Volgens de Koerdisch-Nederlandse kunstenaar Ahmet Öğüt worden mensen te vaak in een slachtofferrol geduwd. ‘We moeten zelf de wereld in beweging zetten.’

‘Dat Open Paviljoen is eigenlijk een mooie plek om te oefenen in het elkaar ontmoeten’, verklaart de flamboyante kunstenaar Ahmet Ögüt (44). Hij maakte op uitnodiging van West Den Haag het kunstwerk voor het Open Paviljoen. Het werd onder andere een afbeelding van een Amerikaanse Cadillac gevat in een blok beton, dat vanuit verschillende standpunten een nieuw perspectief laat zien. En dàt is precies waar het bij West Den Haag deze maand om draait. West Den Haag is een internationale instelling voor hedendaagse kunst en reflectie. Onlangs verrees hun Open Paviljoen op een andere locatie dan voorheen.

In plaats van op het Haagse Lange Voorhout, loop je er nu zo tegenaan op het Spuiplein. Een plek waar ruimte is voor ontmoeting, kunst en verbeelding. Het Open Paviljoen is, zoals West Den Haag het omschrijft, een kunstwerk over vrijheid van denken. De directeur van West Den Haag, Marie-José Sondeijker, is verheugd. ‘Het Spuiplein grenzend aan ons cultuurpodium Amare is de perfecte plek voor onze zomerprogrammering. Dagelijks passeren er duizenden mensen en hopelijk haken ze bij ons aan. Het is een prachtige laagdrempelige manier om elkaar te ontmoeten. Tot 19 juli bieden we een gevarieerd programma met inspirerende projecten, evenementen en initiatieven uit de stad. Het geeft gelijk ook een mooie afspiegeling van de vele nationaliteiten die Den Haag herbergt.’

‘De Cadillac in een blok beton van Ahmet Ögüt past bij West Den Haag’

De nieuwe plek op het Haagse Spuiplein is overigens geen willekeurige locatie. ‘Over ongeveer een jaar gaat West Den Haag verhuizen’, vervolgt Sondeijker, ‘van de voormalige Amerikaanse Ambassade aan het Lange Voorhout naar het glazen gebouw van de gewezen meubelzaak Hulshoff die er jarenlang zat. Er moet nog wel veel gebeuren, maar wij zijn blij’, jubelt de directeur van West Den Haag. Net als voorgaande jaren mocht ook nu een prominente hedendaagse kunstenaar het Open Paviljoen verrijken met een kunstwerk. ‘De Cadillac in een blok beton van Ahmet Ögüt past bij West Den Haag’, stelt Sondeijker. ‘Het roept vragen op en prikkelt de nieuwsgierigheid. Wat wellicht nog mooier is, is dat het publiek mag helpen het paviljoen vol te plakken met vlinders. Iedereen die langskomt, ontvangt een stickervel. Zo lang de voorraad strekt!’

Blok beton

De hedendaagse kunstenaar Ahmet Ögüt is op doorreis in Nederland, hoewel hij afwisselend in Amsterdam en Istanbul woont. Hij zit intussen alweer in Indonesië voor een volgend kunstproject. ‘De vloer van het Open Paviljoen bestaat dit jaar uit drie verschillende afbeeldingen’, zegt hij. ‘De Cadillac die in een massief blok beton zit, een deel waar vlinders dwarrelen en een deel met daarop de afbeelding van een grote kei op een sokkel. Zo kun je vanaf het paviljoen naar een wereld waarin jouw standpunt bepalend is. De titel van het kunstwerk is ‘Perspectief’. De twee buitenste delen van de vloer zijn gemaakt als ‘anamorfische’ beelden. Anamorfisch betekent letterlijk ‘vervormd’ of ‘opnieuw gevormd’. Het verwijst naar een techniek in de kunst, film of fotografie waarbij een beeld met opzet optisch wordt uitgerekt of samengedrukt. Pas na een speciale correctie is het beeld weer normaal te zien.’

