karren zijn aangekomen bij de klinieken van Artsen zonder Grenzen Nederland, 60 kilometer verderop in Tawila. Aan het feit dat 75 procent van de kinderen die we in de afgelopen week hebben gescreend acuut ondervoed is. En dat er nauwelijks mannen te vinden zijn onder de ontheemden – in de wetenschap dat dit gedeelte van Soedan al vaker is geplaagd door etnisch geweld,’ schrijft Hendriks op LinkedIn.

In Soedan strijdt het Soedanese leger (SAF), onder leiding van generaal Abdel Fattah al-Burhan, om de macht met de RSF, geleid door Mohamed Hamdan Dagalo. In de praktijk heeft het conflict een uitgesproken etnisch karakter: de RSF rekruteert vooral Arabische strijders, ook van buiten Soedan, en vecht op meerdere fronten tegen Afrikaanse bevolkingsgroepen. Volgens experts is er sprake van genocide.

Grote meerderheid Palestijnen tegen ontwapening Hamas

de Kanttekening
-
0
Grote meerderheid Palestijnen tegen ontwapening Hamas

De steun voor Hamas is de afgelopen twee jaar toegenomen, zowel in Gaza als op de Westelijke Jordaanoever. Dat blijkt uit een peiling onder 1.200 Palestijnen, van wie 760 op de bezette Westelijke Jordaanoever en 440 in Gaza wonen, zo meldt de Arabische nieuwssite Middle East Eye.

Een grote meerderheid van de Palestijnen is tegen de ontwapening van de terreurbeweging Hamas, die door veel Palestijnen juist als verzetsbeweging wordt beschouwd. Het wantrouwen tegenover Fatah, de grote rivaal, is bovendien verder toegenomen.

Veel Palestijnen geloven ook niet dat het zogenoemde vredesplan van Trump zal leiden tot een permanent einde aan de oorlog in Gaza, blijkt uit de peiling. Opvallend genoeg is het verzet tegen ontwapening het grootst op de bezette Westelijke Jordaanoever: ongeveer 80 procent van de respondenten wil dat Hamas de wapens niet neerlegt. In Gaza is er eveneens een meerderheid tegen ontwapening, maar die is beduidend kleiner (55 procent).

Volgens de meeste experts en mensenrechtenorganisaties voert Israël een beleid dat als genocidaal wordt bestempeld. In Gaza zijn inmiddels meer dan 67.000 mensen omgekomen. Gisteren kwamen tijdens een onderbreking van het staakt-het-vuren nog eens honderd Palestijnen om bij Israëlische luchtaanvallen.

‘Klassiek links’ behaalt historisch laag resultaat

de Kanttekening
-
0
‘Klassiek links’ behaalt historisch laag resultaat

De klassiek linkse partijen PvdA-GroenLinks en SP behalen hun slechtste resultaat ooit in de naoorlogse geschiedenis. Gezamenlijk komen ze nog net op 23 zetels. Nog nooit is links in Nederland zo zwak geweest.

In de grafiek, opgesteld door onderzoeker Ewoud Butter, is te zien dat het met name sinds de eeuwwisseling snel bergafwaarts is gegaan met het linkse gedachtegoed onder Nederlanders.

De beste dagen voor links waren in de tijd van Paars met Wim Kok (gezamenlijk 61 zetels) en onder leiding van Wouter Bos (gezamenlijk 65 zetels), toen de PvdA weer opleefde.

De tijdgeest is sindsdien overwegend rechts geweest. Sinds 2010, met de verkiezingswinst van de VVD, brak de heerschappij van Mark Rutte aan, met vier kabinetten tot 2023. In diezelfde periode vond ook de opkomst van de radicaalrechtse PVV plaats, die in 2023 een historisch resultaat van 37 zetels behaalde.

De PVV heeft sindsdien veel verloren, maar dingt nog steeds mee om de eerste plek, samen met D66. Aan de radicaalrechtse kant zijn bovendien meer spelers opgedoken, zoals Forum voor Democratie, JA21 en BBB. Samen zijn zij goed voor ongeveer 45 zetels.

