Daniel Goldhagen: hoeveel mensen zou deze naam nog iets zeggen? In 1996 publiceerde deze jonge historicus een geruchtmakend boek onder de titel Hitlers willing executioners, over de lijdzame manier waarop het Duitse volk zich door de nazi’s had laten gebruiken voor de Shoah. Het kwam er bijna op neer dat dat genetisch was bepaald, het antisemitisme de Duitsers aangeboren was en ingebakken in hun cultuur.
Waarom waren de Duitsers niet massaal tegen Hitler in opstand gekomen? Waarom hadden ze de afbraak van de democratie en rechtstaat geaccepteerd, meegewerkt aan de vestiging van een dictatuur?
Wel: het antwoord kan hij in zijn eigen land vinden, nu dat onder Trump in een ijltempo in een autocratie verandert. Hoeveel Amerikanen werken gewillig daaraan mee? Hoeveel agenten of soldaten hebben, omgekeerd, geweigerd aan Trumps illegale deportatiebeleid of diens militaire invasie van door Democraten geregeerde steden mee te werken?
En waar blijft Goldhagen zelf? Hij is pas 66 jaar, dus nog vitaal genoeg om de barricades op te gaan. Ik heb echtere nergens gelezen dat hij zich actief in de strijd heeft gemengd, terwijl zijn beschuldigende boek van toen daartoe wel zou verplichten. Maar misschien is hij hard bezig aan een volgend epos onder de titel Trumps willing executioners.
De bevolking van de zelfbenoemde mondiale kampioen van de vrijheid lijkt namelijk niet bereid of in staat om de eigen vrijheid te verdedigen. Velen buigen bij voorbaat mee, om maar geen gedoe te hebben – van advocaten tot mediamagnaten tot universiteiten. En iedereen die meebuigt maakt het daarbij voor de volgende persoon of partij die in Trumps vizier komt, moeilijker om níet mee te buigen.
Dat meebuigen gaat vaak gepaard met vleierij; NAVO-baasje Rutte is niet de enige die onderdanigheid tot levenskunst verheven heeft. Een vleierij die niet alleen Trumps feitelijke machtspositie, maar – door zijn ego nog verder op te blazen – ook zijn dictatoriale neigingen versterkt.
Opmerkelijk is een van de leuzen van de demonstranten die recent wèl de straat opgingen: No Kings. Menig Nederlander, die de monarchie met de ongevaarlijke kneuterigheid van koekhappende Oranjeprinsen en dito geklungel in coronatijd associeert, zal daarvan vast opgekeken hebben.
En inderdaad heeft Trump veel weg van de Franse koning Lodewijk XIV
Maar voor de Amerikanen, ooit in opstand gekomen tegen de Britten, staat het begrip ‘koning’ voor de willekeur van een absolute heerser – dat wat een koning in een ver verleden immers was.
En inderdaad: met zijn neiging zijn persoon aan zijn land gelijk te stellen, heeft Trump veel weg van de Franse koning Lodewijk XIV: L’etat c’est moi. In zijn onevenwichtige grilligheid herinnert hij daarbij aan tyrannieke Romeinse keizers als Nero of Caligula. Die laatste wilde ooit zijn hond tot consul benoemen. De figuren die Trump voor cruciale posten aanwijst, met hondentrouw als hoofdcriterium, hebben van hún resort soms amper meer verstand. En dat raakt de buitenwereld hard.
Neem Trumps Oekraïnegezant Steve Wittkoff, een onroerendgoedbaas die zich op de meest infantiele wijze liet inpakken door Poetin – net als Trump zelf. Behalve door zijn bewondering voor volbloed-dictatoren, wordt Trumps buitenlandse wiebelkoers bepaald door zijn grenzeloze egocentrisme en zijn zakelijke belangen. Het maakt Trump tot de grootste bedreiging van de mondiale stabiliteit op dit moment.
Sinds hij, jaloers op Obama, zijn zinnen op de Nobelprijs heeft gezet, poseert Trump als vredestichtende dealmaker. Het verklaart de plotselinge zoveelste koerswending na een telefoontje van Poetin, op verraad van Kyiv neerkomt: een al in hoofdlijnen bedisselde soort dictaatvrede, die Poetins agressie beloont en Europa’s grenzen bedreigt.
Dat Rutte intussen desondanks ’totally agrees with president Trump’ verbaast uiteraard niet. Als premier durfde hij al niet de nationale vuurwerklobby te trotseren, dus verwacht van hem geen tegenspraak.
Even wankel is uiteraard de afgekondigde ‘eeuwige vrede’ in het Midden-Oosten. Op grond van zijn zakelijke belangen in de Arabische wereld dwong Trump Netanyahu na die aanval op Qatar akkoord te gaan met een wapenstilstand. Maar net als begin dit jaar zoekt Israël steeds naar redenen om niet aan de voorwaarden daarvan te voldoen. Dat de Knesset nu de Westoever wil annexeren, zegt over de intenties genoeg.
Duurzame vrede zal alleen mogelijk zijn als aan de Palestijnen recht wordt gedaan. Hun belangen worden vrijwel genegeerd. Dat maakt deze ‘vrede’ even wankel als die op basis van dat onderonsje met Moskou.
In Nieuwspoort spraken politici gisteravond eindelijk niet over, maar met moslims. ‘Het is gewoon geworden om tegen moslims te zijn.’
In het heetst van de verkiezingsstrijd werd in Nieuwspoort het verkiezingsdebat ‘De stem van de moslims’ georganiseerd door samenwerkende islamitische organisaties, verenigd onder de naam K9. Aangezien de aanwezige linkse partijen het vooral met elkaar eens waren, kwam het debat niet echt op gang.
Alle partijen waren uitgenodigd, maar niet alleen de PVV, JA21, BBB en SGP, die zich fel keren tegen de islam, lieten het debat over ‘de moslimstem’ letterlijk links liggen, ook de VVD en het CDA lieten het afweten.
Bij een rondgang onder de bezoekers, met overwegend jonge Nederlandse moslims in de zaal, is dat geen issue. Zo ook voor de twintigers Arman en Nadim, die samen uit Almere zijn gekomen. Het is voor beiden überhaupt de eerste keer dat ze een verkiezingsdebat meedoen. Ze zijn op uitnodiging gekomen van het Collectief Jonge Moslims. ‘Ik ben zelf islamitisch en er zijn verkiezingen, dus die punten komen nu samen’, zegt Arman over zijn motivatie om vanavond hier te zijn.
Weinig witte bezoekers
Hier is Nieuwspoort, het hol van de leeuw — dat normaliter wordt bevolkt door witte politici en journalisten, en waar in het huidige klimaat anti-islamitische politiek wordt bedreven — zoals later op de avond door moderator Alia Azzouzi zal worden beklemtoond. Nadim, die nog even geniet van de vele (gratis) lekkernijen, heeft geen boodschap aan het feit dat de PVV bij de meeste verkiezingen in Almere als eerste partij uit de bus komt. ‘Ik persoonlijk voel niet per se veel van dat de PVV de grootste is in Almere. Ik hoop dat dit jaar wel verandert, maar dat is wishful thinking helaas’, zegt hij.
Petra en Josefien, moeder en dochter, zijn twee van de weinige witte bezoekers van de moslimavond. ‘Ik ben al heel lang betrokken bij het thema discriminatie, racisme en vrouwengezondheid,’ verklaart Petra haar aanwezigheid. ‘Bovendien zit de vriend van mijn dochter in het panel,’ vertelt ze erbij.
‘Moslimdiscriminatie is de olifant in de kamer’
Ze weet vrijwel zeker op welke partij ze gaat stemmen, maar vraagt zich nog af of er enige variatie zit tussen de linkse partijen. ‘Ik vind het overigens bijzonder dat niet alleen de antidemocratische partijen er niet zijn (ze noemt PVV, JA21 en BBB), maar ook andere rechtse partijen (CDA, VVD). Kennelijk hebben zij niet voldoende interesse in het thema racisme en discriminatie, in het geval van moslims.’