‘Mijn werk voor het Open Paviljoen komt voort uit mijn contact met de Nederlandse performancekunstenaar Pink de Thierry aka Helena Scheerder’, legt Ögüt uit. ‘Ik kreeg de kans haar te ontmoeten en in 2020 werkten we samen. Beïnvloed door haar kleurrijke en tegendraadse benadering, heb ik een eigen beeldtaal ontwikkeld. Pink de Thierry heeft wortels met de experimentele kunstscene van de jaren zestig en zeventig. Ze ontwikkelde een eigenzinnige performancepraktijk los van de gevestigde kunstwereld. In 1972 nam ze deel aan het Vlinderproject op het San Marcoplein in Venetië, waar tienduizend vlinders werden losgelaten. Deze vlinders vormen de connectie met het Spuiplein.’

Diyarbakir

In gesprek met Ögüt dringt zich de vraag op: kan kunst jouw leven redden? De in Diyarbakir, een stad in het overwegend Koerdische zuidoosten van Turkije, geboren kunstenaar moet voluit lachen. Op het moment dat hij met deze vraag speelde en het vroeg aan zijn volgers op sociale media, kreeg hij ruim honderd verhalen van mensen. Ze waren allen op de een of andere manier gered door kunst. Bovendien bereikte hem het nieuws dat ergens in Nederland, in Spijkenisse om precies te zijn, een metro op een kunstwerk terecht was gekomen.

Het walvisstaartenkunstwerk van architect Maarten Struijs redde eind 2020 het leven van een metrobestuurder. Zijn metro reed het spoor achter station De Akkers af en kwam op de staart van een van de walvissen – het zijn er in totaal twee – terecht. Meteen ging de onthutsende foto de wereld over, die ook Ögüt bereikte. ‘Dat is toch ongelofelijk’, zegt hij met glimmende ogen. ‘Kunst kan echt je leven redden! Het houdt ons wakker en zorgt voor creativiteit. Kunst kan meer, het is niet alleen symbolisch.’ Voor Ögüt is kunst dan ook geen object aan de muur. Hij creëert situaties en ontmoetingen en noemt zichzelf soms liever een ‘sociocultural initiator’, dan kunstenaar.

We are still here

Zijn bekendste project is The Silent University. Een platform voor en door vluchtelingen, asielzoekers en migranten. ‘Mensen die in hun eigen land arts, docent of jurist waren’, vertelt hij, ‘verliezen door hun gedwongen vlucht naar een ander land vaak hun professionele stem.’ In The Silent University geven zij zelf colleges en delen ze hun kennis. Het project draait de machtsverhoudingen om: niet de vluchteling als hulpvrager, maar als kennisdrager. Ögüt heeft in Nederland samengewerkt met een groep van zo’n driehonderd vluchtelingen in Amsterdam. Ze noemen zich ‘We Are Here’, krijgen geen onderdak van de Nederlandse overheid, mogen niet werken en zijn daardoor veroordeeld tot de straat.

De vluchtelingen besloten de onmenselijke situatie waarin zij leven zichtbaar te maken. Ze willen zich niet langer verschuilen, maar juist hun situatie in Nederland aan de kaak te stellen. Dankzij de kracht van de vluchtelingen en de hulp van vele supporters, bestaat de groep sinds 2012. Ze noemen zich inmiddels ‘We Are Still Here’. Want ja, de vluchtelingen vechten nog steeds voor hun plek in Nederland. Hier willen ze een bestaan opbouwen, hier zijn ze veilig en hier zijn ze vrij.

‘Ik deel nieuwe perspectieven. Bij voorkeur met humor’

Ögüt spreekt met respect voor ‘We Are Still Here’. Als Koerd in Turkije heeft hij zelf ervaren wat het is om in een onveilige leefomgeving te wonen. Wat betekent het als je op een plek verblijft waar je je niet vrij kunt voelen, of niet vrijuit kunt spreken. De kunstenaar groeide op in een sterk gemilitariseerde omgeving, waar de Koerdische identiteit politiek beladen was. Naar zijn mening worden mensen te vaak in de slachtofferrol geduwd, terwijl ze hun eigen leven kunnen vormgeven. Iets wat de mensen van ‘We Are Still Here’ doen en ze gaan er tot op de dag van vandaag mee door. Ondanks dat de kunstenaar geen manifest opstelt of pamfletten met leuzen uitdeelt, laat hij mensen anders kijken. ‘Ik deel nieuwe perspectieven. Bij voorkeur met humor’, aldus Ögüt.