Het kan wel: een minderheidscoalitie

Chris Aalberts
-
0
Het kan wel: een minderheidscoalitie

De kiezer heeft gesproken en er is precies gebeurd wat velen hadden verwacht: er valt nauwelijks een normale coalitie te bouwen. Niemand weet hoelang de formatie gaat duren, maar het lijkt wensdenken dat er met kerst een nieuwe regering zit. Er is nu al gebakkelei wie het initiatief mag nemen: als Geert Wilders toch een paar stemmen meer heeft dan D66, wil hij het initiatief, terwijl iedereen weet dat er sowieso geen coalitie met de PVV komt. Ondertussen zijn we wel weer een paar weken verder.

Als we de PVV als coalitiepartij meteen wegstrepen zijn er minstens vier partijen nodig voor een meerderheid: D66, CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. Dat wil Dilan Yesilgöz niet en ze heeft groot gelijk, want dan is de PVV de enige grote oppositiepartij. Zo’n brede coalitie is prijsschieten voor Wilders. Wat dan? Ik formeer even voor u verder.

Rechts of links?

Als de PVV niet in de regering komt, dan wel D66 en daar komt het CDA als winnaar vrijwel zeker bij. Dat zijn 44 zetels. We kunnen nu rechtsaf of linksaf. Eerst die laatste optie. Met GroenLinks-PvdA krijgt de coalitie 64 zetels en dus geen meerderheid, maar die kun je wel vinden in de bonte combinatie met ChristenUnie, Denk, Partij voor de Dieren en SP. Dat zijn 76 zetels. Grote vraag: zou iemand hier vertrouwen in hebben? Je kunt je bijna niet voorstellen dat Rob Jetten en Henri Bontenbal er warm van worden.

Je kunt prima een kabinet maken van D66, CDA en VVD, in feite een kabinet van winnaars

Over rechts dan. D66, CDA en VVD hebben samen 66 zetels, JA21 erbij is 75 stuks. Niet genoeg en ook niet erg aantrekkelijk: niemand weet of de partij van Joost Eerdmans echt stabiel is. Ook is het maar de vraag of D66 met deze PVV-achtige club in een coalitie wil. Bovendien mist er een zetel, maar je zou bijna denken dat er ergens wel een kleine partij te vinden is die wil toetreden of gedogen. Dan heb je een coalitie, al weet je nooit voor hoe lang. Voor je het weet zijn er weer nieuwe verkiezingen.

Minderheidskabinet

Zullen we het maar eens over een modernere variant hebben? Je kunt prima een kabinet maken van D66, CDA en VVD, in feite een kabinet van winnaars. Zij kunnen als minderheidskabinet functioneren. Als iedereen een klein beetje constructief in de wedstrijd zit, kan dit prima werken. Op klimaat kan men een meerderheid zoeken met GroenLinks-PvdA, net als bij stikstof, Europese kwesties, defensie en de steun aan Oekraïne. Op migratie kan men naar rechts kijken: men heeft dan de PVV niet eens nodig.

Dit kun je in een kwartier op een bierviltje uittekenen, maar het gaat maanden kosten om de onderhandelingen op zo’n constructie uit te laten komen. Twee redenen: veel partijen zitten helemaal niet constructief in de wedstrijd en minstens zo belangrijk: dit soort lossere samenwerkingen zijn besmet. In Den Haag is niemand vergeten dat Schoof een kabinet leidde waarbij er een lossere band tussen kabinet en Kamer moest komen en dat die ambitie ronduit is mislukt.

Maar dat het met Schoof niet kon, betekent niet dat het niet alsnog kan. Om het met D66 te zeggen: het kan wel. Het enige wat nodig is, is goede wil.

