CDA’er Derk Boswijk, derde op de lijst, wil van Nederland weer een fatsoenlijke samenleving maken. ‘Ik maak bewust een afweging. Wil ik populair zijn in mijn eigen bubbel, of wil ik iets bereiken?’

U zei ooit dat u thuis leerde dat niemand voor zichzelf leeft. Wat betekent dat voor u vandaag?

‘Dat heb ik inderdaad van huis uit meegekregen, en ik probeer dat ook mijn kinderen mee te geven: de wereld draait niet om jouw grote eigen ik. We zijn hier niet alleen, we moeten samen roeien met de riemen die we hebben. Individualisering is volgens mij een van de grootste problemen van de westerse samenleving. In religieuze of migrantengemeenschappen zie je nog dat men zorgt voor elkaar, voor ouders, grootouders, maar in de rest van Nederland zie je steeds vaker ouderen alleen in verzorgingshuizen zitten, wachtend op het eind. Dat vind ik somber en tekenend.’

Wat is de invloed van die individualisering op de politiek?

‘Individualisering leidt ook tot polarisatie. Groepen in de samenleving komen elkaar niet meer tegen en willen geen compromissen sluiten. Dat is funest voor de politiek, want daardoor durven politici minder moedige keuzes te maken. We zijn te bang voor wat anderen of de media van ons vinden.’

Kunt u een voorbeeld geven?

‘Laatst was er een motie dat joodse studenten veilig naar school moeten kunnen. Wij stemden als enige tegen, niet omdat we het daar niet mee eens zijn, natuurlijk moet iedereen veilig zijn, of je nu joods, christen of moslim bent, maar omdat we vinden dat het motiesysteem is uitgehold. Toch werden we meteen weggezet als antisemieten. Dat laat zien hoe angst voor beeldvorming goed beleid in de weg zit.’

Is dat ook een verklaring voor het verlies van het CDA in het verleden?

‘Deels wel. We hebben te veel meegedaan aan beeldvorming en marketingpolitiek. Daar zijn we echt mee gebroken. We hebben nu een kleine fractie, maar daardoor zijn de échte christendemocraten overgebleven. Mensen die niet weglopen als het tegenzit.’

Het CDA stijgt weer in de peilingen. Is dat te danken aan Henri Bontenbal?

‘Zeker, maar niet alleen aan hem. Henri’s persoon en boodschap komen mooi samen: mensen verlangen naar authenticiteit. Niet naar politici die kijken wat populair is, maar naar iemand die echt ergens in gelooft. Henri is wie hij is, take it or leave it. Dat spreekt mensen aan.’

Er staan veel nieuwe gezichten op de lijst. Was dat een bewuste breuk met het verleden, toen het CDA zich in conservatiever vaarwater begaf?

‘Niet bewust, maar wel logisch. Er is een nieuwe generatie opgestaan. Veel van hen waren al actief in de provincies of lokaal. Wat hen bindt, is trouw en vasthoudendheid. Opportunisme is een groot probleem in de politiek. Deze mensen hebben bewezen dat ze daar niet aan meedoen.’

‘Hij doet het fantastisch’

Zou het CDA ook zonder Bontenbal zo zijn gegroeid?

‘Ja en nee. Hij doet het fantastisch, en ik kan nu niemand noemen die het beter zou doen. Maar het CDA is meer dan één man. Er lopen veel getalenteerde, authentieke mensen rond die met de poten in de samenleving staan. Tijd, persoon en boodschap komen nu gewoon heel goed samen.’

Is Henri Bontenbal het gezicht van een bredere vernieuwing binnen het CDA?

‘Zeker. Henri is het uithangbord van een nieuwe politieke stijl, maar die vernieuwing leeft breder in de partij. Zelf heb ik in 2019 in de provincie Utrecht iets soortgelijks meegemaakt: het bestuur zat muurvast. We besloten toen voor het eerst in zeventig jaar níet met de VVD te regeren, maar met vier linkse partijen. Dat was geen makkelijke keuze, maar wel een die hard nodig was. We lieten ons leiden door de inhoud, niet door angst voor beeldvorming. Het resultaat was weer stabiel bestuur. Dat laat zien dat je over je eigen schaduw heen kunt stappen als het algemeen belang daarom vraagt.’