Deel vier

Het doet hem herinneren aan de jongen van elf jaar die hij ooit was. ‘Ik las heel graag stripboeken’, vertelt hij gepassioneerd. ‘Op een goed moment zou deel vier verschijnen van een reeks, waar ik in bezig was.’ Na een tijdje wachten moest hij de bittere waarheid onder ogen zien. Deel vier zou naar alle waarschijnlijkheid nooit komen. Ögüt besloot zijn tekengerei op te pakken en tekende zelf deel vier van de strip. Voor de kunstenaar betekende dit het startschot voor zijn aanmelding bij een kunstopleiding in zijn woonplaats.

‘Het was een relatief nieuwe opleiding’, vertelt hij, ‘en bleek ook nog eens een ontzettend goede school. Feitelijk stond het niet te boek als een echte kunstopleiding. Maar met relatief weinig leerlingen kregen we les van de beste docenten. Het was geweldig.’ Vervolgens studeerde hij beeldende kunst in Ankara en Istanbul en hij verbleef daarna een periode aan de Rijksakademie in Amsterdam.

Ahmet Ögüt groeide uit tot een internationaal gerenommeerde kunstenaar die deelnam aan de Biënnale in Venetië. Hij exposeerde onder meer in het Stedelijk Museum Amsterdam, het Van Abbemuseum en kunstinstellingen in Londen, Berlijn en New York. Ögüt werkt wereldwijd aan projecten, zoals hij ze zelf noemt. Hoewel hij vaak zware thema’s aansnijdt in zijn werk, gebruikt hij humor, ironie en onverwachte wendingen. ‘We moeten ons verbeeldingsvermogen terugpakken’, vindt hij. Zo bestaat zijn volgende project uit een limousine, gemaakt van twee auto’s, middenklassers. ‘Je kunt er niet echt mee rijden’, licht Ögüt toe. ‘Waarom niet? Omdat de basis niet stevig genoeg is. Ik zie het als een symbool dat mensen bij wijze van spreken een limousine van zichzelf maken, terwijl de innerlijke basis wankel is. Net als bij de auto’s. Een ding is zeker: dan kun je niet rijden en kom je niet ver.’

In beweging

Als het aan de kunstenaar ligt, zouden mensen ervoor moeten zorgen dat ze hun eigen basis verstevigen. In een veranderende wereld moet je overal op voorbereid zijn. ‘Het wachten op het moment dat er iets verandert is een idee-fixe. We moeten zelf de wereld in beweging zetten. Stel dat je op het station wacht op de trein, maar de trein komt niet. Wat ga je dan doen? Wachten en hopen dat de trein alsnog komt, of ga je lopen?’ Ahmet Ögüt wordt geroepen. Hij moet aanschuiven bij het debat op het Open Paviljoen, waar hij in gesprek gaat met de directeur van West, Marie-José Sondeijker, schrijver Özkan Gölpinar en kunstenaar Jessy Rahman – gastheer van het Open Paviljoen.

‘We moeten ons verbeeldingsvermogen terugpakken’

Voor hij goed en wel vertrekt, wil de kunstenaar nog één verhaal kwijt. Een tijdje geleden had hij een bericht ontvangen van zijn vroegere lerares van de basisschool. Ze had iets voor hem en vroeg of ze het aan hem mocht opsturen. Wat bleek? ‘Ze had dertig jaar lang mijn deel vier van het door mij gemaakte stripboek bewaard’, vertelt de kunstenaar glunderend. ‘Ik wist helemaal niet dat zij het had. Zo mooi en bijzonder ook dat ze het voor mij heeft bewaard. Ik hoop in ieder geval dat ik nog vele werken kan maken. Het vindt zijn weg in de wereld en uiteindelijk ook weer terug naar mij.’