De terugkeer van het midden

Gert Jan Geling
-
0
De terugkeer van het midden

Stabiliteit. Deze term is misschien wel het toverwoord waarmee de verkiezingsuitslag van 2025 samen kunnen vatten. Het verlangen van de kiezer naar stabiliteit. Goed bestuur, degelijkheid, optimisme, fatsoen en het einde aan geruzie en ruimte voor politici die daadwerkelijk zoden aan de dijk willen zetten en de vele crises waarin Nederland momenteel verkeert willen doorbreken.

De kiezer heeft gekozen, en dat was ditmaal voor het stabiele midden. In de peilingen vooraf en op de verkiezingsavond zelf ging het vooral over wie nou precies de grootste zou worden. Want welke partij zal de premier leveren? Iets niet geheel onbelangrijks, maar op de achtergrond spelen er trends die misschien nog wel interessanter zijn en die ons iets vertellen over waar de kiezer precies wil dat Nederland heen gaat.

En dat is terug naar het midden. Bij de verkiezingen van 2023 kregen de traditionele middenpartijen, CDA, PvdA, VVD en D66, nog zo’n 40 procent van de zetels. Deze verkiezingen steeg dat aantal echter naar circa 60 procent. Een forse stijging dus. Daar waar in 2023 veel kiezers nog stemden op de uitdagers van de gevestigde orde lijken zij nu terug te keren naar het centrum. Naar de partijen die deel uit maken van de gevestigde orde.

Een opvallende ontwikkeling. Want nog niet zo heel lang geleden werd er geconstateerd dat er een crisis van de bestuurscultuur was. Dat de burger het vertrouwen kwijt was in de politiek. Dat de middenpartijen niet langer de stem van veel burgers vertegenwoordigden. En in twee jaar tijd is er in dat opzicht niet dramatisch veel veranderd. Veel van de hierboven genoemde problemen die de staat van onze democratie kenmerken bestaan anno 2025 nog steeds.

Na jaren van instabiliteit lijkt in 2025 de stabiliteit terug te keren

Wat is er dan veranderd voor de kiezer? Het lijkt erop dat een deel van het electoraat haar prioriteiten anders is gaan stellen. Want de keuze van de kiezer lijkt er nu een te zijn voor stabiliteit. Men is klaar met het geruzie, de instabiliteit en het gebrek aan daadkracht wat het kabinet Schoof kenmerkte. De PVV en NSC krijgen daarom ook nu de hardste klappen. In plaats daarvan zijn het vooral D66 en het CDA die de grootste winst boeken: de stabiele middenpartijen die staan voor daadkracht en goed bestuur. Precies wat de kiezer nu graag lijkt te willen van een volgend kabinet.

Een keuze voor het saaie, grijze midden dus. En dat lijkt een verstandige te zijn. Met nu drie verkiezingen in vier jaar tijd is stabiliteit geen vies woord maar broodnodig. Als reactie op de val van het Kabinet Schoof schreef ik dat de val van dit Kabinet, en de instabiliteit waar deze val toe leidde, geen reden was tot gejuich. Want wat Nederland nu zo hard nodig heeft is juist stabiliteit en een kabinet wat de vele problemen waar Nederland mee kampt op gaat pakken: de crisis op de woningmarkt, de stikstofcrisis, klimaatverandering, de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten, migratie, de huidige politieke ontwikkelingen in Amerika et cetera.

De kiezer lijkt met de terugkeer van het midden dit ook in te zien. Na jaren van stilstand is het tijd voor het optimisme van D66 en het fatsoen van het CDA. Deze twee partijen zijn niet alleen de echte winnaars van deze verkiezingen maar ook de as die een volgend kabinet zal gaan vormen. En of dat nou over rechts of over links zal gaan: het zal in ieder geval de stabiliteit en de daadkracht moeten bieden waar velen in dit land zo naar lijken te verlangen. Het zal het vertrouwen van burgers in de politiek moeten terugwinnen, en het land uit de vele crises moeten tillen waar het zich momenteel in bevindt.