Josefiens commentaar valt niet ver van de boom. ‘Moslimdiscriminatie is de olifant in de kamer bij alle verkiezingsdebatten. Daar moet echt veel meer aandacht voor komen.’
Nieuwspoort
Ferukh is met zijn kinderen gekomen. Hij kan niet de hele avond blijven, maar is vooral geïnteresseerd in wat de aanwezige partijen kunnen betekenen voor Nederlandse moslims. ‘Kijk, als mede-Nederlanders hebben we natuurlijk dezelfde zorgen en behoeften, maar als het heel specifiek over moslims gaat — zeker in het islamofobe klimaat waarin we leven — ben ik wel benieuwd wat zij voor ons in petto hebben.’
Hij vindt het ook goed voor zijn kinderen dat zij zien hoe divers de moslimgemeenschap is, en dat niet iedereen op dezelfde partijen stemt. ‘Voor jonge kinderen is het belangrijk om rolmodellen in actie te zien, en om te ervaren hoe echte samenwerking onder moslims eruitziet’, aldus Ferukh.
Verademing
Vanavond is ook spoken-word-artiest Derek Otte te gast. Hij zal de avond afsluiten met een ter plekke bedachte tekst, ‘hopelijk op rijm’, zegt hij licht bescheiden.
Voordat het debat begint, wil hij nog even met de Kanttekening praten. ‘In de media gaat het heel vaak over moslims, over de islam, over migratie, noem het allemaal maar op’, zegt hij. ‘Vanavond komen de moslims zelf aan het woord. En daar ben ik gewoon heel benieuwd naar. Ik hoop dat het een verademing wordt vergeleken met wat we meekrijgen op televisie. Het is wel jammer dat partijen die de mond vol hebben over moslims er nu niet bij zijn. Ze pretenderen liberaal te zijn, maar dan moet je een kans als vandaag niet laten liggen om geloofwaardig te zijn’, aldus Otte.
‘Ik ervaar Rotterdam als een hele lieve stad’
Als Rotterdammer vindt hij het moeilijk om het anti-gevoel tegen moslims in zijn stad te verkroppen. ‘Ik ervaar Rotterdam als een hele lieve stad, vol vrijwilligers, vol mensen die iets voor een ander willen betekenen, ongeacht religie, afkomst of wat ons ook maar zou moeten scheiden. Dus mijn realiteit in Rotterdam is heel anders. Daarom voelt de verkiezingsuitslag ook altijd weer als een klap in het gezicht.’
De religieuze vrijheid om gewoon conservatief te zijn
Ahmed en Mehmet (niet hun echte namen) zijn allebei Denk-stemmers. Ahmed motiveert zijn keuze vanwege Palestina, ritueel slachten en de vrijheid van onderwijs. ‘Denk is de enige partij die die drie punten in het partijprogramma heeft staan en dat ook actief uitdraagt in de Kamer.’
Op de vraag of een partij als Bij1 juist om die redenen geen optie is, is Ahmed duidelijk: ‘Voor mij is de religieuze vrijheid om gewoon conservatief te zijn in je persoonlijke leven en opvattingen belangrijk. En dat komt niet echt naar voren bij Bij1.’
‘Hoe vaak komt het voor dat moslims zelf de discussie mogen bepalen?’
Zijn maatje Mehmet noemt moslimrepresentatie de belangrijkste reden voor zijn aanwezigheid. ‘We zijn als moslims heel lang onderwerp van gesprek geweest in de politieke discussie. Maar hoe vaak komt het nou voor dat moslims zelf ook de discussie mogen bepalen?’ vraagt hij retorisch. Hij vindt het prima dat er slechts een selecte aantal partijen aanwezig is. ‘Voor de moslim moet het ook een hint zijn. Zij zetten zich buitenspel en willen helemaal niet jouw stem vertegenwoordigen.’
Onwrikbaar achter de moslimgemeenschap
Ahmed zweeft tussen niet-stemmen en op Denk stemmen. Mehmet weet het al honderd procent zeker: het wordt Denk, de enige partij die volgens hem onwrikbaar achter de moslimgemeenschap blijft staan. Critici menen echter dat Denk hypocriet is, wel heel kritisch op Nederland, maar niet op bijvoorbeeld Turkije; wel erkenning van de genocide in Gaza, maar niet van de Armeense genocide.
‘Ik leef in het hier en nu’, reageert Mehmet daarop. ‘Ik vind het belangrijk om te kijken wat er hier gebeurt. Het gaat nu om volksvertegenwoordigers uit Nederland. Dus ik beoordeel de Nederlandse context. In de buitenlandse politiek vind ik het belangrijk wat de Nederlandse houding is, bijvoorbeeld over Israël. Een veroordeling over iets wat in de geschiedenis heeft plaatsgevonden. Dat doet mij op dit moment niet zo heel veel.’
‘Zo kunnen we het gezellig houden en de diepte ingaan’
Iets over achten, met een bijna geheel volle zaal, begint de avond dan echt. Moderator Alia Azzouzi vertelt dat ze alle partijen heeft uitgenodigd, maar vindt het geen ramp dat de rechtse partijen niet zijn gekomen. ‘Zo kunnen we het gezellig houden en de diepte ingaan,’ aldus Azzouzi.
Maar eerst nog even het woord aan de organisatoren van vanavond: Esma Kendir, voorzitter van het Collectief Jonge Moslims, en Melek Erdogan, voorzitter van de moskeekoepelorganisatie SPIOR.
Vijf voor twaalf
Kendir heet iedereen welkom en grijpt het moment aan om de stem van jonge moslims te vertegenwoordigen ‘die al meer dan twintig jaar opgroeien in een land met toenemende moslimhaat’. Het is vijf voor twaalf, zegt ze, voor ware gelijkwaardigheid, en de moslimstem kan daarbij absoluut niet ontbreken. Melek Erdogan vult aan dat uit een eerder onderzoek van de Monitor Politieke Ontwikkeling blijkt dat het vertrouwen in de rijksoverheid onder moslims is gezakt naar één procent. Om dat enigszins omhoog te krikken, heeft SPIOR onder andere de Moslimstemhulp in het leven geroepen: een kieswijzer vanuit een islamitisch perspectief.
Voordat de politici in debat gaan, krijgt ex-PVV’er en inmiddels moslim Joram van Klaveren nog het woord om de strategie van de PVV te duiden. In zijn toespraak legt hij uit dat de vernietiging van de islam de bestaansreden is van de PVV. ‘Dat is de enige doelstelling. En dat doen ze via een tactiek van verschuiving van het politieke discours, ook wel het uitzetten van ‘piketpaaltjespolitiek’ genoemd.’
Hij legt uit: het doen van extreme, onhaalbare voorstellen, om uiteindelijk een zachtere maar nog steeds islamofobe beleidswijziging te realiseren, die ook door middenpartijen wordt geaccepteerd. ‘In 2009 werd bijvoorbeeld de kopvoddentaks geïntroduceerd, dat moslima’s een hoofddoekjesbelasting zouden moeten betalen. Dat leidde tot veel reuring in de media, maar wat gebeurde er daarna? Toen kwamen ze met een voorstel voor een verbod op gezichtsbedekking in het ov, waarvan iedereen dacht: dat kan wel. Zo wordt islamhaat genormaliseerd’, aldus Van Klaveren.
‘Vanuit rechts hoor je de meeste anti-islamitische geluiden, maar links voert het uit’
‘Het is doelbewust beleid van partij-ideoloog Martin Bosma. Als mensen verzadigd raken van moslimhaat, gaan andere partijen overstag met minder harde wetsvoorstellen, die nog steeds tegen de islam gericht zijn. En daar is de PVV vrij succesvol in, want anti-islam is nu niet alleen het stokpaardje van de PVV, maar ook van JA21 en BBB. Het is gewoon geworden om tegen moslims te zijn.’
