Rotterdam krijgt een nieuwe impuls van jonge makers, ondernemers en creatieve doeners. Zij willen niet langer toekijken, maar actief meebouwen aan een stad waarin cultuur, economie en samenleving elkaar versterken. Hun boodschap: de toekomst van Rotterdam is al begonnen.
Volgens initiatiefnemers Mitchel Sam-Sin en Gordon Sana is het tijd om anders naar de stad te kijken. Met hun platform Cultural Bridges willen ze laten zien dat er al een creatief netwerk bestaat. ‘De stad heeft al een ecosysteem’, zegt Sam-Sin. ‘Onze taak is niet om het te bouwen, maar om het zichtbaar te maken. De kracht van Rotterdam zit in de mensen die iedere dag creëren, verbinden en vernieuwen. Zij zijn het fundament van de stad.’
Begin oktober reisde een kleine Rotterdamse delegatie naar CultureCon 2025 in Brooklyn, een belangrijk platform voor zwarte en multiculturele makers in de Verenigde Staten. Wat ze daar zagen, was geen klassiek congres, maar een levend netwerk waar cultuur, eigenaarschap en economie samenkomen.
De organisatoren van CultureCon benadrukten dat representatie niet eindigt bij zichtbaarheid, maar begint bij eigenaarschap. Makers bepalen er zelf de spelregels, van film en mode tot tech en media. Grote merken zoals Spotify ondersteunen creativiteit maar nemen niet de leiding. Creativiteit is daar verbonden met economische zeggenschap. Een les die ook voor Rotterdam van waarde is.
Terug in Nederland klinkt de oproep om samen te bouwen aan een nieuwe stedelijke economie. Niet langer over mensen praten, maar mét hen bouwen, zegt Sana. ‘Als we willen dat Rotterdam een stad blijft waar iedereen mee kan doen, dan moeten we de mensen die het verhaal dragen ook ruimte geven om het te vertellen. De talenten van Rotterdam zijn de samenleving. En dat vraagt om beleid dat luistert, partners die meedoen, en structuren die eigenaarschap mogelijk maken.’
Cultural Bridges werkt aan een Rotterdams platform voor 2026. Geen kopie van CultureCon, maar een lokale vertaling met ruimte voor bi-culturele en diaspora-makers die niet alleen zichtbaar willen zijn maar ook invloed willen uitoefenen. Het doel is een plek waar beleid, bedrijfsleven en makers elkaar ontmoeten op basis van gelijkwaardigheid. Waar cultuur niet alleen wordt gefinancierd maar erkend als motor van de stad.
Rotterdam en New York zijn geen spiegelbeelden maar begrijpen elkaar wel als twee havensteden die weten wat veerkracht betekent. Daar waar de Bronx ooit hiphop voortbracht als antwoord op uitsluiting, ontstaat nu in Rotterdam een nieuwe beweging, van eigenaarschap, verbinding en toekomstgericht bouwen. De boodschap is simpel maar krachtig: De toekomst van cultuur in Rotterdam wordt niet gemaakt in stilte, maar door de talenten van Rotterdam.
Voorbeelden van wederzijdse moslimhaat en antisemitisme volgden elkaar razendsnel op tijdens het gesprek over de relatie tussen moslims en Joden in ons land. Let wel, dit was geen ontmoeting van vorige week of van een maand geleden. Het vond plaats zo’n vijftien jaar geleden, binnen het kader van onderzoek naar een veranderende samenleving waarin zowel Joden als moslims hun plekje moesten vinden.
En zo zaten wij aan de Universiteit van Amsterdam met een paar mensen rond de tafel. Een van hen was de inmiddels emeritus-cultureel antropoloog professor Thijl Sunier. De wijze woorden die hij toen sprak, zijn mij bijgebleven.
‘Over alles wat hier vandaag langs komt aan gebeurtenissen uit de meest recente geschiedenis kan ik mij vanuit mijn vakgebied, de culturele antropologie, niet zonder meer uitlaten. Dit soort zaken plaats ik altijd in een veel breder tijdsbestek, vaak van vele tientallen jaren. Alleen zo’n brede helicopterview geeft mij voldoende mogelijkheid om overzicht te houden over de problemen door afstand te nemen en het grotere geheel te zien, in plaats van vast te lopen in details.’
Regelmatig heb ik de afgelopen jaren, bij het ter sprake komen van de grote wereldconflicten waar wij ons met ons allen zorgen over maken, aan professor Sunier moeten denken.
Oekraïne en Rusland
De gespannen verhouding tussen Oekraïne en Rusland dateert niet van deze eeuw. Al vanaf de zeventiende eeuw hadden de twee landen met elkaar te maken, toen het oosten van Oekraïne geleidelijk onderdeel werd van het Russische tsarenrijk. Na de Russische Revolutie in 1917 werd Oekraïne korte tijd onafhankelijk, om na vijf jaar die zelfstandigheid opnieuw te verliezen door deel uit te gaan maken van de Sovjet-Unie. Wat zich daar nu afspeelt tussen deze twee machten heeft een lange voorgeschiedenis die zich niet laat beoordelen op basis van gebeurtenissen uit alleen de recente decennia.