Geen gemakkelijke opdracht dus. Maar wel een waar de middenpartijen die de verkiezingen van 2025 hebben gewonnen mee uit de voeten kunnen. Na jaren van instabiliteit lijkt in 2025 de stabiliteit terug te keren. Het is nu zaak dat de politiek het signaal dat de kiezer met deze uitslag heeft afgegeven ter harte neemt: minder met jezelf bezig zijn, en meer met de problemen in het land. Want wanneer hier geen gehoor aan gegeven wordt, en ook een volgend kabinet strandt in onderling geruzie en gebrek aan daadkracht dan verkiest de kiezer de middenpartijen weer net zo makkelijk voor de uitdagers op de flanken. Het is dan ook nu aan het teruggekeerde midden om het vertrouwen dat de kiezer in haar gesteld heeft niet te beschamen, maar waar te maken.

Werk aan de winkel

Kirsten van den Hul
-
0
Werk aan de winkel

Er valt veel te zeggen over de verkiezingsuitslag van gisteren. Dat D66 een knappe campagne heeft gevoerd, met een verrassende eindsprint als gevolg. Dat het CDA terug is, maar toch minder winst pakt dan verwacht. Dat de VVD ondanks de slechte peilingen en de chaos van het kabinet-Schoof de schade heeft weten te beperken. Dat Timmermans de belofte van een sociale meerderheid niet heeft waar kunnen maken, en leiderschap toonde door daar de verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat NSC zonder Omtzigt een stille dood lijkt te zijn gestorven. Maar ook: dat de PVV ondanks 11 zetels verlies de – weliswaar gedeelde – eerste plaatst lijkt te behouden. Dat FvD ruim is verdubbeld, en JA21 er maar liefst 8 zetels bij kreeg.

Bij het schrijven van deze column worden de laatste stemmen geteld en is nog niet duidelijk wie uiteindelijk de grootste wordt en dus aan zet is bij de formatie. Wordt het Jetten of toch Wilders? Gaat het over rechts of toch over links? En hebben we inderdaad voor kerst een nieuw kabinet, zoals ons tijdens de campagne werd beloofd? Het gaat er om spannen wie straks water bij de wijn moet doen, of het midden standhoudt of zich toch weer uit elkaar laat spelen. Of migratie weer het belangrijkste thema zal zijn in de formatie, of dat er dit keer ook ruimte is voor urgente problemen als de klimaatcrisis, het lerarentekort, kansenongelijkheid of volkshuisvesting. En vooral: hoe hard alle eerdere uitspraken blijken te zijn over ‘wel met die maar niet met die’, als puntje bij paaltje komt. Want dat hebben we eerder meegemaakt, dat beloftes boterzacht bleken, piketpaaltjes snel werden verzet en strepen in het zand met een snelle veeg uitgewist.

Voor mensen die de rechtstaat werkelijk een warm hart toedragen is er vandaag geen enkele reden om genoegzaam achterover te leunen. Want wat de uitslag en de daaraan voorafgaande campagne ook liet zien, is hoe diepgeworteld racisme is in de Nederlandse samenleving. Hoe schaamteloos partijen islamofobie aanwakkeren voor eigen electoraal gewin – en hoe succesvol ze daarmee wederom bleken. En ook: hoe pijnlijk weinig ze daar de afgelopen maanden door media én mede-politici op zijn aangesproken.

Nederland is niet meer dat tolerante gidsland waar het jarenlang prat op ging

Het ging steeds een stapje verder tijdens de campagne. Islamitisch gebed op straat willen verbieden (Van der Plas). De islam een gevaar voor Nederland noemen (Stoffer). Anti-fascisme van overheidswege willen bestrijden (Yeşilgöz). En dat normaliseren van radicaalrechts gedachtengoed had ook buiten de politiek effect. Op steeds meer plekken kwam ik ze tegen: in vergaderingen, op feestjes, tijdens een cursus. De ‘je moet problemen wel kunnen benoemen’-types. De ‘we moeten wel oog houden voor de mensen die zich niet gehoord voelen’- lui. De ‘democratie is luisteren naar alle stemmen’-mensen. Ja, democratie betekent dat iedereen mag meepraten. Maar het betekent niet dat we de grondwet maar moeten laten lopen, of dat we onze oren moeten laten hangen naar populisten. Discriminatie is geen mening, maar een misdrijf. Mensenrechten zijn geen gunst, maar een gegeven.