De eerste stelling voor de politici is meteen pittig: ‘Ook linkse en progressieve partijen maken zich schuldig aan islamofobie.’
Voor de discussie is het niet ideaal dat alle aanwezige partijen het daarmee eens zijn. Dogukan Ergin van Denk (nummer twee op de lijst), die zich de hele avond opstelt alsof hij een thuiswedstrijd speelt onder de moslims, pakt flink uit tegen linkse partijen. ‘Vanuit rechts hoor je de meeste anti-islamitische geluiden, maar links voert het uit.’
Tofik Dibi, de enige lijsttrekker in de zaal (van een partij die niet in de Kamer zit), nuanceert Ergins woorden. ‘Voor veel politici zijn moslims geen vijanden, maar vriend zijn van moslims is nog wel een dingetje.’ Hij deelt nog een sneer uit aan GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans, die na de Hamas-aanslagen sprak van ‘een cultuur van de dood’ bij de ander, tegenover ‘een cultuur van het leven’ bij ons. ‘Met hem heb ik nog wel een appeltje te schillen,’ aldus Dibi.
‘Raddraaiers op fatbikes’
Iedereen is het erover eens dat islamofobie institutioneel is in Nederland, behalve NSC, vertegenwoordigd door Kamerlid Willem Koops. Hij vindt dat het debat over islamofobie te veel een laadpunt is geworden van allerlei soorten problematiek, waaronder ‘raddraaiers op fatbikes’. Toen hij nog over ‘reële problemen’ wilde beginnen, werd hij afgekapt door Dibi, die hem de samenwerking met de PVV inwreef.
‘Hoe reflecteer je nou op die periode, terwijl Omtzigt met de toeslagenaffaire toch heeft kunnen zien hoe islamofoob dat ook was?’ Koops vindt dat NSC nu onevenredig zwaar wordt afgestraft, ‘alleen maar omdat we vonden dat we 2,5 miljoen kiezers niet konden negeren.’
Mpanzu Bamenga van D66 erkent dat islamofobie overal in Nederlandse instituten zit en geeft het voorbeeld van hoe een nationaal onderzoek naar moslimdiscriminatie bagatelliserend werd ontvangen in de Kamer. ‘Een onderzoek van het ministerie van Sociale Zaken werd gewoon weggewuifd als een mening.’ Hij pleit ervoor dat elke wet om de zoveel tijd een soort apk-keuring krijgt, waarin de rechtsstatelijkheid wordt getoetst.
Alle aanwezige partijen zijn het eens over de publieksvraag voor een nationaal coördinator tegen moslimhaat, zoals die ook bestaat voor de bestrijding van antisemitisme. Voor Denk-Kamerlid Ergin leidt dat tot wrevel: hij verwijst naar de volgens hem discriminerende maatregelen tegen islamitisch onderwijs. Dat onderwerp komt later nog, dus hij moet even wachten van de moderator, die hem afkapt met: ‘Ik ben de baas.’
Azzouzi wil, nu iedere partij heeft aangegeven tegen institutionele islamofobie te zijn, sommige partijen specifieke punten voorleggen. Bijvoorbeeld de hoofddoek bij de politie, aan SP’er Emin Basoglu. ‘Ons standpunt is dat de politie neutraal moet zijn.’
Ook hier grijpt Dibi in: ‘En jij vindt dat een kale witte man wél neutraal is bij de politie?’ en hij krijgt de lachers op zijn hand. Bamenga van D66 reageert: ‘Iedereen moet zichzelf kunnen zijn. Wij zien daarom geen probleem in hoofddoeken bij de politie. Integendeel, het is juist goed dat je je identiteit meeneemt naar het politiekorps. Dat maakt het alleen maar sterker.’
‘Jij vindt dat een kale witte man wél neutraal is bij de politie?’
De tweede stelling gaat over het behoud van onderwijsvrijheid, waar met name botsende grondrechten, zoals artikel 1 van de Grondwet, tot discussie leiden. Alle partijen zijn voor vrijheid van godsdienst en onderwijs. Denk neemt hierbij opnieuw het voortouw en vindt dat het klaar is met de ‘verdachtmakingen’. Alle beschuldigingen van homodiscriminatie zijn volgens hen gebaseerd op indianenverhalen, zonder cijfers of echt onderzoek.
Ergin vindt linkse partijen hierin hypocriet: zij praten over de ‘modernisering’ (in plaats van afschaffing, zoals sommige rechtse partijen bepleiten) van artikel 23. Volgens hem is dat totaal niet nodig.
Weinig tijd in de media
Dibi vindt de discussie over discriminatie in het onderwijs te selectief en merkt op dat zelfs op openbare basisscholen klachten binnenkomen van kinderen die met Palestijnse vlaggen onder druk worden gezet. ‘Dat haalt dan weer niet de krantenkoppen’, klaagt hij. Het is een van zijn laatste opmerkingen, want hij moet naar een FunX-debat in Rotterdam. ‘We krijgen al zo weinig tijd in de media, dus ik moet hier wel op ingaan’, verontschuldigt hij zich.
Het debat wordt opnieuw spannend wanneer Palestina, een van de belangrijkste onderwerpen onder moslims, ter sprake komt. Op dit punt pakt Denk het podium. Voor hen is een boycot en verbreking van alle banden met Israël niet genoeg: ze zijn ook tegen de tweestatenoplossing. ‘Dat zogenaamd realistische idee is voor Israël zuurstof om hun zionistische apartheidsstaat uit te breiden. Daarom stellen wij dat er maar één staat moet komen. En de naam van die staat is Palestina.’
Emre Güngör van Volt gaat daartegenin. ‘Deze vorm van populisme is juist problematisch en brengt Europese moslims in de problemen.’
Maar Ergin wil daar niets van weten. ‘We moeten juist wel zo’n onverzoenlijk standpunt innemen, want alleen op die manier wordt Palestina ooit weer helemaal vrij.’ In die zin lijkt Denk een discourswijziging te willen forceren, zoals de PVV dat eerder deed in het islamdebat. In een zaal vol moslims krijgt Ergin daar luid applaus voor. De vraag is hoeveel zetels dat zal opleveren op 29 oktober.
Israël moet humanitaire hulp toelaten in de bezette Palestijnse gebieden, oordeelde het Internationaal Gerechtshof gisteren. Op verzoek van de VN-Algemene Vergadering gaf het hof een advies over de situatie, vooral in Gaza.
Van begin maart tot half mei dit jaar was Gaza volledig afgesloten van humanitaire hulp. Israël had hulpverlening door UNRWA verboden, omdat deze VN-organisatie geïnfiltreerd zou zijn door Hamas-leden. De UNRWA is de grootse humanitaire hulpverlener in de Palestijnse gebieden, waar inwoners in grote getalen afhankelijk zijn van hun werk.
Israël had nooit op zo korte termijn mogen besluiten om hulpverlening door UNRWA te verbieden, zonder dat er een geschikte vervanger klaarstond, zegt het Hof nu. Bovendien had het grondiger onderzoek moeten doen naar de organisatie. Nu werden er negen medewerkers ontslagen vanwege vermeende banden met Hamas, maar daarna mocht de organisatie het werk niet hervatten.
Israël is verplicht de hulpprogramma’s van de Verenigde Naties en haar organisaties, met name UNRWA, te faciliteren, zo concludeert het Hof. De Israëlische regering wees het advies echter direct van de hand en stelt volledig aan zijn verplichtingen onder internationaal recht te voldoen.