Het beeld van de burgeroorlog in Syrië is qua tijdsbestek ook enigszins vergelijkbaar. Het begon niet alleen in 2011 met de arrestatie van één man in de straten van het oude Damascus, waardoor uiteindelijk een niet meer te temmen geweldsuitbarsting ontstond, mede door de invloed van de Arabische Lente. Het had ook te maken met de noodtoestand die al sinds 1963 in het land bestond. Allerlei fracties maakten deel uit van de strijd. Uiteindelijk leek de interne oorlog, nu tien jaar geleden, te zijn verworden tot een al lang bestaand conflict tussen sjiieten enerzijds en soennieten anderzijds. En wanneer dat de situatie is, hebben we het over een onenigheid die al bijna twintig eeuwen speelt, met ook nog eens religieuze dimensies.
Dat de conflicten ten einde zijn, moeten we nog maar zien
In en rond Gaza is het nu rustiger dan we de afgelopen twee jaar hebben gezien. Let wel, ik zeg ‘nu rustiger’. Dat de conflicten ten einde zijn, moeten we nog maar zien. En de vraag of er uiteindelijk vrede in het verschiet ligt, ik denk niet dat er iemand is die daar vandaag een antwoord op kan geven. Daarvoor heeft de controverse tussen Israël en de Arabische wereld al te lang geduurd, zonder dat er gebruik werd gemaakt van de mogelijkheden die zich in de geschiedenis van de vorige en deze eeuw hebben voorgedaan.
Wijze rabbijn
De wijze Joodse geleerde rabbijn Jozef Chaim Sonnenfeld, die een goede relatie onderhield met zowel de oude Joodse gemeenschap in het heilige land van de vroege negentiende eeuw als met de Arabische bevolking daar, probeerde zijn volgelingen ervan te doordringen vooral te voorkomen dat er een conflictsituatie zou ontstaan tussen de twee bevolkingsgroepen. Helaas heeft niet iedereen zijn waarschuwende woorden ter harte genomen.
Na afloop van de oorlog in 1967 tussen Israël en de omringende landen was er even een moment waarop de wapenstilstand mogelijkerwijs had kunnen worden omgezet in vrede. Helaas werd daar geen gebruik van gemaakt. Een nieuwe oorlog volgde in 1973. Daarna volgden allerlei vredesinitiatieven: de Camp David-akkoorden, de conferentie van Madrid, de Oslo-akkoorden. Allemaal met uiteindelijk hetzelfde resultaat: nog steeds geen vrede.
De opperrabbijn van het Britse Gemenebest, Lord Immanuel Jacobovits, nam zo’n veertig jaar geleden een grote stap om op de een of andere manier een doorbraak te forceren in het stagnerende vredesproces. Hij voorzag dat Israël vroeg of laat met betrekking tot het land dat tijdens de oorlog van 1967 was veroverd concessies zou moeten doen om tot vrede te komen. Concessies die ook gingen over Samaria en Judea, gebieden die voor met name het religieuze blok binnen de zionistische beweging ‘onopgeefbaar’ zouden zijn.
Zijn stellingname kwam Lord Jacobovits op hevige kritiek te staan van talrijke collega-rabbijnen. Maar hij hield voet bij stuk. ‘Vrede gaat boven alles. Vrede betekent het sparen van mensenlevens en het voorkomen van al dat andere ontegenzeglijke leed. Vrede overstijgt altijd ieder stukje land, ook wanneer we dat een religieuze waarde toedichten.’
Was het niet vanwege zijn grootse staat van dienst binnen de Europese Joodse gemeenschap, dan was de man destijds vast en zeker totaal verguist. Maar men wist drommels goed wie deze grootheid was, waardoor hij zich zijn visie kon permitteren. Helaas heeft men ook toen niet naar de vredesstem geluisterd, en nu zijn we weer zoveel decennia verder.
Hoe verder? Wat is inderdaad de volgende stap? Mij lijkt het dat we de helicopterview van professor Sunier nodig hebben om het hele conflict, de som van al die oorlogen, al die ellende van al die jaren, te kunnen overzien. Misschien is er dan ook weer een grote geest die de mensheid een oplossing kan aanreiken.
Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober staan er meer Afro-Nederlandse kandidaten op de lijsten dan ooit tevoren, zo bericht Afro Magazine. Verspreid over verschillende partijen doen tientallen kandidaten mee, van gevestigde namen tot nieuwe gezichten.
BIJ1 voert Naomi Tuininga (2) en Marchiano van Campenhout (5) aan, naast Nathan Miango (11), Tikhoe Isaack (13), Vayhishta Miskin (21) en Glenn Helberg (22). Het is overigens maar zeer de vraag of BIJ1 in de Kamer komt. In de verschillende opiniepeilingen komt de partij uit op nul zetels.
GroenLinks-PvdA heeft Habtamu de Hoop (8), Fatihya Abdi (24), Mikal Tseggai (25) en Raoul White (30) op de lijst staan. Bij D66 zijn Nathalie van Berkel (6), Mpanzu Bamenga (10),Anouschka Biekman (16) en Heera Dijk (18) verkiesbaar. Voor zittende parlementariër Tsjeggai wordt het spannend, White zien we straks wellicht niet in de Tweede Kamer terug, behalve als hij met voorkeursstemmen wordt verkozen.