Bontenbal zei onlangs dat het CDA liever regeert met de VVD dan met GroenLinks-PvdA. Honderd jaar geleden zei de katholieke politicus Nolens dat er alleen ‘in uiterste noodzaak’ met de sociaaldemocraten kon worden samengewerkt. Heeft het CDA een ‘natuurlijke’ voorkeur voor rechtse coalities?

‘Onze voorkeur is niet ideologisch, maar relationeel. Politiek gaat ook over vertrouwen. Henri en ik hebben goede ervaringen met samenwerking met de VVD. Met GroenLinks-PvdA hebben we landelijk nog weinig samengewerkt, al heb ik regionaal prima ervaringen met hen. Uiteindelijk moeten we vooral kijken naar wat het land nodig heeft. Afhankelijk van de uitslag zullen brede coalities nodig zijn, misschien wel met VVD, GroenLinks-PvdA, D66 en JA21. We hebben simpelweg niet de luxe om partijen uit te sluiten, behalve antidemocratische partijen zoals de PVV.’

Over JA21 gesproken, hoe kijkt u naar die partij? Is dat een PVV of Forum in schaapskleren?

‘Hoewel ik het met veel van hun standpunten niet eens ben, vind ik niet dat JA21 te vergelijken is met PVV of Forum voor Democratie. Partijleider Joost Eerdmans vaart scherp aan de wind op migratie, maar de partij heeft wél leden en een interne structuur. Dat maakt uit. De PVV is één man, Geert Wilders. Dat vind ik niet alleen ongezellig, maar het is ook ongezond. Je ziet dat terug in de kwaliteit van de PVV-bewindspersonen.’

Ziet u JA21 als een betrouwbare coalitiepartner?

‘Dat is nog de vraag. Nieuwe partijen missen vaak bestuurservaring. Besturen betekent soms pijnlijke keuzes maken en je achterban teleurstellen. Daar moet je tegen kunnen. Ik weet niet of JA21 al die discipline heeft. Dat geldt trouwens voor veel nieuwe partijen. Bij gevestigde partijen als CDA, VVD of PvdA is er een traditie van verantwoordelijkheid nemen, ook als het moeilijk wordt. Daar zit mijn zorg.’

Toch zou een brede coalitie, bijvoorbeeld met GroenLinks-PvdA, D66 en VVD, als ‘links’ kunnen worden gezien. Is dat een probleem voor het CDA?

‘Nee, helemaal niet. We laten ons niet meer in hokjes duwen van links of rechts. Dat onderscheid is sowieso achterhaald. Is de PVV nou links of rechts? Economisch links, cultureel rechts? Wij kijken liever naar de inhoud. Wat past het best bij onze waarden en zorgt voor stabiel bestuur? We willen geen politiek uit angst voor framing, maar uit overtuiging. Daar gaat het om.’

Uit ons onderzoek, in samenwerking met het Opiniehuis, blijkt dat biculturele Nederlanders het CDA nauwelijks weten te vinden. Ze stemmen eerder op Denk, GroenLinks-PvdA of Partij voor de Dieren, omdat die thema’s als Gaza, racisme en slavernijverleden agenderen. Waarom zouden zij op het CDA stemmen?

‘Ik herken dat punt. Wij zijn een brede volkspartij, en daar horen mensen met een migratieachtergrond nadrukkelijk bij. Maar eerlijk is eerlijk, onze communicatie schiet tekort. We zijn niet goed in het zichtbaar maken van wat we wél doen. Neem Gaza. De eerste motie over het doorlaten van voedsel, water en medicijnen diende ik al in oktober 2023 in. We hebben sindsdien consequent oorlogsmisdaden van de regering-Netanyahu veroordeeld. Wij waren eigenlijk de enige centrumrechtse partij die dat deed, samen met GroenLinks, PvdA, D66 en soms DENK. De VVD, SGP en ChristenUnie stonden meestal aan de andere kant.’

‘Wij zijn een brede volkspartij, en daar horen mensen met een migratieachtergrond nadrukkelijk bij’

Maar mensen zien dat niet terug.