In het 21-puntenplan dat nu op tafel ligt, moet hulp in de toekomst worden geboden door neutrale internationale organisaties zoals de United Nations, de International Red Cross en Red Crescent Movement. Het is nog onduidelijk of de UNRWA hierbij betrokken zal worden.
De organisatie reageerde op de uitspraak van het Hof door te benadrukken dat het over de middelen en expertise beschikt om de humanitaire hulp in Gaza onmiddellijk op te schalen en het lijden van de burgerbevolking te verlichten.
Uit een peiling van het Opiniehuis, in samenwerking met de Kanttekening, blijkt dat slechts de helft van de biculturele Nederlanders wil gaan stemmen. Directeur Aziz el Kaddouri legt uit waarom die stembereidheid zo laag is, en wat dat betekent.
Onder biculturele Nederlanders blijft de bereidheid om te stemmen laag. Veel mensen twijfelen of blijven thuis, omdat ze weinig vertrouwen hebben in de politiek en zich niet goed vertegenwoordigd voelen. Wie wél gaat stemmen, kiest vaak voor Denk, GroenLinks-PvdA of de Partij voor de Dieren.
Uit reacties op het onderzoek blijkt dat veel biculturele Nederlanders genoeg hebben van polariserende politici, maar dat gevoel leidt nog niet tot meer motivatie om te stemmen. Daarover spreken we met Aziz el Kaddouri.
Eén van de belangrijkste resultaten van het onderzoek van Opiniehuis is dat ongeveer de helft van biculturele Nederlanders niet van plan is om te gaan stemmen, toch?
‘Slechts 39 procent gaat vrijwel zeker stemmen. 19 procent zegt waarschijnlijk wel, en zo’n 34 procent twijfelt nog.’
Dat is fors minder dan het landelijke gemiddelde van 77 procent. Hoe verklaar je dat? Denk je echt dat biculturele Nederlanders het laten afweten op 29 oktober?
‘Om met het laatste te beginnen: het is niet de eerste keer dat we dit peilen. Dit doen we al sinds 2016. De opkomst blijft stabiel rond de 50 procent, ergens tussen de 45 en 55 procent. En als je echt in de cijfers duikt, dus kijkt naar de daadwerkelijke opkomstpercentages in wijken waar veel Nederlanders met een migratieachtergrond wonen, bijvoorbeeld Kanaaleiland en Overvecht in Utrecht, en Nieuw-West en Zuidoost in Amsterdam – dan zie je dat die aantallen kloppen.’
‘Ze denken dat stemmen toch niet helpt’
Hoe komt dat nou? Want dat is significant minder dan bij de autochtone bevolkingsgroep.
‘Ja, dat is waar. Bij autochtonen lag de opkomst de afgelopen jaren steeds tussen de 75 en 81 procent. De belangrijkste reden die mensen hiervoor geven, is dat ze geen vertrouwen hebben in de politiek. Ze voelen zich niet vertegenwoordigd en denken dat stemmen toch niet helpt. Ook vinden ze de onderwerpen die voor hen wél belangrijk zijn, zoals discriminatie en conflicten in de wereld, onvoldoende terug bij de grote partijen. De enige partij die hen aanspreekt op veel thema’s is Denk. Vooral Turkse en Marokkaanse Nederlanders stemmen op Denk. Andere partijen, zoals GroenLinks-PvdA, vinden ze zich nog steeds onvoldoende profileren op discriminatie en uitsluiting. Als je kijkt naar de oorlog in Gaza, dan zien ze dat die partijen pas heel laat wakker zijn geworden.’
De Partij van de Arbeid was traditioneel de partij van Turken en Marokkanen. Zou het nog uitmaken als de mensen die nu op Denk stemmen, terugkeren naar de PvdA? Hoeveel zetels zijn daar te halen?
‘Het probleem is allemaal terug te voeren op de opkomst. Als we uitgaan van de vier grootste biculturele groepen, Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders, dan heb je ongeveer anderhalf miljoen mensen. Daar zijn tussen de 10 à 14 zetels te halen. Het probleem is dat deze mensen onvoldoende stemmen. Het potentieel op basis van de lage opkomst onder deze groep is daarom maximaal 7 zetels. Denk haalde bij de vorige verkiezingen net geen 4 zetels; dan blijven er nog twee à drie zetels over voor de andere partijen.’
Aziz el Kaddouri vertelt over zijn onderzoek bij De Nieuws BV op radio 1
Maar dit is het geval als alle stemgerechtigden stemmen. Wat gebeurt er als maar 50 procent stemt? Dat is toch in het voordeel van de grootste partijen?
‘Dat is een lastige rekensom. Wie niet stemt, verliest zijn stem — die zetels gaan uiteindelijk naar de grootste partijen.’
Dus onder andere naar de PVV?
‘Inderdaad, die profiteert het meest, want zij worden waarschijnlijk opnieuw de grootste partij. Wie niet stemt, stemt dus indirect op de PVV.’
Dat lijkt me een belangrijke indirecte uitkomst van het onderzoek: door niet te stemmen worden partijen die tegen jouw belangen als biculturele Nederlander ingaan, juist groter.
‘Als je kijkt naar het huidige politieke klimaat, zie je dat er veel meer rechtse dan linkse stemmers zijn. Je maakt het rechtse blok dus groter. Terwijl als je alle groepen meerekent – nieuwe Nederlanders, ex-asielzoekers, Syriërs, Irakezen, Afghanen, Pakistanen – dan heb je het over zo’n 15 tot 20 zetels die te winnen zijn. Daarmee kun je echt een vuist maken tegen rechts, als ze ook daadwerkelijk gaan stemmen. Dat is vanuit een minderheidsperspectief behoorlijk frustrerend.’
‘Jongere generaties zijn zo onverschillig’
Wat is er dan frustrerend?
‘Kijk, we komen bij de mensen langs. En als je vraagt: waarom ga je niet stemmen? Dan krijg je hele vage antwoorden. Soms zit het ook in de ongeïnteresseerdheid van de mensen. Bij de oudere generaties die het niet goed begrijpen, kan ik dat nog wel begrijpen. Maar de jongere generaties zijn zo onverschillig en zeggen dan: ‘Ik heb geen vertrouwen in de politiek.’ Vertrouwen krijg je niet in de politiek door je ervan af te wenden. Vertrouwen krijg je alleen door je ermee te bemoeien en je stemrecht te gebruiken.’
In een artikel op basis van jouw onderzoek kreeg ik dat ook een beetje mee. Van de 52 mensen die ik om een reactie vroeg, reageerden er slechts 7. Twee mensen zeiden niet te gaan stemmen en reageerden heel grof op de politiek (‘fok politiek’, ‘het systeem werkt niet voor ons’). Dat heb ik maar niet in het artikel opgenomen.
‘Ik snap die frustraties niet. Die zijn ook enigszins te vergelijken met de frustraties van de PVV-stemmer die zich vroeger verwaarloosd voelde, maar nu wel wordt aangesproken door Wilders. Dat zijn min of meer dezelfde groepen.
‘Qua retoriek is de PVV overigens redelijk te vergelijken met Denk. Ze spelen beide in op sentimenten en thema’s die hun kiezers belangrijk vinden, zonder altijd met concrete oplossingen te komen. Bij Denk lijkt de achterban bovendien minder op zoek naar beleidsmatige oplossingen, maar eerder naar erkenning en het gevoel gehoord en gezien te worden.’
Oké, de kwestie Palestina is onder biculturele Nederlanders een groot thema. Aan de ene kant zorgt het voor wantrouwen richting de politiek, aan de andere kant lijken jongeren daardoor juist wél te gaan stemmen. Is Palestina een gamechanger bij deze verkiezingen?
‘Er zijn altijd wel gamechangers rond verkiezingen. Ik heb het meegemaakt toen met die rel tussen Mark Rutte en Turkije over die Turkse minister.’