De ChristenUnie presenteert Don Ceder (3), Gaetan Mbwete (18), Henco Cecilia (24), Nathalie Nede (28), Sitsofe Quarshie (34) en Maikel La Rose (42). Nieuw Sociaal Contract heeft Merlien Welzijn (3) en Faith Bruyning (8) op de lijst. Clyde Walker (6) is kandidaat voor de Partij voor de Rechtsstaat. Van al deze kandidaten maakt alleen ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder een goede kans om in de Tweede Kamer verkozen te worden. NSC staat op nul zetels in de peilingen, de nieuwkomer Partij voor de Rechtsstaat ook.
DENK heeft drie Afro-Nederlandse kandidaten, allemaal op een onverkiesbare plek: Nur Icar (6), Orlando Hellings (10) en Emma Manhoef (16). Verder zijn er Afro-Nederlandse kandidaten bij het CDA (Gregory Sedoc, 50), de VVD (Simone Richardson, 32), de BoerBurgerBeweging (Haidy Hankers, 19) en Ellect, waar Joana Amoah lijsttrekker is.
Glenn Helberg. Beeld: YouTube
Afrikaanse roots
Voor Afro-Nederlandse kandidaten is racismebestrijding een belangrijk onderwerp. Zo maakte GroenLinks-PvdA-Kamerlid Raoul White zich hard voor Caribisch Nederland, zette ChristenUnie-kandidaat Nathalie Nede zich als raadslid in Arnhem in voor de Keti Koti-herdenking en een lokale aanpak tegen afrofobie en was BIJ1-kandidaat Vayhishta Miskin als stadsdeelbestuurder in Amsterdam Zuidoost de initiatiefneemster van het Hushu House waar mensen zonder papieren een veilige plek hebben.
Ook hechten Afro-Nederlandse kandidaat-Kamerleden sterk aan hun Afrikaanse roots. ‘Ik sta op de schouders van reuzen’, vertelt ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder aan Afro Magazine. Zijn moeder komt uit Ghana, zijn vader uit Suriname. ‘Het Afrikaans continent is waar mijn wortels liggen. En wie vruchten wil dragen moet goed geworteld zijn. Daarom ben ik, als mijn werk het toelaat, om de zoveel tijd in Suriname en Ghana. Om ook steeds beter te ontdekken wie ik ben en waar ik vandaan kom.’
BIJ1-lijstduwer en psychiater Glenn Helberg noemt Afrika ‘mijn wortel, mijn richting en mijn verantwoordelijkheid’. Hij vervolgt: ‘Mijn Afrikaanse afkomst leert me dat gemeenschap belangrijker is dan bezit, dat waardigheid niet te koop is en dat wijsheid leeft in verhalen. Ik draag de kracht van mensen die onrecht hebben overleefd zonder hun menselijkheid te verliezen. Die erfenis is geen last, maar een gids: om een politiek te bedrijven die menselijkheid als heilig ziet — niet als handelswaar.’
In 2021 en wederom in 2023 had BIJ1 een Afro-Nederlandse lijsttrekker. Nu is nieuwkomer ELLECT de enige partij die wordt geleid door een Afro-Nederlander. Prediker en ondernemer Joanne Amoah stelt ‘de mens boven macht’ en wil politiek menselijker maken, met aandacht voor waardigheid, armoedebestrijding en sociale rechtvaardigheid. Amoah pleit voor beleid dat voortkomt uit compassie en praktische hulp, zoals zij die jarenlang lokaal bood. De partij zet in op eerlijke lonen, toegankelijk onderwijs en samenwerking tussen gemeenten en ondernemers om duurzame werkgelegenheid te creëren. ELLECT wil een stem geven aan mensen die zich vergeten voelen.
Nu de Rapid Support Forces (RSF) de hoofdstad van Darfur, Al Fashar, hebben ingenomen, lijkt nationale eenheid verder weg dan ooit. De overname volgde kort op een mislukte poging tot een staakt-het-vuren, waarbij ook de Verenigde Staten betrokken waren.
Volgens NRC dreigt het land definitief te splijten. De krant spreekt van ‘opnieuw geschudde kaarten’ en concludeert dat ‘het steeds onwaarschijnlijker wordt dat het leger van president Burhan de oorlog kan winnen.’
De RSF en het Soedanese regeringsleger zijn al maanden verwikkeld in een gewelddadige machtsstrijd om strategische gebieden. In maart heroverde het leger de hoofdstad Khartoem, maar dit weekend viel Al Fashar in handen van de RSF, die nu alle grote steden in West-Darfur controleert.
Voor de inwoners van Al Fashar betekent dit een nieuwe fase van onzekerheid. De stad was achttien maanden lang belegerd. De 250.000 overgebleven bewoners overleefden op veevoer. Nu vrezen zij voor hun leven, omdat de RSF wraak heeft gezworen op de Zaghawa — een stam die volgens hen samenwerkte met het regeringsleger.
Achtergrond
De oorlog in Soedan woedt sinds april 2023. Het Soedanese leger (SAF), onder leiding van generaal Abdel Fattah al-Burhan, strijdt om de macht met de paramilitaire RSF, geleid door Mohamed Hamdan Dagalo. In de praktijk heeft het conflict een uitgesproken etnisch karakter: de RSF rekruteert vooral Arabische strijders, ook van buiten Soedan, en vecht op meerdere fronten tegen Afrikaanse bevolkingsgroepen.
Beide partijen ontvangen buitenlandse steun, maar vooral de betrokkenheid van de Verenigde Arabische Emiraten bij de RSF ligt onder vuur. Dat komt mede doordat de RSF verantwoordelijk wordt gehouden voor de meeste oorlogsmisdaden.