Die stem van dat zogenaamde ongehoorde Nederland, die hebben we nu wel genoeg gehoord, aan talkshowtafels, op sociale media en in de krant. Want al dat haatzaaien van de laatste maanden blijft niet zonder gevolgen. We hebben allemaal nog de beelden op ons netvlies van de extreemrechtse meutes die vorige maand Den Haag onveilig maakten. Vorige week nog viel een vrouw biddende vrouwen aan in een Haagse moskee en verscheurde korans. Een voetbalwedstrijd ontaardde onlangs in racistisch geweld tegen een Marokkaans-Nederlandse speler en zijn familie. Tot veel ophef leidden die voorvallen overigens niet – ook niet in het politieke midden. We weten allemaal wat er was gebeurd als een moslim een kerk of synagoge had aangevallen, of als Marokkaans-Nederlandse supporters waren gaan rellen in Werkendam.

Dat het xenofobe gif de politieke mainstream heeft bereikt, en vooral de mate waarin, zou ons ernstig zorgen moeten baren. Ook al staat er straks wellicht een middenkabinet op het bordes, die geest is uit de fles. En wat misschien nog wel erger is: mensen die dat probleem proberen aan te kaarten wordt nog steeds vaak verteld dat het hier allemaal niet zo’n vaart zal lopen. ‘Nee hoor, wij zijn niet zo, in Nederland’, hoorde ik laatst iemand zeggen toen een moslim vertelde zich zorgen te maken over de toenemende islamofobie.

Als deze verkiezingen ons één ding leren is het dit: Nederland moet deradicaliseren. Weg uit die cocon van Hollandse zelfgenoegzaamheid, weg uit de wurggreep van de ‘bezorgde burger’. Want hoe kan het, dat we in een land leven waar extreemrechtse partijen bijna een derde van alle stemmen krijgen? Hoe kan het, dat zoveel kiezers ‘eigen volk eerst’ een acceptabele politieke koers vinden? Nee, Nederland is niet meer dat tolerante gidsland waar het jarenlang prat op ging, als het dat al ooit echt is geweest. Werk aan de winkel.

Meer dan honderd doden in Gaza, Israëlisch leger hervat wapenstilstand

de Kanttekening
-
0
Meer dan honderd doden in Gaza, Israëlisch leger hervat wapenstilstand

Bij Israëlische bombardementen in Gaza zouden meer dan honderd Palestijnen zijn omgekomen. Dat meldt persbureau AFP op basis van gegevens van hulpverleners en van de nog werkende ziekenhuizen in het gebied.

Na de zware aanvallen van afgelopen nacht heeft het Israëlische leger de wapenstilstand opnieuw ingesteld. ‘Na een reeks aanvallen waarbij tientallen terreurdoelen en strijders zijn getroffen, is het IDF begonnen met het opnieuw afdwingen van het staakt-het-vuren als reactie op schendingen door Hamas’, aldus een woordvoerder van het Israëlische leger.

Volgens Israël zijn daarbij dertig hooggeplaatste Hamas-leden gedood. Vanuit Palestijnse zijde wordt echter gesproken over meer dan honderd doden, onder wie 35 kinderen, vrouwen en ouderen, zegt hulpverlener Mahmud Bassal, die gelieerd is aan Hamas.

Hamas ontkent dat het verantwoordelijk is voor het doorbreken van het staakt-het-vuren.

De voortdurende genocide in Gaza heeft inmiddels aan meer dan 67.000 Palestijnen het leven gekost. In het kader van het vredesplan van Trump wordt gesproken over een internationale vredesmacht, bestaande uit islamitische landen en de Verenigde Staten. Israël verzet zich echter tegen de deelname van onder meer Turkije.