De zogenoemde ‘pleur op naar Turkije’-rellen.
‘Dat was een gamechanger voor heel veel biculturele mensen om juist niet op Rutte te stemmen. En daarna was het de PVV die rond de verkiezingen altijd een rel wist uit te lokken. En nu is dat specifiek Palestina.’
Wat is dan precies de motivatie?
‘Het feit dat er al twee jaar eigenlijk niets gebeurt vanuit de Nederlandse regering. Dat wordt vooral de rechtse partijen kwalijk genomen, en in mindere mate ook de grootste partij aan de linkerkant, GroenLinks-PvdA. De partij die zich wel op Palestina weet te profileren, is heel duidelijk Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren. Voor het eerst zie ik haar ook echt terugkomen in de uitkomsten als derde partij onder biculturele Nederlanders. Terwijl dat in het verleden niet altijd het geval was, vanwege hun positie over ritueel slachten.’
‘Bij1 wordt nog te veel gezien als de partij van Sylvana Simons’
Maar als Palestina nou zo’n gamechanger is, waarom weet een partij als BIJ1 van Tofik Dibi daar dan niet van te profiteren?
‘Met alle respect, maar BIJ1 fungeert als partij nog te veel als tropisch fruit: wat de boer niet kent, dat eet hij niet. BIJ1 wordt – en dan heb ik het vooral over Turkse en Marokkaanse Nederlanders – nog te veel gezien als de partij van Sylvana Simons. Dus een partij die opkomt voor donkere mensen en zich specifiek richt op discriminatie en het slavernijverleden, dat soort thema’s. En te weinig op Palestina.’
Brengt Tofik Dibi daar dan geen verandering in?
‘Dibi heeft twee nadelen. Ten eerste Dibi zelf: hij spreekt te weinig mensen aan in de breedte. Als je zomaar een jongen in Nieuw-West vraagt of hij op Dibi zou stemmen, zal dat niet snel het geval zijn. Maar ook omdat er veel onrust heerst rondom BIJ1 en Dibi zelf. Bovendien is hij veel te laat ingestapt, op 30 augustus.’
Wat is het tweede nadeel voor Dibi?
‘BIJ1 is – en dit klinkt als een paradox met het eerste nadeel – een te diverse partij, die bijvoorbeeld ook de lhbtiq+-gemeenschap aanspreekt. Je kunt niet een mix hebben van heel veel verschillende dingen. Dat is voor deze biculturele mensen te breed, te vaag, te onduidelijk.’
Jij zegt dus dat biculturele stemmers, vooral Turkse en Marokkaanse Nederlanders, te conservatief zijn voor BIJ1.
‘Dat klopt voor het overgrote deel. Ik zeg niet dat deze partij biculturele mensen niet aanspreekt, want onder bepaalde groepen – vooral Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders in Zuidoost – spreekt deze partij hen wél aan. Maar het is onvoldoende om op het niveau van Denk te komen en dus om zetels te halen. Ik zie vooralsnog niet het Tofik Dibi-effect. Ik gun ze die ene zetel wel hoor, maar ik vrees het ergste.’
Als Denk 10 zetels behaalt, denk je dan dat andere partijen daar geen rekening mee houden? Zeker wel
Er zit weer een extreemrechtse overwinning aan te komen. Hoe kun je je daarop voorbereiden als biculturele Nederlander?
‘Mensen moeten gewoon stemmen. Het lijkt een beetje op de inmiddels achterhaalde kikker-in-de-kookpan-theorie: op het moment dat je ze heel rustig laat koken, zullen ze doodkoken. En op het moment dat je ze uit het niets in een hete bak met water gooit, zullen ze eruit springen. En dat is met deze groep ook zo. Ze voelen zich te comfortabel in het huidige klimaat. Ze zien onvoldoende de noodzaak om te gaan stemmen, om een stem uit te brengen tegen rechts. En ze realiseren zich niet wat voor effecten dit kan hebben op de lange termijn.’
Wat zit er dan aan te komen?
‘Dan moet je denken aan veranderingen als het gaat om het islamitisch onderwijs en andere rechten van minderheden die op de tocht zullen komen te staan.’
Uiteindelijk is het toch gewoon de meerderheid die bepaalt wat er in Den Haag gebeurt? Is het wel gepast om dat in de schoenen te schuiven van groepen die de uitkomst slechts met een paar zetels hoger of lager kunnen beïnvloeden?
‘Kijk eens naar een partij als de SGP en hoeveel invloed zij hebben in Den Haag vergeleken met andere partijen. Als een partij als Denk 10 zetels behaalt, denk je dan dat andere partijen daar geen rekening mee houden? Zeker wel. Je bent misschien niet bepalend, maar je hebt wel invloed op hoe er over minderheden wordt gesproken.’
Er zijn van die dagen dat ik besef wat een bevoorrecht mens ik ben. Bevoorrecht, omdat ik zoveel inspirerende bijeenkomsten bij mag wonen.
Zo ook onlangs. Als lid van de Raad van Toezicht van de Anne Frank Stichting was ik aanwezig bij de presentatie van het boek Verweven levens door Gertjan Broek en Elias van der Plicht. In dit boek staan de levens centraal van de helpers rondom Anne Frank, de mensen over wie we eigenlijk nooit horen of lezen, maar zonder wie het onderduiken van de familie Frank niet mogelijk was geweest. Zoals de werkers in het kantoor waar de boekenkast stond. We kennen Miep Gies, maar er waren meer mensen. Zonder hen was het dagboek, dat tot op de dag van vandaag wereldwijd miljoenen mensen ontroert en inspireert, er niet geweest.
Diezelfde avond, nota bene, was ik bij de Martin Luther King-lezing, die werd gehouden aan de Vrije Universiteit door mensenrechtenadvocaat Nani Jansen Reventlow. Onder de titel Radicale sociale rechtvaardigheid liet zij in haar pakkende verhaal een licht schijnen op de mensen om Martin Luther King jr. heen. De mensen van wie wij niets weten; hun leven is voor ons, het grote publiek, onopgemerkt gebleven. Zonder hen, onder wie veel vrouwen, echter, had MLK niet kunnen uitgroeien tot de messiaanse figuur die hij nu is en blijft.
Dit zette mij aan het denken. Want hoewel we weten dat iedere held(in) die status alleen maar kan bereiken door de mensen om die persoon heen, was het toch bijzonder om op één dag deze verhalen te horen over de essentiële aanwezigheid van de mensen om de persoon die alle aandacht krijgt, heen. Het weefsel om de helden heen, het weefsel dat hen draagt, vormt en hun de plek geeft die zij innemen. De plek waardoor zij zichtbaar worden. Weefsel dat bestaat uit minuscule draadjes die het maatschappelijk verband rond iemand vormen. Weefsel dat ook bepaald wordt door de tijd waarin die persoon leeft.
Wat mij op die dag glashelder werd, is dat we niet allemaal helden hoeven te zijn of te worden, maar dat juist daarom de onzichtbare aanwezigheid van ieder van ons een onmisbare rol speelt. Ieder draadje in het weefsel om mensen heen kan een held doen ontstaan of dat juist voorkomen.
Je bent het verplicht aan je medemens en aan jezelf
Zo spelen we allemaal een rol in het leven van anderen, de mensen om ons heen, maar ook in het leven van anderen ver weg. Want we spelen een rol in de geschiedenis, hoe onbeduidend die ook mag lijken: de geschiedenis van ons land en zelfs van de wereld en de wereldbevolking.
Zo kan het een onbeduidende actie lijken om te gaan stemmen op 29 oktober, maar vergis je niet: ook met de keuze in het stemhokje maakt ieder van ons een wezenlijk verschil. Daarom alleen al moet iedere stemgerechtigde gaan stemmen; je bent het verplicht aan je medemens en aan jezelf.