De crisis in Soedan wordt door de Verenigde Naties en hulporganisaties beschouwd als de grootste humanitaire ramp ter wereld anno 2025. Meer dan 25 miljoen mensen — ruim de helft van de bevolking — hebben hulp nodig. Zo’n 9 miljoen mensen zijn op de vlucht, het hoogste aantal interne vluchtelingen wereldwijd.
De onrust voor de Venezolaanse kust neemt toe, nu ook het eiland Trinidad en Tobago betrokken is geraakt bij de strijd om maritieme invloed. Een Amerikaanse oorlogsschip mocht voor de kust aanleggen, tot grote woede van Venezuela.
De regering in Caracas noemt het een provocatie, terwijl Trinidad stelt dat er regelmatig gezamenlijke oefeningen met de Verenigde Staten plaatsvinden. Als reactie heeft Venezuela een energiecontract met de eilandstaat per direct opgezegd.
Dat één schip zoveel beroering veroorzaakt, hangt samen met de Amerikaanse campagne tegen drugstransporten vanuit Venezuela. President Trump zegt een einde te willen maken aan de smokkel, waarvoor de Caribische Zee volgens hem momenteel wordt gebruikt.
Maar er lijkt meer achter te zitten, zo geloven criticasters. Washington zou een machtswisseling in Venezuela nastreven. Net als veel andere landen erkent de Amerikaanse regering Nicolás Maduro niet als de rechtmatige winnaar van de laatste verkiezingen. Het Venezuelaanse regime is autoritair, door en door corrupt en vervolgt de oppositie. Niet voor niets won oppositieleider María Corina Machado dit jaar de Nobelprijs voor de Vrede, vanwege haar inzet voor vrijheid en democratie.
Het conflict tussen de Verenigde Staten en Venezuela speelt al sinds het begin van deze eeuw. Venezuela voert naar eigen zeggen een socialistisch en uitgesproken anti-imperialistisch beleid en verzet zich openlijk tegen Amerikaanse invloed in Latijns-Amerika. De Verenigde Staten bekritiseren op hun beurt al jaren de afbraak van democratische instellingen en mensenrechten in het land.
In Amsterdam treedt per 1 november een nieuwe regeling in werking waarvan woningzoekenden en bijstandsgerechtigden (met een eigen huis) kunnen profiteren. Voor maximaal 475 euro per maand mogen Amsterdammers in de bijstand een kamer verhuren, zonder te worden gekort op hun uitkering. Dat meldt Het Parool.
Wethouder Zita Pels (GroenLinks-PvdA) denkt met deze nieuwe regeling ‘honderden’ nieuwe woonplekken in de stad te creëren.
Voor 475 euro per maand mag de huurder als kostganger mee-eten met de hospita. Zonder maaltijden mag de verhuurder maximaal 275 euro per maand vragen voor het verblijf van de woningzoekende.
In Amsterdam wonen ongeveer 30.000 huishoudens die in de bijstand zitten. ‘Met de nieuwe regeling houden bijstandsgerechtigden meer over aan het einde van de maand, terwijl tegelijkertijd de woningnood wordt aangepakt’, aldus wethouder Pels.
Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 10 procent van de Amsterdammers overweegt hospitaverhuurder te worden, schrijft Het Parool. De extra inkomsten uit verhuur en het delen van woonlasten worden genoemd als belangrijkste redenen om een kamer te verhuren.
Op de campus van de Erasmus Universiteit in Rotterdam vinden vandaag twee demonstraties plaats: één tegen ‘antisemitisme’ en één tegen ‘zionisme’.
Niet alleen de pro-Palestijnse docent Harry Pettit (Radboud Universiteit Nijmegen) ligt onder vuur vanwege diens standpunt inzake Israël en Palestina, dat is ook het lot van de pro-Israëlische professor Elena Kantorowicz (Erasmus Universiteit Rotterdam). Critici beschuldigen haar van racisme en het goedpraten van de genocide in Gaza.
Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) roept op om Kantorowicz te steunen en vraagt mensen per mail om mee te demonstreren op de Rotterdamse campus. ‘Zes moslimorganisaties eisen het ontslag van de Joods-Israëlische professor Elena Kantorowicz van de Erasmus Universiteit’, staat er in het persbericht van de pro-Israëlische lobbyorganisatie. Ook meldt het CIDI dat actievoerders haar denigrerend ‘zio-professor’ noemen en dat er ‘geen Jodenjacht’ op de campus mag bestaan. De rechts-radicale opiniesite NieuwRechts schrijft dat Kantorowicz al maanden niet meer naar haar werk durft.
Tegelijk vindt er vanmiddag een pro-Palestijnse demonstratie plaats, die de Joods-Israëlische professor juist van ‘ontmenselijking van Palestijnen’ beticht. Ze zou namelijk het Israëlische geweld tegen Palestijnen goedpraten en ‘racistische uitspraken’ doen, stellen de organisatoren op Instagram.
De universiteit mag volgens hen niet schuilen achter de vrijheid van meningsuiting. ‘Vrijheid van meningsuiting mag nooit een excuus zijn om haat en genocide goed te praten’, schrijven zij. Daarom eisen ze het ontslag van de hoogleraar. ‘Onze onderwijsinstellingen moeten veilige, rechtvaardige en respectvolle plekken zijn, niet broedplaatsen van haat en discriminatie’, aldus de pro-Palestinademonstranten. ‘Wij zwijgen niet. We komen samen in actie tegen de normalisatie van zionistische haat binnen het onderwijs.’