AI-filmpje laat Wilders vrolijk dansen in djellaba

de Kanttekening
-
0
AI-filmpje laat Wilders vrolijk dansen in djellaba

Wat de PVV kan, kunnen wij ook, moeten de Marokkaans-Nederlandse makers van het viraal gegane AI-Wilders-filmpje hebben gedacht. ‘Wilders wil ons weg!’, klinkt het in een aanstekelijk Marokkaans deuntje, terwijl een streng kijkende Wilders in beeld verschijnt. Daarna zingen Marokkaanse-Nederlanders uit volle borst: ‘Wij gaan niet weg!’

Die zin wordt vervolgens drie keer herhaald, waarna de boodschap ‘Wilders heeft pech’ klinkt. Zware kost, zou je denken. Maar niets is minder waar. Want daar verschijnt Wilders plots in een witte djellaba op een Marokkaanse bruiloft en begint vrolijk te dansen.

‘Wat PVV, wat PVV, jij hebt lekker pech, want wij gaan nergens heen!’, zingt iedereen uitgelaten in koor. Wilders laat zich helemaal gaan en lijkt in de video vrede te hebben gesloten met de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap. Hij drinkt een kopje thee met hen en danst als een oude opa met Marokkaanse meisjes die zijn schoondochters hadden kunnen zijn.

Mirjam Rotenstreich: ‘Een trauma is geen vrijbrief om anderen onrecht aan te doen’

Mariska Jansen
-
0
Mirjam Rotenstreich: ‘Een trauma is geen vrijbrief om anderen onrecht aan te doen’

Mirjam Rotenstreich reconstrueerde het leven van haar Joodse vader, die werd geboren in wat nu Oekraïne is en zijn hele familie verloor in de Holocaust. ‘Vaak dacht ik: wat een vreselijk leven heb je gehad.’

Twee keer probeerde de Amsterdamse schrijfster Mirjam Rotenstreich haar vader aan het praten te krijgen. De eerste keer ontdekte ze dat hij vier jaar ouder was dan hij altijd had verteld. Hij was niet in 1916 geboren, zoals in zijn paspoort stond, maar vier jaar eerder. De tweede poging volgde jaren later, toen haar vader, Natan Rotenstreich (1912-2014), in het Joodse bejaardenhuis Beth Shalom in Amstelveen woonde. Ook toen bleef hij zwijgzaam.

In haar boek Vader zoeken probeert Rotenstreich alsnog te begrijpen wie haar vader was. Met het internet als gids reconstrueert ze stap voor stap zijn leven. Een tocht die tot diep in het oosten van Europa voert. Na dagenlang speuren vindt ze de namen van zijn zussen, en ontdekt ze dat er nog een zusje was dat al vóór zijn geboorte stierf. Op een oude plattegrond van het stadje Budzanow weet ze zelfs te achterhalen waar het gezin vermoedelijk woonde.

Budzanow ligt tegenwoordig in West-Oekraïne, vertelt ze aan een tafeltje in een lunchroom op het Amsterdamse Gelderlandplein. Toen Natan in 1912 werd geboren, hoorde het bij de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Daarna werd het Pools, en tijdens en na de Tweede Wereldoorlog Sovjetgebied. ‘Mijn vader veranderde drie keer van nationaliteit zonder ooit te verhuizen.’

Om te begrijpen waar haar vader vandaan kwam, moest ze ook de wereld van dat verdwenen stadje leren kennen. In Budzanow leefden drie bevolkingsgroepen naast elkaar: rooms-katholieke Polen, Grieks-katholieke Oekraïners en Joden – die onderling ook geen hechte gemeenschap vormden. Vrijwel alle winkels waren in handen van Joodse families.

Rode Leger

Natan verloor zijn geloof en sloot zich aan bij het Russische Rode Leger. Hij trok door half Oost-Europa, een tocht die zijn dochter dankzij Russische archieven kon reconstrueren. De reis eindigde in 1945, bij de bevrijding van Berlijn. Maar zijn verhaal stopte daar niet. Zijn ouders en zussen waren vermoord, al heeft hij nooit precies geweten wat er met hen is gebeurd.