Ik was ook bij de presentatie van het boek Omzien, alweer zo’n bijzondere bijeenkomst waarbij ik mij bevoorrecht voelde aanwezig te mogen zijn. Omzien is de weerslag van een reeks gesprekken die Aukje van Roessel voerde met oud-senator Jos van Gennip, die onder meer ook directeur van ontwikkelingsorganisatie CEBEMO was en directeur-generaal Internationale Samenwerking op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Maar bovenal een visionair denker, zoals we er veel te weinig hebben vandaag de dag.
Bij die presentatie werd de opmerking gemaakt dat de komende verkiezingen wellicht de belangrijkste zijn sinds de Tweede Wereldoorlog. Omdat de uitslag van deze verkiezingen duidelijk zal maken of de trend — de meerderheidskeuze voor extreemrechts, het polariseren, het creëren van vijandsbeelden en het uitsluiten van medemensen — doorzet, of dat er een keerpunt komt en we als kiezers voor het meer gematigde midden zullen kiezen.
Er staat veel op het spel. Wij, de kiezers, bepalen met onze stem het weefsel van deze tijd. Voor de mensen om ons heen, maar ook voor de mensen verder weg.
Deze dagen stond ik stil bij het Divali-feest, het feest van het licht. Het licht dat de duisternis overwint, het licht dat schijnt op het pad voor ons en de weg wijst. Het licht dat wij mensen ook zelf kunnen zijn, hoe onbeduidend het misschien ook lijkt, in het leven van anderen. Simpelweg door liefde te verspreiden in onze omgeving en op die manier het verschil te maken in het leven van anderen, dichtbij en ver weg.
Het licht dat we kunnen zijn door te gaan stemmen op 29 oktober en een bewuste keuze te maken. Bewust van wat er gaande is in ons land en in de wereld. En wetend dat, hoe ogenschijnlijk onbelangrijk ook, iedereen het verschil kan maken in het leven van de medemens en de samenleving.
De Hind Rajab Foundation (HRF) zegt tientallen Israëlische soldaten te hebben geïdentificeerd die betrokken waren bij de dood van de vijfjarige Palestijnse Hind Rajab vorig jaar. Zo meldt de Arabische nieuwssite Middle East Eye.
De stichting, waar de Vlaamse oud-politicus Dyab Abou Jahjah voorzitter van is, wil alle Israëlische oorlogsmisdadigers opsporen en voor het gerecht krijgen.
Onder de ontmaskerde Israëliers zitten drie commandanten van wie de stichting de namen openbaar heeft gemaakt. Het gaat om kolonel Beni Aharon, commandant van de 401e Pantserbrigade, tegen wie al een strafrechtelijke klacht is ingediend bij het Internationaal Strafhof. Ook de namen van luitenant-kolonel Daniel Ella, commandant van het 52e Pantserbataljon en majoor Sean Glass, commandant van de Vampire Empire Company, worden genoemd.
Volgens HRF zouden Ella en Glass direct betrokken zijn bij de moordpartijen in Gaza. Interessant is dat de stichting vaak online materiaal gebruikt die Israëlische soldaten zelf hebben gedeeld op sociale media. ‘Je kunt geen mensen afslachten, jezelf daarbij filmen, het aan de hele wereld laten zien, je daden bekennen en dan gewoon verdergaan met je leven en naast me zitten in een café in Brussel’, zei Dyab Abou Jahjah, voorzitter van HRF, eerder tegen Middle East Eye. ‘We gaan oorlogsmisdadigers achterna, waar ze ook heen gaan.’
Op de Turkse nieuwssiteEnsonhaberen ook op sociale media wordt overigens melding gemaakt dat de gegevens van 30.000 Israëlische soldaten op straat liggen. Al Jazeera is naar verluidt in het bezit zijn van het document met al die namen, maar op de Engelstalige website is daar vooralsnog niks over gepubliceerd.
In Bible Belt-bolwerk Veenendaal kruisten de confessionele politici Mirjam Bikker (ChristenUnie), Henri Bontenbal (CDA) en Chris Stoffer (SGP) gisteravond de degens over migratie en Israël. Het Nederlands Dagblad, dat dit lijsttrekkersdebat organiseerde, vroeg Bontenbal uiteraard ook naar zijn eventuele premierschap.
Het debat begon met de stelling dat de joods-christelijke cultuur wordt bedreigd door te veel asielzoekers. SGP-leider Stoffer vond van wel, al nuanceerde hij dat de dreiging niet alleen van migranten komt. In zijn ogen staan zowel het oprukkende secularisme als de islamitische cultuur op gespannen voet met de vrijheid van onderwijs en religieuze tradities. Stoffer sprak de vrees uit dat de islam in Nederland straks een voorkeurspositie krijgt, die deze godsdienst volgens hem ook opeist.
Mirjam Bikker sloot zich deels bij zijn zorgen aan, vooral wanneer het ging om de positie van het christendom in de publieke ruimte. Ze herinnerde aan het voorbeeld van de Hogeschool Utrecht, die de term ‘kerstfeest’ niet meer vonden passen bij de idealen van diversiteit en inclusie, reden voor haar om hierover Kamervragen te stellen. Bikker pleitte voor een steviger verdediging van christelijke waarden en zei dat mensen ook weer vaker naar de kerk zouden mogen gaan. Tegelijk wilde ze niet vervallen in angstretoriek tegen migranten en benadrukte ze dat Nederland ‘streng maar barmhartig’ moet blijven.
Stoffer sprak de vrees uit dat de islam in Nederland straks een voorkeurspositie krijgt
Bontenbal was het oneens met de stelling, die volgens hem te negatief was. Net als Stoffer en Bikker problematiseerde hij het controversiële begrip ‘joods-christelijk’ niet, maar volgens de CDA-leider behoren ook humanistische waarden tot het fundament van de Nederlandse samenleving. Het moet draaien om democratisch burgerschap, respect en verantwoordelijkheid. Hij wees erop dat migratie deels nodig blijft, bijvoorbeeld om arbeidstekorten aan te vullen. Een streven naar een ideaal migratiesaldo van nul, zoals Stoffer voorstelde, noemde hij onrealistisch.
Uitzondering voor vervolgde christenen
Stoffer stelde ook dat Nederland moet streven naar een migratie-evenwicht waarbij niet meer mensen binnenkomen dan vertrekken, maar hij wilde geen hard cijfer noemen. Wel maakte hij een uitzondering voor vervolgde christenen, die volgens hem ruimhartig moeten worden opgevangen.
Bikker maakte zich eveneens hard voor deze groep. Er is volgens haar een groot verschil tussen een Iraanse ex-moslim die nu christen is geworden en de doodstraf boven het hoofd hangt, of migranten uit Noord-Afrika die naar Europa willen uit economische motieven.
Bikker kreeg ook een kritische vraag over de positie van de ChristenUnie tussen links en rechts. Ze benadrukte dat haar partij juist in het midden staat, met barmhartigheid aan de ene kant en rechtvaardigheid aan de andere. Ze verwees naar Abraham Kuyper, die stelde dat Christus heer is over elk aspect van het leven, ook over de stoeptegels. In die geest wil de ChristenUnie ook immateriële thema’s als pornografie en gokken aanpakken.
Tegelijk maakte Bikker zich zorgen over het groeiende antisemitisme en de invloed van seculiere tendensen die geloof naar de marge drukken.
Mirjam Bikker. Beeld: YouTube /Nederlands Dagblad
Israël en Palestina
Het debat werd het felst toen het gesprek verschoof naar het Israëlisch-Palestijnse conflict. Stoffer stelde dat na de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 de veiligheid van Israël vooropstaat. Israël is volgens hem de enige democratie in het Midden-Oosten en mag zich verdedigen tegen terreur. Hoewel hij erkende dat humanitaire hulp noodzakelijk is sprak hij de vrees uit dat Hamas hiervan zou profiteren. Stoffers uitgesproken pro-Israëlische opstelling leverde hem een stevig applaus op van een deel van de zaal.