CIDI-directeur Naomi Mestrum ondertekende eerder een petitie tegen Pettit, waarin de Radboud Universiteit Nijmegen wordt opgeroepen maatregelen tegen de docent te nemen. Deze omstreden oproep is ook ondertekend door uitgesproken islamcriticasters als Arthur van Amerongen, Jan Dijkgraaf, Theodor Holman, Bart Nijman, Bart Schut, Gert-Jan Segers en Teun Voeten.
De recente bezoeken van de Britse premier Keir Starmer en de aanstaande komst van de Duitse politicus Friedrich Merz naar Ankara, met winstgevende defensiedeals en strategische steun, tonen een zorgwekkende realiteit: Westerse landen omarmen openlijk het autoritaire ‘veiligheidsstaat’-model van Turkije en negeren daarbij op cynische wijze de democratische oppositie en mensenrechten.
Deze houding laat zien dat het Verenigd Koninkrijk en de EU democratie en oppositie in Turkije niet langer belangrijk vinden. In plaats daarvan zien ze Ankara als hun belangrijkste militaire partner in de regio, ondanks het onderdrukkende beleid in het land.
Keir Starmer, leider van de Labour-partij, die traditioneel bekendstaat om progressieve waarden, zweeg tijdens zijn bezoek over de duidelijke tekortkomingen van de Turkse democratie. De ‘criminalisering’ en aanhoudende intimidatie van de Republikeinse Volkspartij (CHP), de belangrijkste oppositiepartij van Turkije, werden nauwelijks genoemd, als het onderwerp al aan bod kwam.
Starmer richtte zich volledig op de economische voordelen voor het Verenigd Koninkrijk en benadrukte dat de defensiedeal ‘meer banen zou opleveren’. Daarmee liet hij zien dat hij vooral zakelijk dacht en geen rekening hield met ethiek of steun voor democratie.
Deze stilte is geen toeval. Ze laat zien dat het Westen bewust kiest voor veiligheid en militaire samenwerking, in plaats van echte steun aan democratie en mensenrechten in Turkije.
Deskundigen en critici waarschuwen dat dit neerkomt op een gevaarlijke onverschilligheid tegenover Turkije’s autoritaire koers, het afbreken van de rechterlijke macht, het verzwakken van de vrije pers, massa-arrestaties en wetten die bedoeld zijn om de oppositie te onderdrukken. Toch blijft het Westen niet alleen stil, het is medeplichtig.
Het zogenoemde vredesproces met de Koerden is vooral een rookgordijn
Het geplande bezoek van Friedrich Merz op 30 oktober aan Ankara laat zien dat de Europese Unie deze zorgwekkende lijn voortzet. Zijn gesprekken zullen naar verwachting gaan over het verminderen van spanningen tussen Turkije, Griekenland en Cyprus, over defensiesamenwerking en migratie, en over mogelijke samenwerking binnen het EU-veiligheidskader. Wat echter opvalt, is dat er geen echte druk wordt uitgeoefend op Turkije om zijn autoritaire beleid te veranderen.
De aanpak van Merz laat de dubbele standaarden van het Westen zien. Terwijl de EU zegt op te komen voor democratie en de rechtsstaat, steunt ze indirect Turkije’s onderdrukking door Ankara te prijzen om zijn militaire rol in de regio. Ankara’s harde beleid, zowel in eigen land als daarbuiten, het vergroten van de macht door burgerlijke vrijheden en minderheidsrechten te beperken, wordt genegeerd in ruil voor zakelijke en strategische voordelen, wat de geloofwaardigheid van de EU op het gebied van mensenrechten verder schaadt.
Binnen Turkije geloven sommige goedgelovige stemmen dat de westerse samenwerking met Ankara een ‘vredesproces’ met de Koerdische bevolking zou kunnen stimuleren. Dat wordt vaak gepresenteerd als een oprechte stap om oude etnische conflicten op te lossen. Toch is dit beeld misleidend. Het zogenoemde vredesproces is vooral een rookgordijn geworden waarachter de Turkse staat zijn onderdrukking verder opvoert. De diepe verdeeldheid tussen Turkse en Koerdische oppositiepartijen is inmiddels een feit. Elke poging tot dialoog wordt overschaduwd door hard veiligheidsoptreden, juridische intimidatie en toenemende polarisatie in de samenleving.
Wat steeds duidelijker wordt, is dat het Westen Turkije niet langer door een democratische lens bekijkt. In plaats daarvan ziet men Ankara vooral als een ‘veiligheidsstaat’ waarvan de militaire kracht en geografische ligging als middelen worden beschouwd, ongeacht de binnenlandse gevolgen. Deze verschuiving laat een fundamentele hypocrisie zien. Terwijl westerse leiders publiekelijk democratische waarden uitdragen, hebben zij deze zorgen stilletjes ondergeschikt gemaakt aan strategische en economische belangen.
Het falen van het Westen om deze realiteit te erkennen – of erger nog, om de repressie stilzwijgend te steunen onder het mom van stabiliteit – is van een grove politieke kortzichtigheid. Het zendt een huiveringwekkende boodschap, niet alleen aan Turkse oppositiekrachten, maar ook aan alle democratievoorvechters wereldwijd: jullie strijd is irrelevant als die in conflict komt met westerse veiligheidsbelangen.