Na de oorlog belandde hij in het Duitse dorp Lindenfels, in de Amerikaanse zone, waar hij Hebreeuwse les gaf aan Joodse weeskinderen in een zogenoemd displaced persons camp. ‘Op een dag kwam er een Nederlandse delegatie langs, op zoek naar een leraar,’ vertelt Rotenstreich. ‘Nederland leek hem een fijn land. Het kwam bijna nooit in het nieuws, en dat vond hij een goed teken.’

‘Hij drong zijn lijden niet op, maar het was er’

Waarom wist ze eigenlijk zo weinig over hem? ‘Omdat hij uit zichzelf weinig contact zocht’, zegt ze. ‘En omdat wij, mijn zus en ik, er ook niet naar vroegen. Als kind neem je de dingen zoals ze zijn. Je vraagt niet wie je ouders écht zijn. Maar bij hem speelde natuurlijk mee wat hij had meegemaakt. Het huwelijk met mijn moeder was slecht, door cultuurverschillen, maar ook door de oorlog. Mijn vader had zijn hele familie verloren.’

‘Mijn moeder had twee zussen die de oorlog overleefd hadden. Het leek soms alsof er een soort stille competitie tussen mijn ouders bestond: wie had het meest geleden? Dat maakte het allemaal ingewikkeld. Ik voelde zijn lijden. Hij drong het niet op, maar het was er. Ik dacht vaak: wat een vreselijk leven heb je gehad. Het was te pijnlijk om door te vragen.’

Vereniging van Oost-Europese Joden

In Nederland sloot Natan zich aan bij An-Ski, een linkse en zionistische Joodse vereniging die Jiddische lessen gaf en toneel- en dansavonden organiseerde. Er werden ook regelmatig lezingen gehouden, vaak over het getto van Warschau. De meeste mensen met wie hij omging, waren Oost-Europese Joden die al in de jaren dertig naar Nederland waren gekomen en werkten in de confectie-industrie. Hij probeerde erbij te horen, maar voelde zich er nooit echt thuis, vertelt Rotenstreich. Dat kwam misschien doordat ze Nederland al beter kenden en de taal spraken. ‘En hij had andere dingen meegemaakt.’

Zijn vrouw ontmoette hij op dansles. ‘Hij heeft later wel eens verteld dat hij eigenlijk met iemand anders had willen samenleven, maar dat dat niet kon. Ik denk dat hij besloot: ik wil een gezin, kinderen, verder leven. Dat was iets wat veel Joden na de oorlog voelden, de drang om opnieuw te beginnen.’

‘Ik ben deels in een Joodse wereld opgegroeid’, vertelt Rotenstreich. ‘We vierden de feestdagen, maar hielden geen sjabbat en aten niet koosjer. Ons gezin was traditioneel Joods, meer niet.

‘Ik zat op Rosj Pina, een Joodse lagere school, en daarna op het Maimonides-lyceum. Allebei hier vlakbij’, zegt ze, terwijl ze even naar achteren wijst.  ‘Maar ik vond Maimonides verschrikkelijk.’ Mijn zus, vijf jaar ouder, maakte de school af, maar ik hield het niet vol. Er hing zo’n houding van ‘wij tegenover de rest’. Niet-Joden werden goijm genoemd,  en dat klonk altijd minachtend.

‘Toen ik overstapte naar het Montessori Lyceum, ging er een wereld voor me open. De mensen daar waren vriendelijk, open. Ik dacht: zó kan het dus ook. De Joodse wereld waarin ik was opgegroeid, vond ik hard, beklemmend en vol strijd. Binnen de gemeenschap was er voortdurend ruzie.’