Bikker nam afstand van kritiekloze steun aan de regering-Netanyahu, maar was tegelijkertijd fundamenteel pro-Israëlisch. Ze schrok toen het CDA zich uitsprak voor de erkenning van een Palestijnse staat, al kon ze de voorwaarden, zoals de eis van democratisch bestuur, wel billijken.
Stoffers uitgesproken pro-Israëlische opstelling leverde hem een stevig applaus op van een deel van de zaal
Bontenbal was wel kritisch over Israël. Hij stelde dat wie werkelijk zegt te staan voor de joods-christelijke waarden ook het onrecht moet benoemen wanneer dat door Israël wordt begaan. Hij verwees naar de oudtestamentische profeten Amos en Hosea, die opkwamen tegen machtsmisbruik. Bontenbal sprak over Palestijnse burgers die gebombardeerd worden en Palestijnse christenen die in de verdrukking komen. Zijn woorden riepen instemming op bij een ander deel van het publiek.
De spanning liep op toen Stoffer sprak over Judea en Samaria, toen hij het over de bezette gebieden op de Westelijke Jordaanoever had. Bontenbal noemde dat een eufemisme. Volgens hem sluiten Joodse kolonisten putten af en bouwen ze wegen waar Palestijnen niet mogen rijden.
Henri Bontenbal. Beeld: YouTub /Nederlands Dagblad
Premier Bontenbal?
Tijdens het een-op-een-gesprek met Henri Bontenbal bleek dat hij een helder streven heeft. Vóór kerst moet er een nieuw kabinet liggen. Tijdens het gesprek noemde hij een lange reeks prioriteiten, van migratie tot woningbouw. De interviewer vroeg of hij inmiddels al met Timmermans een kop koffie heeft gedronken. Bontenbal antwoordde daarop dat hij daar op dit moment geen tijd voor heeft.
Het CDA doet het goed in de peilingen. Bontenbal wil zich niet rijk rekenen, maar gelooft wel dat hij het premierschap aankan, ook omdat hij op de schouders van reuzen staat, impliciet refererend naar de CDA-premiers Jan Peter Balkenende, Ruud Lubbers en Dries van Agt. Bontenbal richtte zich ten slotte expliciet tot de PVV-kiezers. Hij zei hun zorgen over migratie en woningnood serieus te nemen en die problematiek te willen aanpakken.
Conservatieve en nationalistische gelovigen die dachten dat er met de nieuwe paus Leo XIV een andere wind zou waaien, komen van een koude kermis thuis. Uit de eerste uitingen van de gloednieuwe paus is niets te merken van een breuk met de progressieve lijn van Franciscus.
‘Het is vrij duidelijk dat paus Leo uit hetzelfde hout gesneden is als Franciscus’, zegt Christopher White tegen The Guardian. Hij heeft het boek Pope Leo XIV: Inside the Conclave and the Dawn of a New Papacy uitgebracht over de nieuwe paus. ‘Er zijn wel verschillen in stijl’, merkt hij op.
‘Franciscus was onvoorspelbaar en spontaan; Leo is voorzichtig en bedachtzaam in wat hij zegt en doet. Maar ik denk dat ze allebei de kerk zien als wat Franciscus omschreef als een veldhospitaal dat zich moet ontfermen over de meest gemarginaliseerden, met name de armen in de samenleving’, aldus White.
Conservatieven waren nog verheugd toen hij op het balkon van de Sint-Pieter verscheen in een traditioneel pauselijk gewaad dat door Franciscus in de vergetelheid was geraakt. Maar niets is minder waar. Uit de handel en wandel van de paus in de laatste weken blijkt volgens The Guardian waar zijn hart ligt. Zo ontving de nieuwe paus een groep bisschoppen uit de VS, die met hem vele brieven van immigranten deelden over het terroriseren van hun gemeenschappen door invallen van gemaskerde en bewapende mannen. Velen zijn doodsbenauwd om gedeporteerd te worden onder Trumps nieuwe beleid.
Paus Leo wil dat Amerikaanse bisschoppen zich uitspreken over Trumps deportaties. ‘Dat betekent veel voor ons’, zei bisschop Mark Seitz uit El Paso, Texas.
Tijdens de zondagsmis vorige week sprak Leo voor duizenden gelovigen als volgt: ‘In aloude, gevestigde christelijke gemeenschappen – zoals die in het Westen – moet de komst van veel broeders en zusters uit het Zuiden van de wereld worden omarmd als een kans’, zei hij.
Ook haalde hij abortus aan in verband met Trumps antimigratiebeleid: ‘Ik weet niet of je pro-life kunt zijn als je zegt dat je tegen abortus bent, maar wel voor de inhumane behandeling van immigranten in de VS.’
Ook wat betreft klimaatverandering is zijn lijn niet anders dan die van Franciscus. Hij uitte kritiek op ontkenners daarvan: ‘Er zijn leiders die de duidelijke tekenen van klimaatverandering belachelijk maken, degenen die over de opwarming van de aarde spreken belachelijk maken, en zelfs de armen de schuld geven van datgene wat hen het meest treft.’
De Hongaarse president Viktor Orbán hengelt al een tijd naar het gastheerschap voor een gesprek tussen zijn machtige vrienden Trump en Poetin. Volgens hem is de EU oorlogszuchtig en hij lokt de beide dictators naar zijn land, dat volgens hem een ‘eiland van vrede’ is.
Zijn plan is een slag in het gezicht van Europa, hoewel het inmiddels twijfelachtig is of het ooit zal gebeuren. Trump zou al lang uitgepraat moeten zijn met Poetin, wiens gezever over ‘vrede’ keer op keer gevolgd is door almaar heviger bombardementen. Bovendien is Poetin een gezochte oorlogsmisdadiger en kinderrover, die Hongarije zou moeten arresteren zodra hij in dit EU-land wordt gesignaleerd. Maar het is duidelijk dat de Hongaarse politie de handen in de zakken houdt als de oorlogsmisdadiger op het Hongaarse vliegveld aankomt, en hem met alle égards zal verwelkomen.
De vraag is: hoe heeft het zover kunnen komen dat Hongarije deze ondermijnende rol steeds weer kan spelen?
Vetorecht
Het bolwerk van het gemaskeerd fascisme in Europa is Boedapest. Het wemelt er niet alleen van Russische spionnen, maar Orbáns ‘illiberale’ model werkt ook aanstekelijk op andere rechts-extreme partijen. Een belangrijke reden waarom het met zijn 10 miljoen inwoners zo idioot prominent heeft kunnen worden, is het vetorecht dat het, zoals alle EU-lidstaten, heeft. Hongarije heeft door eenzaam dwarsliggen keer op keer voordelen binnengehaald in ruil voor het afzien van gebruik van dat vetorecht.
Nog altijd is het land in staat om belangrijke beslissingen, zoals de verlangde toetreding van Oekraïne tot de EU, te blokkeren. De achterhaalde regels voor de besluitvorming in de Europese Raad wreken zich. Ze vormen voor het soepel functioneren van de EU een handicap, speciaal in deze gespannen tijd. Het doet mij denken aan de strijd van de anarchisten in de Spaanse Burgeroorlog, die midden in gevechten aan het front democratisch gingen vergaderen over strategische beslissingen, waardoor de fascist Franco hen te snel af was.
Het bolwerk van het gemaskeerd fascisme in Europa is Boedapest
De EU-Raad zal belangrijke besluiten, zoals het treffen van sancties of het toelaten van nieuwe lidstaten, met meerderheid van stemmen moeten gaan nemen, zonder vetorecht voor de afzonderlijke lidstaten. Daarvoor zijn nieuwe regels voor de besluitvorming nodig, die Orbán ook weer met het vetorecht zal blokkeren. Toch zullen in deze oorlogssituatie werkbare regels als een noodverband moeten worden ingesteld; dat is wezenlijk voor de strijd om het voortbestaan van de EU en Europa.