Ankara dopen tot de voornaamste militaire partner van het Westen zonder aandacht te besteden aan de democratische aftakeling is een strategische en ethische misstap. Het marginaliseert andere stemmen binnen Turkije, zij die moedig genoeg zijn om het autoritarisme uit te dagen, en verkleint de kans op democratische vernieuwing in het land. De poging van de EU om te bemiddelen in puur veiligheidsgerichte termen mist het besef dat ware vrede en samenwerking respect voor democratie en minderheidsrechten vereisen.
Morgen gaat Nederland weer naar de stembus. Een campagne waarin migratie en islam opnieuw centraal stonden. Over moslims spreken veel politici met name vanuit de onderbuik, maar nauwelijks met hen. Hoe wordt dat door Nederlandse moslims ervaren? We namen de proef op de som in West-Brabant.
Het is nog best moeizaam om in West-Brabant een moskee te vinden die mee wil werken aan dit verhaal. Moskeeën in Bergen op Zoom en Roosendaal gingen niet in op interviewverzoeken. Bij de Arrahman-moskee in Breda schuift men Mohammed Bouyaouzan naar voren. Deze vrijwilliger wil meewerken maar op één voorwaarde: het gesprek is op persoonlijke titel. Vriendelijk legt deze psychiatrisch verpleegkundige in een kantoortje van de moskee uit waarom men zo behoedzaam is. ‘Angst!’ Angst om zelf in een verhit politiek debat terecht te komen. En angst voor media die volgens Bouyaouzan vaak een verkeerd beeld neerzetten van de Nederlandse moslimgemeenschap.
Angst en irritatie
Bouyaouzan is geboren in de Marokkaanse stad Fez en verhuisde met zijn ouders begin jaren zeventig naar Rotterdam. Rond zijn achttiende kwam hij in Breda terecht. ‘Dubbele import’, vertelt hij lachend. ‘In Rotterdam hebben moslims hun plaats opgeëist. Dat is minder in Breda.’
Mohammed Bouyaouzan. Beeld: Arjan van Westen
Bouyaouzan is hoger opgeleid, een ervaren spreker en zoekt graag het debat op. ‘Ik ben maatschappelijk betrokken: bij de moskee, bij mijn wijk, bij mijn omgeving.’ Zelf is hij er nog niet uit welk vakje hij straks rood kleurt. ‘De laatste keer Volt gestemd, maar nu denk ik strategisch te stemmen.’ Voor hem op tafel staat een glas met een roos erin. Bouyaouzan vraagt in het Arabisch aan de 69-jarige moskeevoorzitter of de PvdA soms langs is geweest? ‘De roos, is puur toeval’, lacht de voorzitter. De moskeevoorzitter houdt zich verder afzijdig van het gesprek.
Bouyaouzan stelt dat de angst bij bestuur en bezoekers van de Arrahman-moskee om naar buiten te treden na ‘9/11’ er onderhuids altijd wel heeft gezeten. Na de vorige verkiezingen zag hij de angst groter worden. Zelf is zijn beeld van Nederland vooral in ongeloof omgeslagen. ‘Als inwoner van dit land, had ik nooit gedacht dat we deze kant op zouden gaan.’ Bouyaouzan ziet dat er kampen zijn ontstaan waar men niet meer naar elkaar wil luisteren. ‘Dat vind ik best wel erg!’
‘In Rotterdam hebben moslims hun plaats opgeëist. Dat is minder in Breda’
Veel irritatie veroorzaken de optredens van ‘meneer Wilders’. Bouyaouzan noemt hoe Wilders het verhaal rondpompte over een Utrechtse vrouw die door een groep Marokkaanse jongeren aangevallen zou zijn. Het klopte niet. ‘Het is de leugen die gewoon regeert.’ Dan begint mevrouw Van der Plas weer over bidden op straat. ‘Wie bidt er nou op straat? Waar hebben we het over!’
De impact van deze opruiende, populistische rechtse politici is groot op het leven van Nederlandse moslims. Ook in Bouyaouzans gezinsleven. Het valt hem op dat contacten van zijn kinderen nu langs etnische scheidslijnen lopen, heel anders dan in zijn eigen jeugd. Laatst zei zijn tienjarige zoon dat als hij kinderen krijgt, dat die dan Marokkaans zijn. ‘Ik zei: Marokkaans? Waar ben je geboren? In Breda toch! Je bent een Nederlander met Marokkaanse roots. Dát raakt me diep, dat een tienjarige in een bepaalde hoek wordt geduwd. Onbewust moet hij bij een groep horen.’
Vanuit zijn vrijwilligerswerk voor de moskee signaleert hij ook spanningen tussen moslims en niet-moslims op de werkvloer. ‘Vooral bij banen voor praktisch geschoolden krijgen ze te horen: jij pikt mijn plek in.’ Het verhitte vluchtelingendebat leidt tussen collega’s tot misverstanden en naargeestige opmerkingen. ‘Ga terug naar je eigen land, wordt er gezegd! Je eigen land, je bent hier geboren!’ Moslimhaat zit ook bij hoger opgeleiden maar dan kunnen collega’s er volgens Bouyaouzan meestal gewoon een gesprek over hebben. Gebeurt dat niet dan zorgt dat ervoor dat moslims zich uitgesloten voelen op de werkvloer. ‘Je werkt ergens maar voor de rest is er niets.’