‘Klopt. Wij zijn minder vocaal op sociale media. Je ziet eerder filmpjes van GroenLinks-PvdA-buitenlandwoordvoerder Kati Piri dan van mij, terwijl we vaak samen moties indienen. Dat is deels onze schuld. Tegelijk maak ik bewust een afweging. Wil ik populair zijn in mijn eigen bubbel, of wil ik iets bereiken? Als ik de VVD publiekelijk de maat neem, dan krijg ik daar applaus voor in sommige kringen, maar verlies ik hun steun bij stemmingen. Dan verandert er dus niks. Ik kies daarom liever voor resultaat dan voor retoriek.’

Toch zien veel kiezers Denk als de partij die wél opkomt voor onderdrukte groepen.

‘Ja, maar ik vind Denk daar niet consequent in. Wij spreken ons uit tegen antisemitisme, islamofobie, de vervolging van Oeigoeren, christenen in Nigeria én Palestijnen. Daarin trekken wij als CDA één morele lijn. Maar als het gaat om bijvoorbeeld Armeense slachtoffers in Nagorno-Karabach of christenen in Afrika, dan hoor ik Denk niet. Dat ondermijnt de geloofwaardigheid van hun boodschap. Ik heb dat ook tegen hen gezegd in het debat. Je kunt niet selectief zijn in je solidariteit.’

Nog even terug naar Israël. Het CDA lijkt kritischer op Israël dan vroeger. Heeft de partij gebroken met haar traditionele koers?

‘We hebben niet gebroken met Israël, maar met de status quo. Ik ben zelf begin vorig jaar naar Israël gegaan, op eigen kosten, kort na 7 oktober. Ik wilde met eigen ogen zien wat er gebeurde. De verhalen die ik daar hoorde, waren verschrikkelijk. Veel slachtoffers van terreurorganisatie Hamas waren juist progressieve Israëliërs, die pleitten voor een dialoog met de Palestijnen. Dat maakt de aanval van Hamas des te tragischer.

‘Maar op de Westelijke Jordaanoever zag ik ook iets anders: de omvang en het systeem achter de illegale nederzettingen. Dat was een schok voor mij. Het is geen kwestie van een paar extremisten, het is breed gedragen beleid. Dat was voor mij echt een eyeopener.’

Wat betekent dat voor de houding van het CDA?

‘Wij erkennen Israëls recht om zich te verdedigen tegen terreur, maar dat mag nooit een excuus zijn om het internationaal recht te schenden. Een democratische rechtsstaat moet zich altijd met één hand op de rug verdedigen. Dat is moeilijk, maar het onderscheidt ons van regimes als Hamas of het Rusland van Vladimir Poetin. Als we Poetin aanspreken op oorlogsmisdaden, moeten we dat ook doen bij Netanyahu. Anders verliezen we onze geloofwaardigheid. En dan moeten we niet verbaasd zijn dat een groot deel van de wereld ons hypocriet vindt.’

‘Als we Poetin aanspreken op oorlogsmisdaden, moeten we dat ook doen bij Netanyahu’

Dat is een opvallend geluid, zeker voor een partij met christelijke wortels.

‘Misschien, maar ik vind dat juist de echte vrienden van Israël zich moeten uitspreken tegen de koers van de regering-Netanyahu. Want wat daar gebeurt, schaadt Israël zelf. In Israël zelf gaan honderdduizenden mensen de straat op tegen die regering. Dat zijn de mensen die de toekomst van dat land vertegenwoordigen. Uit vriendschap met Israël moeten we dat geluid steunen.’

U zegt dus: het CDA is niet ‘anti-Israël’, maar tegen de huidige koers van het land?

‘Precies. Wij zijn niet pro-Palestina of pro-Israël, wij zijn pro-rechtsstaat. Dat is het uitgangspunt. En dat proberen we consequent toe te passen, ook als dat ongemakkelijk is. Want als we selectief zijn in onze verontwaardiging, verliezen we elk moreel kompas. En juist dat kompas moeten we in deze tijd vasthouden.’

Nog een vraag over dit hete hangijzer: veel mensenrechtenorganisaties spreken van genocide in Gaza. U niet. Waarom niet?