Tonio

Mirjam Rotenstreich trouwde met Adri, de bekende schrijver A.F.Th. van der Heijden. In 1988 werd hun zoon Tonio geboren. ‘Mijn ouders waren dol op hem, hun enige kleinkind. Hij logeerde vaak bij hen, zodat Adri en ik wat tijd voor onszelf hadden. Later, toen mijn ouders ouder werden en uit elkaar gingen, bleef Tonio contact houden met allebei. Hij gaf hun leven zin.’

De dag dat Tonio in 2010 omkwam bij een verkeersongeluk, moest Rotenstreich het haar vader vertellen. ‘Dat was het moeilijkste moment uit mijn leven. Hij had zijn hele familie verloren, was in een vreemd land opnieuw begonnen, en verloor toen ook nog zijn enige kleinkind. Hij zat aan de eettafel, het hoofd gebogen, en sprak niet meer. De stilte bleef tussen ons in hangen.’

‘Het verdriet bleef maar werd minder rauw’

In haar boek beschrijft ze de eerste jaarwisseling zonder Tonio. ‘Mijn vader zei toen: ‘Waarom hebben we het niet over Tonio gehad?’ Ik kon dat gewoon niet. Het duurde jaren voordat ik weer over hem kon praten. Na het schrijven van mijn boeken over Tonio voelde het alsof er iets van me afviel. Het verdriet bleef, maar werd minder rauw. Toch weet ik: het zal pas voorbij zijn als ik zelf sterf. Niet dat ik dood wil, maar dan pas komt er rust.’

Geen zionist

Voorafgaand aan het gesprek mailde Rotenstreich dat ze, naast haar boek, ook iets wil zeggen over Israël en de genocide in Gaza, die begon na de terreuraanval van Hamas op 7 oktober 2023.

‘Mijn vader was absoluut geen zionist. Hij vond dat er een land moest zijn waar Joden veilig konden leven, maar niet in Palestina. Hij zei altijd: ‘Ik heb één oorlog meegemaakt, dat was er één te veel.’ Hij voorzag dat er opnieuw oorlog zou komen als Joden daar een staat zouden stichten en hij kreeg gelijk.’

‘Hij verloor nooit zijn menselijkheid’

Ze spreekt zich openlijk uit. ‘Ik vind dat wat Israël nu doet, niet kan. Punt. Toen ik dat op Facebook schreef, kreeg ik zulke nare reacties uit de Joodse gemeenschap. Dat raakte me diep.

‘Ik zag precies dezelfde houding terug als op Maimonides vroeger: koste wat kost je eigen wereld verdedigen, en denken dat je beter bent dan de rest. Wat me verdrietig maakt, is hoeveel Joden Israël in bescherming nemen terwijl ze het lijden van de Gazanen bagatelliseren. Ik begrijp hun trauma’s, maar een trauma mag geen vrijbrief zijn om anderen onrecht aan te doen.’

Meisjes in spijkerbroeken

De afgelopen jaren veranderde niet alleen haar kijk op Israël, maar ook, zij het op een andere manier, op Oekraïne, het land van haar vader. ‘Hij zei altijd: ‘De nazi’s waren wreed, maar de Oekraïners nog wreder.’ Als kind dacht ik dat daar alleen antisemieten woonden en dat ik er geen stap kon zetten. Door de oorlog zag ik in reportages gewone mensen: meisjes in spijkerbroeken, gezinnen die proberen te overleven. Natuurlijk bestaat antisemitisme nog, maar Oekraïne is nu een normaal land met alles wat daarbij hoort. De president, Zelensky, is bovendien Joods. Dat had mijn vader nooit kunnen geloven.’

Ze valt even stil. ‘Ik ben Joods, dat zal ik altijd zijn. Maar ik wil er op mijn eigen manier invulling aan geven, niet vanuit angst of wrok. Ik denk vaak aan mijn vader, en aan alles wat hij heeft meegemaakt. Zijn lijden was groot, maar hij verloor nooit zijn menselijkheid. Dat probeer ik ook vol te houden.’

Mirjam Rotenstreich, Vader zoeken, De Geus, 252 blz., €24,99

1...969798...1.055Pagina 97 van 1.055