Bouyaouzan spreekt veel met gelovigen van deze Bredase moskee, die voornamelijk door de Marokkaanse gemeenschap wordt bezocht. ‘Men voelt zich verraden door de politiek.’ Onlangs bleek uit onderzoek dat bereidheid om te gaan stemmen onder biculturele Nederlanders laag is. Bouyaouzan schat in dat van de bezoekers van Arrahman-moskee hooguit de helft stemt. ‘Ze hebben zoiets van laat maar, het heeft toch geen enkele zin.’ Dan ben je bij hem aan het verkeerde adres. ‘Het heeft absoluut zin. Als ik niet stem, dan participeer ik niet in de maatschappij waarin ik leef. Dan moet je ook niet zeuren als het niet goed gaat.’
Verraad
Het gevoel van verraad, vooral sinds de PVV meeregeerde, leeft breed in de Marokkaans-islamitische gemeenschap in Breda. ‘Ze voelen zich in de hoek gezet. Ook de wat oudere generatie. Die zagen dit land veranderen. Zij hebben meegedaan in deze maatschappij. Ze hebben dit land ook opgebouwd.’
‘Het is teleurstelling, boosheid, verdriet, rauw, echt rauw’
Bouyaouzan vindt dat democratische grondrechten voor minderheden door de acceptatie van partijen als de PVV in een mum van tijd zijn verwaarloosd en deze aan ‘anderen’ niet worden gegund. Voorheen stond voor hem vast dat zijn leven in Nederland was. ‘Ik woon, leef hier.’ Nu vraagt hij zich soms af: wil hij hier eigenlijk nog wel zijn? Een verschrikkelijk ‘gedachtespinsel’, vindt hij het. ‘Nederland is een geweldig en ontzettend mooi land.’ Dat juist in dit land de positie van minderheden zo onder druk is komen te staan, heeft Bouyaouzans wereldbeeld doen kantelen. ‘Het is teleurstelling, boosheid, verdriet, rauw, echt rauw.’
Bouyaouzan blijft ook de positieve kant zien. Dat die 50 procent die wel stemt zo erkent invloed te willen hebben. ‘Samen maakt sterk.’ Bouyaouzan is dan ook streng voor zijn kinderen om te stemmen. ‘Ik heb twee meiden, die stemmen’, zegt hij trots. Zijn oudste zoon is negentien en stemt woensdag voor het eerst ‘Ik heb gezegd: je gaat stemmen! En hij doet het!’
Binnen de Arrahman-gemeenschap willen ze voorkomen te sturend mensen naar de stembus te bewegen. ‘Wel zijn er moskeebezoekkers, zoals ik, die binnen hun netwerk aangeven te gaan stemmen, omdat dit gewoon belangrijk is. We zijn, zeg maar influencers.’ Ook verwacht Bouyaouzan dat de imam ‘wel een keer zal zeggen dat stemmen belangrijk is.’ Duidelijk is dat het moskeebestuur wegblijft van een stemadvies.
Bouyaouzan wijst erop dat de islam veel ruimte laat om de ander in zijn waarde te laten. Dat moslims niet naar Nederland komen om mensen te bekeren. ‘De basis is altijd de ander in zijn waarde laten.’ Dat spreekt hem juist ook zo aan in Nederland. ‘Het zou verdomd jammer zijn als we dat afbreken. Snap dat andere mensen hierheen vluchten omdat ze elders die ander niet mogen zijn.’
‘Ik wil met iedereen samenleven’
De vraag is wat te doen opdat minder mensen op een anti-islam partij zoals de PVV stemmen? Bouyaouzan weet het niet meer. ‘Ik wil met iedereen samenleven. Ik woon in een blanke straat. Mijn buren zijn, mijn buren.’ Hij stelt dat de meeste Marokkaanse Nederlanders zich net als hij verbonden voelen met Breda. ‘We doen alles wat we moeten doen, alleen de anderen moeten er wel voor openstaan.’ Hij houdt zich vast aan de volgende generatie. Mensen die geen genoegen nemen met een tweede plek. Die zeggen: dit is mijn thuis. Bevalt het je niet, ga dan zelf weg.’
Na het tussengebed om vier uur ’s middags, waar zo’n honderd man aan deelnamen, is iedereen deze vrijdag snel verdwenen. Bezoeker Mohamed Chehboun heeft kort de tijd om over de politiek te praten. Hij zweeft nog, neigt naar Denk. Hij vertelt het met een licht Brabants accent. ‘Geboren en getogen in Breda.’ Hij werkt in de transportsector in Gilze, onder de rook van Tilburg. Op het werk wordt ook PVV gestemd. Tot grote spanningen leidt het niet. ‘De chauffeurs die niet internationaal rijden, doen soms wat norser.’ Volgens Chehboun maakt het verschil dat hij voor een relatief klein bedrijf werkt, waar iedereen zijn mening mag hebben.
Buiten het werk merkt hij dat moslims in West-Brabant minder geaccepteerd worden. ‘De gemeenschap in Rotterdam, Amsterdam of Utrecht accepteert meer de multiculturele samenleving. Die inclusiviteit is daar veel groter. We zijn hier best wel boers.’ Chehboun is NAC-supporter. Op de tribune merkt hij dat boerse en hoort geregeld ‘kutmarrokkaan’ of ‘aap.’ Bekenden spreekt hij erop aan, onbekenden laat hij begaan.