‘We hebben nooit geschroomd om te spreken over oorlogsmisdaden en de regering-Netanyahu daarop aan te spreken. Voor mij maakt het woord niet zoveel uit: we moeten handelen alsof er een genocide aan de hand is. Dat betekent sancties, inreisverboden en alles doen om dat te voorkomen. Onze regering en de Europese Unie doen veel te weinig nu.

‘Waarom ik het woord zelf niet gebruik? Omdat het oordeel of er juridisch sprake is van genocide aan internationale rechters is. Ik kan dat niet vaststellen. Maar eerlijk is eerlijk, het zou mij niet verbazen als zij tot die conclusie zullen komen straks. Wat mij betreft moet ons handelen er niet van afhangen welke term je gebruikt.’

Hoe ziet u de balans tussen menselijkheid en grenzen in het asielbeleid?

‘We moeten altijd opvang bieden aan mensen die vluchten voor oorlog, geloof of geaardheid. Maar tegelijkertijd moeten we ook grenzen stellen. Wie om economische redenen komt, kan hier niet blijven, want onze draagkracht is niet onbeperkt. De spreidingswet is helaas nodig, omdat sommige gemeenten hun verantwoordelijkheid niet nemen. Gelijke spreiding over het land is beter voor iedereen, ook voor integratie.’

‘Wie om economische redenen komt, kan hier niet blijven’

En de protesten tegen asielzoekerscentra, hoe duidt u dit?

‘Ik begrijp zorgen over het onbekende, maar we moeten onderscheid maken tussen bezorgde inwoners en beroepsdemonstranten die chaos willen. De eersten moet je serieus nemen, de laatsten hard aanpakken. Integratie werkt alleen als nieuwkomers snel aan het werk kunnen en de taal leren. Wie dat wil, moeten we helpen; wie problemen veroorzaakt, moet streng worden aangepakt. En ook migranten zelf moeten zich hierover uitspreken, dat hun imago wordt verziekt door raddraaiers.’

Onder groepen christenen is Wilders populair vanwege zijn kritiek op asielzoekers. Hoe duidt u dit, vanuit uw christelijke geloof?

‘Barmhartigheid is een christelijke deugd. In de Bijbel staat dat een samenleving wordt beoordeeld op hoe ze omgaat met vluchtelingen en gevangenen. Maar barmhartigheid is niet hetzelfde als naïviteit. Barmhartigheid betekent ook grenzen stellen. Geert Wilders heeft het over de christelijke cultuur, maar ik hoor hem zich nooit uitspreken over barmhartigheid. Dat schuurt met de waarden die ik als christen heb meegekregen.’

U bent ook buitenlandwoordvoerder. Hoe beoordeelt u de situatie in Turkije?

‘Het Turkije van president Recep Tayyip Erdogan beweegt zich steeds verder van ons af. De onderdrukking van de oppositie, de Koerdische minderheid en van journalisten is diep zorgwekkend. Tegelijk leven we in een wereld waarin we onze partners niet zomaar kunnen uitkiezen. Als we Turkije volledig loslaten, drijven we het land in de armen van Poetin. Dat zou de wereld instabieler maken. Daarom moeten we proberen Erdogan binnen onze invloedssfeer te houden, terwijl we gematigde krachten in Turkije ondersteunen. Maar ja, ik maak me grote zorgen.’

Tot slot, hoe ziet u uw toekomst in de politiek? Ambieert u een leidersrol of ministerschap?

‘Toen het lijsttrekkerschap ter sprake kwam, heb ik ook gesolliciteerd op de functie. Dat Henri het werd, vond ik wel even lastig. Je merkt dan dat je ego groter is dan je dacht. Maar nu ben ik blij dat hij het is geworden. Henri doet het beter dan ik het ooit zou kunnen doen. Ik wil niet speculeren over de vraag of ik minister word of niet. Ik ben nu gewoon kandidaat-Kamerlid. We zien wel waar het schip strandt.’

En over tien jaar?

‘Dan hoop ik dat ik heb bijgedragen aan een politieke cultuur van opbouwen in plaats van afbreken. Dat we hebben laten zien dat compromissen sluiten geen zwakte is, maar de kern van democratie. En verder dat leiderschap loont en dat we als samenleving weer een beetje naar elkaar omzien. Kortom, mijn droom is dat Nederland weer een fatsoenlijke samenleving is.’