Nationalistische angst
Waarom is dat nog steeds niet gebeurd, waarom blijft de EU zo lang tobben met Orbán?
Dat het niet tot de afschaffing van het vetorecht is gekomen, is in wezen geen juridisch probleem maar een gebrek aan politieke wil. Het juridische obstakel is een alibi om niet de nodige stappen te hoeven zetten tot versoepeling van de besluitvormingsprocedure. Het had al moeten gebeuren. Ten minste op het gebied van de buitenlandse politiek van de EU had het vetorecht allang afgeschaft moeten zijn.
Waar een wil is, is een weg, maar de wil is niet sterk genoeg. De lidstaten koesteren angst om zelf uitgeleverd te worden aan de wil van de meerderheid in de EU. Nederland en Duitsland hebben bijvoorbeeld geen zin om vastgehouden te worden aan het financieel beleid van de EU. De zuidelijke landen knijpen ’m voor eenzijdig door de noordelijke landen bepaalde asielpolitiek. De nationalistische angst voor een federatieve EU met een centrale regering en een volwaardig parlement is veroorzaakt doordat men lang niet de ernst van de oorlogsdreiging heeft willen zien. Daardoor heeft het probleem-Orbán kunnen dooretteren. Toch is die Europese federatie nodig.
Afkoping
Ja, er zijn gelegenheidsoplossingen buiten Hongarije of andere dwarsliggers om. Zo heeft destijds Merkel met kleinere clubs van landen de euro- en migratiecrisis kunnen bezweren, eerst buiten de dwarsliggers om. Een beroemd voorbeeld is dat Orbán even naar de wc ging toen er gestemd moest worden — dit was bedekte maar kostbare afkoping. Sommige problemen kunnen worden opgelost door toepassing van Europese verordeningen, zoals de zojuist aangenomen regel dat de EU-landen na 1 januari 2026 geen nieuwe gascontracten met Rusland meer mogen afsluiten — een bittere pil voor Orbán en Fico, zijn Slowaakse collega.
Maar als het gaat om verweer tegen de buitenlandse agressor en dus om het sanctiebeleid, is dat niet mogelijk. Uiteindelijk moet de dwarsligger steeds weer duur afgekocht worden met gunsten, en dat stimuleert de hardnekkige Hongaar nog om door te gaan met zijn chantage. En dus zou het vetorecht bij het sanctiebeleid direct moeten worden afgeschaft.
Toen er Russische drones boven Polen verschenen, is Nederland zijn verplichting nagekomen door met gloednieuwe F-35’s de drones uit te schakelen. Maar wat deed Polens buurland Hongarije? Niets. Behalve twijfel zaaien of dit wel Russische drones waren.
Churchill
Al in 1947 heeft Winston Churchill in Zürich een speech gehouden waarin hij Europa aanspoorde de schaduwen van het verleden te vergeten en over te gaan tot de opbouw van de Verenigde Staten van Europa. Hoe zouden we vrede en welvaart kunnen verzekeren in Europa?
Volgens hem was toen al het antwoord: ‘We must build a kind of United States of Europe.’ Wij wachten zoveel jaren later nog altijd op de realisatie van zijn profetische woorden. In de Verenigde Staten van Europa zou Orbáns verradersrol geen schijn van kans hebben.
Wanneer zal het besef indalen dat we de aanval van Poetin en Trump op ons werelddeel effectiever kunnen weerstaan als Verenigde Staten van Europa?
Komende zaterdag worden in Arnhem, Breda en Utrecht meezingacties georganiseerd rond het beroemde partizanenlied Bella Ciao. Organisator Voor Ons Nederland wil met deze muzikale oproep aandacht vragen voor de toenemende polarisatie en de impasse in de politiek.
Volgens Voor Ons Nederland staat de Nederlandse democratie onder druk en is er dringend behoefte aan verbinding. Door gezamenlijk te zingen willen deelnemers een signaal afgeven van hoop, samenwerking en vooruitgang. ‘Samen laten we een stem van verbinding en vooruitgang horen door het hele land!’
Bella Ciao is een Italiaans verzetslied. Het was het lied van de antifascistische partizanen die zich in de jaren 1943-1945 verzetten tegen de Duitse bezetting en het marionettenregime van Benito Mussolini. Ook onder de linkse studenten van mei 1968 was het lied populair. Bella Ciao werd echter pas echt wereldberoemd dankzij de Spaanse misdaadserie La Casa de Papel (Het Huis van Papier) van streamingsdienst Netflix. De boeven, die in deze serie de good guys zijn, zingen het lied uit verzet tegen politiegeweld en kapitalisme.
Dat uitgerekend dit linkse lied is uitgekozen door Voor Ons Nederland is opmerkelijk, omdat de actiegroep een initiatief is van de liberale VVD’ers Klaas Dijkhoff en Mark Thiessen. Zij zijn helemaal niet voor de revolutie, maar voor herstel van de status quo. Wel is het initiatief fel tegen radicaal rechts, omdat Dijkhoff en Thiessen autoritaire politici Geert Wilders, Thierry Baudet, Donald Trump en Viktor Orbán als een gevaar voor de democratische rechtsstaat zien.
Maar misschien is het van oorsprong linkse verzetslied gewoon commercieel geworden, net als het portret van Che Guevara. De beroemde Latina-zangeres Becky G. heeft ook haar versie van het Italiaanse verzetslied opgenomen, evenals de populaire Franse artiest Maître Gims.
Una mattina mi sono alzato,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
Una mattina mi sono alzato,
e ho trovato l’invasor.
O partigiano, portami via,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
O partigiano, portami via,
ché mi sento di morir.
E se io muoio da partigiano,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
E se io muoio da partigiano,
tu mi devi seppellir.
E seppellire lassù in montagna,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
E seppellire lassù in montagna,
sotto l’ombra di un bel fior.
E le genti che passeranno,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
E le genti che passeranno,
mi diranno Che bel fior!
E questo il fiore del partigiano,
o bella, ciao! bella, ciao! bella, ciao, ciao, ciao!
Onze site gebruikt cookies en vergelijkbare technologieën onder andere om u een optimale gebruikerservaring te bieden. Ook kunnen we hierdoor het gedrag van bezoekers vastleggen en analyseren en daardoor onze website verbeteren.
Deze website gebruikt cookies om uw gebruikservaring op deze website te verbeteren. Van deze cookies worden cookies aangemerkt als "Noodzakelijk" in uw browser bewaard, deze cookies zijn essentieel voor het functioneren van de website. Bijvoorbeeld het opslaan van uw keuze of u wel of geen cookies wilt hebben. Wij maken ook gebruik van cookies van derde partijen die ons helpen met het analyseren en begrijpen van de gebruik van deze website door u. Deze cookies worden alleen gebruikt als u daar toestemming toe geeft. U heeft ook de mogelijkheid om uzelf uit te sluiten voor deze cookies. Dit zal echter effect hebben op uw gebruikerservaring.
Noodzakelijke cookies zijn absoluut nodig voor het functioneren van de website. De cookies in deze categorie zorgen alleen voor de veiligheid en het functioneren van deze website . Deze cookies bewaren geen persoonlijke gegevens
Deze cookies zijn niet strict noodzakelijk, maar ze helpen de Kanttekening een beter beeld te krijgen van de gebruikers die langskomen en ons aan te passen aan de behoeftes van onze lezers. Hiervoor gebruiken wij tracking cookies. Bij het embedden van elementen vanuit andere websites zullen er door deze sites ook cookies worden gebruikt.