Yeni Camii moskee Breda. Beeld: Arjan van Westen
Denk
In Noord Breda zit de Yeni Camii-stichting. Voor deze nieuwe moskee staan vlaggenmasten met de Turkse, Nederlandse en de vlag van de stichting. Het bestuur van Yeni Camil laat de 25-jarige Mohammed Cemil Korkmaz het gesprek in het ontmoetingscentrum voeren. In de ruimte staat een digitale informatiezuil waar af en toe een display in het Turks en Nederlands verschijnt om te gaan stemmen.
Korkmaz stemt Denk. ‘Andere partijen zitten te ver weg van de islam.’ Het weet niet wat de circa duizend leden van Yeni Camii Breda stemmen. ‘In de islam heeft iedereen een eigen mening. Allah gaf ons een eigen wil.’ Korkmaz verwacht dat de wil om te stemmen onder moslims in de kleine Bredase moslimgemeenschap groter is dan in de Randstad.
Mohammed Cemil Korkmaz. Beeld: Arjan van Westen
Bij Yeni Camii vinden ze stemmen belangrijk, de imam zo legt Korkmaz uit zal dat ook benadrukken. Vanuit de moskee komt geen stemadvies. ‘Het hoeft niet per se Denk te zijn.’ Hij schat wel in dat de meeste jongeren uit zijn kring op Denk stemmen. Zijn vader stemde altijd op de PvdA. ‘Altijd. Nu Denk, dat komt ook beetje door mij.’
Korkmaz werkt in de ouderenzorg. ‘Ik heb alleen maar Nederlandse patiënten.’ Op zijn afdeling is hij de enige man en de ‘enige van buitenlandse komaf.’ Hij praat met collega’s nooit over politiek. ‘Het kan zijn dat ze PVV stemmen. Er kunnen heel veel meningsverschillen zijn. De wereld is gebaseerd op meningen. Anders zouden er geen oorlogen zijn. Dus daarom wil ik op het werk niet over politiek praten.’ Hij is wel nieuwsgierig wat zijn collega’s en patiënten stemmen. ‘Ik vraag het niet. Dan denken ze: deze jongen is met politiek bezig. Gaat hij ons vermijden als hij weet wat wij stemmen? Daar zullen collega’s bang voor zijn. En ik zelf ook.’
‘Andere partijen zitten te ver weg van de islam’
Korkmaz spreekt in Breda veel jongeren die te maken krijgen met discriminatie en etnisch profileren. ‘Ben je van Turkse, Marokkaanse of Afghaanse afkomst: je staat altijd 1-0 achter. Het verbaast hem dat dat nauwelijks een thema in de politiek is. Hij maakt zich zorgen om oplopende spanning in de samenleving. Hij noemt zelfs het woord ‘burgeroorlog.’ Dat wil ik niet. Ik ben Nederlander, heb een Nederlands paspoort en praat Nederlands. Het zijn ook mijn broeders en zusters. Ik leef met Nederlanders. Ik verzorg hun moeders, vaders, opa’s, oma’s. Hoe kan ik het nog meer benadrukken?!’
In de laatste dagen voor de verkiezingen gaat het er hard aan toe in politiek Den Haag. Twee PVV-Kamerleden publiceerden AI-gegenereerde plaatjes van Frans Timmermans. GroenLinks-PvdA doet aangifte.
‘Politici worden steeds vaker bedreigd, dat zien we ook tijdens deze campagne. Dat is een bedreiging voor de democratie. Pagina’s als deze dragen daaraan bij’, zo citeert de Volkskrant de fusiepartij. Zij doet aangifte van laster tegen de beheerders van de pagina.
Het gaat om afbeeldingen op de Facebook-pagina ‘Wij doen geen aangifte tegen Wilders’, waarvan inmiddels bekend is dat deze wordt beheerd door PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. Op de beelden is onder andere te zien hoe Timmermans geld afpakt van een witte man en aan een moslim-koppel geeft. De FB-pagina is inmiddels offline.
PVV-leider Wilders nam afstand van het werk en heeft inmiddels excuses aangeboden op X, maar dit mocht niet baten. Timmermans wil de twee niet meer zien in de Tweede Kamer.
Dit moment van empathie duurde bovendien niet lang. Wilders haalde fel uit naar Timmermans over het beeld dat dit weekend verscheen van Wilders, BBB-leider Caroline van der Plas en VVD-voorvrouw Dilan Yesilgöz, met daaronder de tekst: ‘Zij kozen voor genocide’, doelend op de genocide in Gaza. De makers hiervan die op de lijst van GroenLinks-PvdA staan moeten volgens hem ook van de lijst worden gehaald.
Deze poster is echter gemaakt door mensenrechtenorganisatie The Rights Forum. ‘Het was een actieve keuze om moties in te dienen of te steunen die oproepen tot steun aan Israël’, legt het uit op de website. Van der Plas heeft inmiddels aangifte gedaan tegen de makers van deze poster.
Met nog twee dagen te gaan tot de verkiezingen, zal het moddergooien nog wel even doorgaan. Volgens de laatste Ipsos-peilingen zijn de grote partijen nu bijna even groot. PVV, GroenLinks-PvdA, D66 en CDA strijden om wie de grootste wordt.
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
